--- title: "Daodejing 老子道德經 – Interpretacja po polsku | Daozang" url: "https://daozang.app/pl/text/KR5c0065/" canonical: "https://daozang.app/pl/text/KR5c0065/" lang: "pl" edition: - "Źródło: Kanripo (Uniwersytet w Kioto)" - "Daozang section: 洞神部" - "Kanripo ID: KR5c0065" - "Podstawa (kod Kanripo): 四部叢刊 (SBCK)" - "Świadek (kod Kanripo): 正統道藏・涵芬樓版 (HFL)" - "Komentarz: 河上公章句" - "Rozmiar: 3 tomy · 23,217 znaków" source: "Kanripo 漢籍リポジトリ（京都大学）" license: "CC BY-SA 4.0" --- # 《老子道德經》 Dongshen 洞神部 · 3 tomów · 23,217 znaków **版本说明**：本页所载《老子道德經》实为**河上公章句**本（河上公注，分八十一章，章名如「體道第一」「養身第二」），经文与河上公注文相连并录；白话解读依此原文及注疏逐段生成。 ## O tej edycji - **Źródło**: Kanripo (Uniwersytet w Kioto) - **Daozang section**: 洞神部 - **Kanripo ID**: [`KR5c0065`](https://github.com/kanripo/KR5c0065) - **Podstawa (kod Kanripo)**: 四部叢刊 (`SBCK`) - **Świadek (kod Kanripo)**: 正統道藏・涵芬樓版 (`HFL`) - **Komentarz**: 河上公章句 - **Rozmiar**: 3 tomy · 23,217 znaków ## Tom 2 河上公章句 體道第一道可道謂經術政教之道也非常道非自然長生之道常道當以無爲養神無事安民含光藏煇滅跡匿端不可稱道也名可名謂富貴尊榮高世之名也非常名非自然常在之名常名當如嬰兒之未言雞子之未分明珠在蚌中美玉在石間内雖昭昭外如頑愚無名天地之始無名謂道道無形故不可名也始者道之本也吐氣布化出於虚無爲天地之本始者也有名萬物之母有名謂天地天地有形位陰陽有剛柔是其名也萬物母者天地含氣生萬物長大成熟如母之養子也故常無欲以觀其妙妙要也人常能無欲則以觀道之要妙要謂一也一出布名道囋叙明是非也常有欲以觀其徼徼歸也常有欲之人可以觀世俗之所歸趣也此兩者同出而異名兩者謂有欲無欲也同出者謂同於人心異名者所名曰異名無欲者長存名有欲者亡身同謂之玄玄天也謂有欲之人與無欲之人同受氣於天玄之又玄天中復有天也禀氣有厚薄得中和滋液則生賢聖得錯亂濁辱則生貪淫衆妙之門能知天中復有天禀氣有厚薄除情欲守中和是謂知道要妙之門户 養身第二天下皆知美之爲美自揚己美使顯彰也斯惡已有危亡也皆知善之爲善有功名也斯不善已人所爭也故有無相生見有而爲無 **Interpretacja** Dao (Droga) można opisać słowami. Jednak zasady, które da się jasno wyłożyć i wykorzystać do rządzenia państwem oraz nauczania ludu, nie są wiecznym, naturalnym „stałym Dao”. Prawdziwie trwałe i niezmienne Dao podąża za naturą i pozwala ludziom osiągnąć długowieczność. Aby trwać przy stałym Dao, należy przez Wuwei (niedziałanie) pielęgnować ducha, a spokojem i brakiem ingerencji zapewniać ludziom pokój. Trzeba przytłumić swój blask, ukryć ślady i nie ujawniać własnych działań. Takiego Dao nie sposób w pełni wyrazić słowami. Nazwy mogą służyć do określania bogactwa, wysokiego statusu i sławy wynoszącej człowieka ponad innych, ale i one nie są naturalnymi, niezmiennymi nazwami. Stała nazwa powinna być prosta jak u niemowlęcia, które jeszcze nie umie mówić, i jednolita jak jajko, zanim zostanie rozbite. Powinna też przypominać jasną perłę ukrytą w muszli lub piękny jadeit zamknięty w skale: w środku lśni, lecz z zewnątrz jest niepozorna, jak nieobrobiony kamień. „Bezimienne” jest początkiem Nieba i Ziemi. Dao nie ma postaci, dlatego nie można go nazwać. Jest podstawą Dao: z pustki wprawia Qi (energię witalną) w ruch, rozprowadza przemiany i staje się źródłem Nieba i Ziemi. „Nazwane” jest matką dziesięciu tysięcy rzeczy. „Nazwane” oznacza tu Niebo i Ziemię: mają postać i położenie, a Yin-Yang dzielą się na miękkie i twarde, można więc określać je nazwami. Niebo i Ziemia podtrzymują pierwotne Qi, rodzą dziesięć tysięcy rzeczy i sprawiają, że rosną oraz dojrzewają, niczym matka wychowująca dziecko. Dlatego tylko ten, kto stale zachowuje brak pragnień, może dostrzec subtelność Dao — jego istotę. Gdy człowiek nie daje się prowadzić pragnieniom, widzi, gdzie tkwi delikatna tajemnica Dao. Kto zaś stale żywi pragnienia, może obserwować, ku czemu ostatecznie zmierzają sprawy tego świata. „Brak pragnień” i „pragnienia” pochodzą z tego samego ludzkiego umysłu, lecz noszą różne nazwy. Człowiek wolny od pragnień potrafi zachować siebie na długo, natomiast pragnienia mogą mu szkodzić. Obie te rzeczy nazywa się „tajemniczymi” — są głębokie i niezgłębione — ponieważ zarówno ludzie pragnący, jak i wolni od pragnień otrzymują Qi od Nieba i Ziemi. „Tajemnica w tajemnicy” oznacza, że w niebie kryje się jeszcze głębsze niebo. Ludzie otrzymują Qi różnej jakości: ten, kto otrzyma Qi zrównoważone i harmonijne, może stać się mędrcem lub świętym; ten, kto otrzyma Qi chaotyczne i zanieczyszczone, może popaść w chciwość i pożądanie. Zrozumienie tego, porzucenie namiętności i zachowanie wewnętrznej równowagi stanowią bramę do poznania subtelności Dao. **Pielęgnowanie ciała — rozdział drugi** Wszyscy na świecie wiedzą, co jest piękne, i ukazują własne piękno; wtedy ujawnia się również brzydota. Wszyscy wiedzą, co jest dobre, i szczycą się swoimi zasługami; wtedy pojawia się także zło, a między ludźmi rodzi się rywalizacja. Byt i niebyt zależą więc od siebie nawzajem: kiedy coś przejawia się jako „byt”, równocześnie istnieje też jego strona postrzegana jako „niebyt”. 也難易之相成見難而爲易也長短之相形見短之相形也高下之相傾見高而爲下也音聲之相和上唱下必和也前後相隨上行下必隨是以聖人處無爲之事以道治也行不言之教以身師道萬物作焉而不辭各自動作不辭謝而逆止生而不有元氣生萬物而不有爲而不恃道所施爲不望其報功成弗居功成事就退避不居其位夫惟不居夫惟功成不居其位是以不去福德常在不去其身此言不行不可隨不言不可知疾上六句有高下長短若開一源下生百端百端之變無不動亂 安民第三不尚賢賢謂世俗之賢辨口明文離道行權去質爲文不尚者不貴之以禄不尊之以官也使民不爭不爭功名乃自然也不貴難得之貨言人君不御好珍寳則黄金棄於山珠玉捐於淵也使民不爲盜上化清凈下無貪人不見可欲放鄭聲遠佞人使心不亂不邪淫也是以聖人之治說聖人治國與治身虚其心除嗜欲去煩亂實其腹懷道抱一守五神也弱其志和柔謙讓不處權也强其骨愛精重施髓滿骨堅也常使民無知無欲反朴守淳使夫知者不敢爲也思慮深不輕言爲無爲不造作動因循則無不治德化厚百姓安 無源第四 **Interpretacja** Ten fragment klasycznego tekstu wyjaśnia zasadę wzajemnej zależności przeciwieństw oraz sposób, w jaki mędrcy zarządzają światem poprzez harmonizowanie się z naturalnym Dao (Drogą). Trudne i łatwe wzajemnie się uzupełniają – wobec trudności należy postępować tak, jakby były proste. Długie i krótkie określają się przez porównanie – dopiero widząc niedostatki, dostrzegamy zalety. Wysokie i niskie współistnieją – patrząc w górę, pamiętajmy o tym, co poniżej. Dźwięki odpowiadają sobie wzajemnie – gdy śpiew zabrzmi u góry, echo odezwie się na dole. Przód i tył następują po sobie – gdy przewodnik rusza, podążają za nim inni. Dlatego mędrcy praktykują Wuwei (niedziałanie), rządzą poprzez Dao, nauczają bez słów, stając się żywym przykładem. Wszystkie istoty rozwijają się spontanicznie, bez sprzeciwu, każda działa nieprzerwanie. Pierwotne Qi (energia witalna) karmi stworzenia, lecz ich nie posiada, dokonuje dzieł, lecz na nich nie polega, osiąga zasługi, lecz ich nie przywłaszcza. Właśnie dlatego, że nie rości sobie praw do osiągnięć, jego cnota trwa wiecznie. Kto nie pojmie tej prawdy, ten – niczym linia "Szóstki na szczycie" z "Księgi Przemian" – utknie w dualizmie wysokiego i niskiego, długiego i krótkiego. Otworzy się wówczas źródło niekończących się przemian, prowadząc do chaosu. W części o "Uspokajaniu ludu" czytamy: Nie wynosi się tych, których świat nazywa "zdolnymi" (czyli ludzi elokwentnych, lecz oddalonych od Dao), aby lud nie zabiegał o sławę i zysk. Nie ceni się rzadkich skarbów, by odebrać pokusę kradzieży. Nie wystawia się na pokaz przedmiotów pożądania, by serca pozostały niewzruszone. Dlatego mędrcy rządzą państwem jak pielęgnują własne ciało: oczyszczają umysł, wzmacniają wnętrze, łagodzą pragnienie rywalizacji, krzepią kości i ścięgna, zachowując w ludziach prostotę – wolnych od nadmiaru wiedzy i pożądania. Nawet bystrzy nie odważą się wtedy działać samowolnie. Wuwei (niedziałanie) to rezygnacja z wymuszonych działań na rzecz podążania za naturalnym biegiem rzeczy – wtedy żadne zarządzanie nie okaże się niemożliwe. Gdy nauczanie De (Cnoty) jest głębokie, ludzie samorzutnie znajdują spokój i dostatek. 道冲而用之冲中也道匿名藏譽其用在中或不盈或常也道常謙虚不盈滿淵兮似萬物之宗道淵深不可知也似爲萬物之宗祖挫其鋭鋭進也人欲鋭情進取功名當挫止之法道不自見也解其紛紛結恨也當念道無爲以解釋和其光言雖有獨見之明當如闇昧不當以曜亂人也同其塵當與衆庶同不當自殊别湛兮似若存言當湛然安靜故能長存不亡吾不知其誰之子老子言我不知道所從生之矣象帝之先道自在天帝之前此言道乃先天地生也至今者以能安靜湛然不勞煩欲使人修身法道 虛用第五天地不仁天施地化不以仁恩任自然以萬物爲蒭狗天地生萬物人最爲貴天地視之如蒭草狗畜不責望其報聖人不仁聖人愛養萬民不以仁恩法天地之行自然以百姓爲蒭狗聖人視百姓如蒭草狗畜不責望於其禮意天地之間天地之間空虚和氣流行故萬物自生人能除情欲却滋味清五臟則神明居其猶橐籥乎橐籥中空虚故能有聲氣虚而不屈動而愈出言空虚無有竭時動摇之益出聲氣多言數窮多事害神多言害身口開舌擧必有禍患不如守中不如守德於中育養精神愛氣希言 **Interpretacja** Tekst opisuje naturę i funkcje Dao (Drogi). Choć Dao wydaje się puste i bezkształtne, przejawia nieograniczone działanie. Jest niezgłębione jak źródło wszystkich rzeczy, lecz nigdy się nie przechwala. Podobnie jak otchłań – przyjmuje wszystko, nie okazując swej ostrości. W praktyce duchowej oznacza to: należy łagodzić ostrość charakteru i nie gonić za sławą czy osiągnięciami. Rozwiązuj konflikty i urazy, zachowując wewnętrzną czystość. Nawet mając wyjątkowe zrozumienie, nie należy się przechwalać, lecz harmonizować z otoczeniem jak światło mieszające się z pyłem. Tylko poprzez spokój i prostotę można osiągnąć trwałość. Dao istniało przed niebem i ziemią – wieczne i niezmienne – powinniśmy naśladować tę cechę w samodoskonaleniu. Niebo i ziemia rodzą wszystkie istoty bez faworyzowania ludzi, traktując wszystko jednakowo jak słomiane psy ofiarne. Mędrcy naśladują tę postawę – troszcząc się o ludzi bez oczekiwania wdzięczności, zachowując naturalną postawę wuwei (niedziałania). Przestrzeń między niebem a ziemią wypełnia harmonijne qi (energia witalna), pozwalając rzeczom rozwijać się spontanicznie. Gdy człowiek oczyści się z pożądań i uciszy pięć narządów wewnętrznych, jego shen (duch) znajdzie spokój. Jak miech kowalski – właśnie dzięki pustce wewnątrz może wytwarzać przepływ. Pustka nie wyczerpuje się, a ruch generuje więcej energii. Ostatnia rada dotycząca samodoskonalenia: nadmiar słów wyczerpuje jing (esencję), nadmiar działań osłabia ducha. Słowa łatwo ściągają nieszczęścia – lepiej zachować wewnętrzną równowagę, pielęgnować ducha, chronić qi i mówić jak najmniej. 成象第六谷神不死谷養也人能養神則不死神謂五藏神也肝藏魂肺藏魄心藏神脾藏意腎藏精與志五藏盡傷則五神去是謂玄牝言不死之道在於玄牝玄天也於人爲鼻牝地也於人爲口天食人以五氣從鼻入藏於心五氣清微爲精神聰明音聲五性其鬼曰魂魂者雄也主出入人鼻與天道通故鼻爲玄也地食人以五味從口入藏於胃五味濁辱爲形骸骨肉血脉六情其鬼曰魄魄雌也出入人口與地通故口爲牝玄牝之門是謂天地之根根元也言鼻口之門乃是通天地之元氣所從往來綿綿若存鼻口呼吸喘息當綿綿微妙若可存復若可無有用之不勤用氣當寬舒不當爲急疾勤勞 韜光第七天長地乆說天地長生乆壽以教喻人也天地所以能長且乆者以其不自生天地所以獨能長且乆者以其安靜自然施不求報不如世人居處汲汲求自饒之利奪人以自與矣故能長生以其不求生故能長生不終也是以聖人後其身先人而後己而身先天下敬之先以爲長外其身薄己而厚人而身存百姓愛之如父母敬之如神明祐之若赤子故身常存也以其無私聖人爲人所愛神明所祐非以其公正無私所致乎故能成其私人以私者欲以厚己也聖人無私而己自厚故能成其私也 易性第八 **Interpretacja** Rozdział szósty: "Kształtowanie obrazu" wyjaśnia drogę pielęgnacji "ducha" (shen) w ludzkim ciele. Powód, dla którego "dolina ducha" (odnosząca się do nieustannej energii życiowej w ciele) nie umiera, tkwi w otrzymywanym odżywieniu. Człowiek, który potrafi pielęgnować duchy pięciu narządów wewnętrznych, może osiągnąć długowieczność. Każdy z pięciu narządów przechowuje innego ducha: wątroba przechowuje hun (duszę eteryczną), płuca po (duszę ziemską), serce shen (ducha), śledziona yi (intencję), a nerki jing (esencję) i zhi (wolę). Jeśli wszystkie pięć narządów zostanie uszkodzonych, pięć duchów je opuści. Wspomniana tu "mroczna samica" (xuánpìn) odnosi się do źródła życia. "Mroczna" reprezentuje niebo i odpowiada ludzkiemu nosowi, "samica" reprezentuje ziemię i odpowiada ustom. Niebo poprzez nos pozwala człowiekowi wchłaniać pięć qi (energii Pięciu Faz), czyste qi gromadzi się w sercu, tworząc ducha (shen), mądrość, głos itp. - jego duchowa część nazywana jest hun (należąca do yang). Ziemia poprzez usta pozwala człowiekowi przyjmować pięć smaków (subtelne esencje pożywienia), mętne qi gromadzi się w żołądku, tworząc ciało, kości, mięśnie i krew - jego duchowa część nazywana jest po (należąca do yin). Nos i usta są jak bramy, przez które pierwotna energia nieba i ziemi przepływa. Podczas oddychania należy być delikatnym i utrzymywać długi, ciągły oddech, używając qi w sposób naturalny i zrelaksowany. Rozdział siódmy: "Ukrywanie światła" używa zjawiska wieczności nieba i ziemi, by zilustrować drogę pielęgnacji życia. Powód, dla którego niebo i ziemia mogą trwać wiecznie, tkwi w tym, że nie zabiegają świadomie o własne przetrwanie, lecz funkcjonują naturalnie, nie oczekując niczego w zamian. Nie są jak światowi ludzie, gorączkowo zabiegający o prywatne korzyści. Mędrzec (ten, który osiągnął Dao) poprzez skromność i wycofanie zostaje wyniesiony do przodu, poprzez obojętność wobec siebie zostaje zachowany. Ludzie kochają go jak rodziców, a bóstwa chronią go jak niemowlę - właśnie dzięki jego bezinteresowności osiąga on samourzeczywistnienie. Rozdział ósmy: "Zmienna natura" wskazuje, że najwyższa cnota jest jak woda. Woda karmi wszystkie istoty bez zabiegania o uznanie, przebywa w miejscach, których inni unikają - dlatego jest najbliższa Dao. Miejsce zamieszkania powinno wybierać nisko położone, umysł powinien być głęboki i spokojny, relacje - szczere i pełne człowieczeństwa (ren), słowa - godne zaufania i wiarygodne, zarządzanie - umiejętne, działania - wykorzystujące swoje mocne strony, a ruchy - podejmowane we właściwym czasie. Właśnie dzięki niekonkurowaniu z innymi nie wzbudza się niechęci. 上善若水上善之人如水之性水善利萬物水在天爲霧露在地爲泉而不爭處衆人之所惡衆人惡卑濕垢濁水獨靜流居之矣故幾於道水性幾與道同居善地水性善喜於地在草木之上即流而下有似於牝動而下人也心善淵水深空虚淵深清明與善人萬物得水以生與虚不與盈也言善信水内影照形不失其情政善治無有不洗清且平也事善能能方能圓曲直隨形動善時夏散冬凝應期而動不失天時也夫唯不爭壅之則止决之則流聽從人也故無尤水性如是故天下無有怨尤水者也 運夷第九持而盈之不如其已盈滿也已止也持滿必傾不如止也揣而鋭之不可長保揣治也先揣之後必棄捐金玉滿堂莫之能守耆欲傷神財多累身富貴而驕自遺其咎夫富當賑貧貴當矜賤而反自驕恣必被禍害功成名遂身退天之道言人所爲功成事立名跡稱遂不退身避位則遇於害此乃天之常道也譬日中則移月滿則虧物盛則衰樂極則哀 能爲第十 **Interpretacja** Najwyższa dobroć jest jak woda. Człowiek najwyższej dobroci ma naturę podobną do wody. Woda odżywia wszystkie rzeczy, a jednak z żadną nie rywalizuje. Przebywa w nisko położonych, wilgotnych i zanieczyszczonych miejscach, których ludzie nie lubią, lecz spokojnie tam płynie i pozostaje. Dlatego woda jest najbliższa Dao (Drodze), podstawowej zasadzie, według której funkcjonują wszystkie rzeczy. Natura wody niemal odpowiada naturze Dao: dobrze wybiera sobie niskie miejsca; jej usposobienie jest głębokie i spokojne; w kontaktach z innymi jest szczera i godna zaufania; w rządzeniu dobrze porządkuje sprawy, oczyszcza je i przywraca im równowagę; w działaniu potrafi skutecznie służyć — może być kanciasta albo zaokrąglona, a jej kształt dostosowuje się do formy naczynia; w ruchu umiejętnie wybiera właściwy czas: latem rozlewa się, zimą zamarza, działa stosownie do pory i nie sprzeciwia się rytmowi natury. Woda nigdy nie rywalizuje: gdy się ją zatamuje, zatrzymuje się; gdy udrożni się jej drogę, płynie. Podąża za biegiem rzeczy i podporządkowuje się ludzkim działaniom, dlatego nie popełnia błędów. Taka jest natura wody; nikt pod Niebem nie ma jej tego za złe. **Rozdział dziewiąty: Umiarkowanie** Trzymać naczynie i bezustannie je napełniać aż po brzegi — lepiej w porę przestać. Naczynie przepełnione nieuchronnie się przewróci. Nadmiernie ostrzone ostrze nie może długo zachować ostrości. W końcu się stępi i zostanie odrzucone. Nie da się strzec złota i jadeitu nagromadzonych po brzegi w sali. Nadmiar pragnień szkodzi duchowi, a nadmiar dóbr obciąża ciało. Kto po zdobyciu bogactwa i wysokiej pozycji staje się zarozumiały i zadowolony z siebie, sam ściąga na siebie nieszczęście. Będąc bogatym, należy wspierać ubogich, a zajmując wysoką pozycję, okazywać współczucie ludziom nisko postawionym. Jeśli ktoś zamiast tego staje się dumny i samowolny, z pewnością spotka go nieszczęście. Gdy dzieło zostanie ukończone, a sława rozkwitnie, należy się wycofać i ustąpić z zajmowanego stanowiska — taki jest porządek Nieba. Oznacza to, że gdy człowiek doprowadzi swoje przedsięwzięcie do końca, zbuduje zasługi i zdobędzie uznanie, lecz nie zechce się wycofać ani ustąpić z pozycji władzy, może ściągnąć na siebie nieszczęście. To niezmienna zasada Nieba. Słońce, gdy osiąga najwyższy punkt, zaczyna przesuwać się ku zachodowi; po pełni Księżyc zaczyna ubywać. Gdy rzeczy osiągają szczyt rozkwitu, zaczynają podupadać; radość, gdy osiąga swój kres, przemienia się w smutek. **Rozdział dziesiąty: Zdolność działania** 載營魄營魄魂魄也人載魂魄之上得以生當愛養之喜怒亡魂卒驚傷魄魂在肝魄在肺美酒甘肴傷人肝肺故魂靜志道不亂魄安得壽延年也抱一能無離乎言人能抱一使不離於身則長存一者道德所生太和之精氣也故曰一一布名於天下天得一以清地得一以寧侯王得一以爲正平入爲心出爲行布施爲德總名爲一一之爲言志一而無二也專氣致柔專守精氣使不亂則形體能應之而柔順矣能如嬰兒乎内無思慮外無政事則精神不去滌除玄覽當洗其心使潔清也心居玄冥之處覽知萬事故謂之玄覽能無疵乎不淫邪也愛民治國治身者受氣則身全治國者愛民則國安能無爲乎治身者呼吸精氣無令耳聞治國者布施德惠無令下知天門開闔天門北極紫微宫開闔終始五際也治身之天門謂鼻孔開謂喘息也闔謂呼吸也能無雌乎治身當如雌牝安靜柔弱治國應變而不唱也明白四達言道明如日月四通滿於天下八極之外故曰視之不見聽之不聞彰布十方焕焕煌煌矣能無知乎無有能知道滿於天下矣生之畜之道生萬物而畜養之生而不有道生萬物無所取有爲而不恃道所施爲不恃望其報也長而不宰道長養萬物不宰割以爲器用是謂玄德言道德玄冥不可得見欲使人知道也 無用第十一 **Interpretacja** W ludzkim ciele mieszka dusza (hun) i duch (po) – hun odnosi się do świadomości i umysłu, po zaś do funkcji fizycznych. Stanowią one fundament istnienia życia. Należy o nie dbać, gdyż nadmierne emocje, takie jak radość czy gniew, mogą rozproszyć hun, a nagły przestrach może zaszkodzić po. Hun rezyduje w wątrobie, a po w płucach, dlatego nadmiar alkoholu i tłustych potraw uszkadza te narządy. Utrzymanie hun w stanie spokoju pozwala zjednoczyć się z Dao, unikając chaosu, a stabilizacja po przedłuża życie. Zdanie „Czy obejmując Jedność, możesz jej nie opuścić?” mówi, że jeśli człowiek potrafi zachować „Jedność” (odnoszącą się do harmonijnej esencji Qi zrodzonej z Dao), nie pozwalając jej opuścić ciała, osiągnie długowieczność. Ta „Jedność” przenika cały świat: niebo dzięki niej jest czyste, ziemia – spokojna, a władca, który ją posiada, zapewnia pokój poddanym. Dla człowieka „Jedność” przejawia się wewnętrznie jako wola, a zewnętrznie jako czyny; gdy rozciąga się na wszystkie rzeczy, staje się De (Cnotą). Wszystko to nazywamy „Jednością” – oznacza to skupienie umysłu, wolne od podziałów. „Skupiając Qi, osiągnij miękkość” oznacza koncentrację na esencji Jing, by nie rozpraszała się, dzięki czemu ciało stanie się giętkie i posłuszne jak u niemowlęcia. Gdy wewnątrz nie ma rozproszonych myśli, a na zewnątrz ignoruje się światowe sprawy, duch Shen nie będzie się marnował. „Oczyść mistyczne zwierciadło” to metafora oczyszczenia umysłu („mistyczne zwierciadło” to zdolność umysłu do postrzegania wszystkich rzeczy), by pozostał nieskazitelny. Kultywujący siebie powinni pielęgnować esencję Jing, nie skupiając się nadmiernie na oddechu, a zarządzający państwem – szerzyć łaskę, nie afiszując się z nią. „Niebiańskie Wrota” odnoszą się do Bieguna Północnego i Państwa Purpurowej Niedostępności (co symbolizuje czubek głowy człowieka), a ich otwieranie i zamykanie reprezentuje przemiany Yin-Yang. Dla praktykującego „Niebiańskimi Wrotami” są nozdrza – otwarcie to wydech, zamknięcie to wdech. „Czy możesz być jak samica?” oznacza, że w pracy nad sobą należy być cichym i miękkim jak samica, a w zarządzaniu państwem – dostosowywać się do okoliczności, nie wysuwając się na pierwszy plan. „Światło sięga czterech stron” opisuje jasność Dao, które jak słońce i księżyc oświetla wszystkie kierunki – choć wydaje się niewidzialne i niesłyszalne, wypełnia niebo i ziemię. „Rodzić, lecz nie posiadać” oznacza, że Dao powołuje do istnienia wszystkie rzeczy, ale ich nie zawłaszcza. „Działać, lecz nie polegać” – że kształtuje je, nie oczekując wdzięczności. „Wzrastać, lecz nie rządzić” – że je karmi, nie narzucając władzy. To najgłębsze „Xuan De” (Tajemnicza Cnota) – cnota Dao jest tak niezgłębiona, że trudno ją dostrzec, a jednak pragnie, by ludzie ją pojęli. 三十幅共一轂古者車三十幅法月數也共一轂者中有孔故衆輻凑之治身者當除情去欲使五藏空虚神乃歸之當其無有車之用無爲空虚轂中空虚輸得轉行轝中空虚人得載其上埏埴以爲器挻和也埴土也和土以爲飲食之器當其無有器之用器中空虚故有所受鑿户牖以爲室謂作室屋當其無有室之用户牖空虚人得以出入室中空虚人得以居處故有之以爲利利物也利形於用器中有物室中有人恐其屋破壞腹中有神畏其形消亡無之以爲用言虚空者謂感受萬物故曰虚無能制有形道者虚空也 檢欲第十二五色令人目盲貪好淫色則傷精失明不能視無色之色五音令人耳聾好聽五音則和氣去心不能聽無聲之聲五味令人口爽爽亡也人嗜五味則亡失於道味馳騁田獵令人心發狂人精神好安靜馳騁呼吸精神散亡故發狂也難得之貨令人行妨妨傷也金銀珠玉心貪意欲不知猒足則行傷身辱也是以聖人爲腹守五性去六情節志氣養神明不爲目目不妄視妄視則泄精於外故去彼取此去彼目之妄視取此腹之養神 猒恥第十三 **Interpretacja** Koło wozu ma trzydzieści szprych (w starożytności ich liczba symbolizowała trzydziestodniowy cykl księżyca), które zbiegają się w centralnym piastu (drewnianym rdzeniu koła). Piasto jest puste w środku, co pozwala skupić wszystkie szprychy. Praktykujący samodoskonalenie powinni oczyszczać umysł z natrętnych myśli, porzucać pragnienia i utrzymywać pięć narządów wewnętrznych w stanie pustki, aby duch (Shen) mógł powrócić do swej pierwotnej istoty. To właśnie dzięki pustce w piastu koło może się obracać; dzięki pustce wewnątrz karety można w niej podróżować. Gdy lepi się naczynia z gliny, należy równomiernie ugniatać materiał. Użyteczność naczynia bierze się z jego pustej przestrzeni, która pozwala coś przechowywać. Budując dom, tworzy się drzwi i okna – dom staje się funkcjonalny właśnie dzięki tym pustym przestrzeniom, umożliwiającym wejście i zamieszkanie. Dlatego mówi się, że "byt" (materialna część) daje praktyczność, ale "niebyt" (pusta przestrzeń) stanowi istotę funkcjonalności. Podobnie jak pustka w brzuchu pozwala gromadzić ducha – gdyby był przepełniony, ciało uległoby zniszczeniu. Pustka jest kluczowa, ponieważ może pomieścić wszystkie rzeczy; niewidzialne Dao (kosmiczna zasada) właśnie poprzez pustkę rządzi światem form. Rozdział dwunasty mówi o umiarze w pragnieniach: zanurzenie w barwnych kolorach otępia wzrok (nadmierne pożądanie piękna wyczerpuje esencję Jing); pochłonięcie muzyką osłabia słuch (przesyt dźwięków zakłóca ducha Shen); rozkoszowanie się smakami pozbawia wrażliwości podniebienia (niepohamowany apetyt oddala od Dao); pasja łowiecka wyprowadza umysł z równowagi (gwałtowne aktywności rozpraszają energię Qi); pożądanie rzadkich skarbów psuje charakter (chciwość niszczy ciało i duszę). Dlatego Mędrcy koncentrują się na wewnętrznym rozwoju: strzegą natury pięciu narządów, odrzucają sześć pragnień (związanych z oczami, uszami, nosem, językiem, ciałem i umysłem), regulują wolę i oddech, pielęgnują mądrość ducha. Nie zabiegają o zewnętrzne doznania – oczy nie wędrują bez celu (bo przypadkowe spojrzenia rozpraszają Jing), odrzucają pokusy świata zewnętrznego na rzecz wewnętrznego udoskonalenia. Rozdział trzynasty naucza, że zadowolenie przynosi szczęście: zarówno łaska, jak i hańba niepokoją ducha (gdyż przywiązuje się zbytnią wagę do zysków i strat), największym nieszczęściem jest nadmierne przywiązanie do siebie (gdy porzuca się troskę o ciało, co jeszcze może niepokoić?). Tylko ten, kto potrafi przyjąć świat jako własną odpowiedzialność, jest godzien powierzenia mu świata; tylko ten, kto zapomina o sobie, by kochać świat, zasługuje na zaufanie ludzkości. 寵辱若驚身寵亦驚身辱亦驚貴大患若身貴畏也若至也畏大患至身故皆驚何謂寵辱問何謂之寵何謂之辱寵尊榮也辱恥辱也還自問者爲曉於人辱爲下辱爲下賤得之若驚得寵榮者驚處高位如臨危也貴不敢驕富不敢奢失之若驚失者失寵處辱驚者恐禍重來是謂寵辱若驚解上得之若驚失之若驚何謂貴大患若身復還自問吾所以有大患者爲吾有身吾所以有大患者爲吾有身有身憂其勤勞念其飢寒觸情縱欲則遇禍患及吾無身吾有何患使吾無身體道自然輕擧升雲出入無間與道通神當有何患故貴以身爲天下者則可以寄於天下言人君貴其身而賤人欲爲天下之主者則可寄止不可託也愛以身爲天下者乃可以託於天下言人君能愛其身非爲己也乃欲爲萬民之父母以此德爲天下之主乃可以託身於民上長無咎也 贊玄第十四視之不見名曰夷無色曰夷言一無彩色不可得而視之矣聽之不聞名曰希無聲曰希言一無音聲不得聽而聞之矣搏之不得名曰微無形曰微言一無體不可搏持而得之此三者不可致詰三者夷希微也不可致詰者謂無色無聲無形口不能言書不能傳受之以靜求之以神不可詰問而能得也故混 **Interpretacja** Tekst opisuje stany psychiczne człowieka wobec zaszczytów i upokorzeń. Gdy otrzymuje się honory, drży się ze strachu jak stojąc na wysokości, bojąc się upadku; gdy doświadcza się hańby, również ogarnia niepokój, jakby spodziewając się nieszczęścia. Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ ludzie przywiązują zbyt wielką wagę do swojego ciała i pragnień. Posiadając fizyczną formę, nieustannie martwimy się głodem, zimnem i trudem, a ulegając pożądaniom, łatwo ściągamy na siebie nieszczęścia. Gdyby udało się uwolnić z więzów ciała i zjednoczyć z Dao (pierwotną zasadą wszechświata), swobodnie przemieszczając jak unosząca się chmura, czy pozostałoby wówczas miejsce dla zmartwień? Tylko ten, kto prawdziwie ceni swoje życie, może podjąć się odpowiedzialności rządzenia światem. Taki władca dba o siebie nie dla zaspokojenia egoistycznych pragnień, lecz by stać się oparciem dla wszystkich ludzi. Jedynie osoba obdarzona taką cnotą (De) jest godna sprawować władzę nad światem i czynić to długo bez błędów. Dalej wyjaśnione są mistyczne właściwości Dao: patrząc na nie, nie widzisz - nazywa się to "Yi" (brak formy); słuchając go, nie słyszysz - nazywa się to "Xi" (brak dźwięku); sięgając po nie, nie chwytasz - nazywa się to "Wei" (brak substancji). Te trzy cechy nie dają się w pełni opisać słowami, gdyż Dao nie posiada koloru, głosu ani kształtu - można je jedynie pojąć poprzez medytacyjne doświadczenie. Gdy Yi, Xi i Wei stapiają się w jedno, tworzą pierwotny stan chaosu Dao. 而爲一混合也故三名合而爲一其上不皦言一在天上不皎皎光明上下無窮極也其下不昧言一在天下不昧昧有所暗冥繩繩兮不可名繩繩者動行無窮極也不可名者非一色也不可以青黄赤白黑别也非一聲也不可以宫啇角徵羽聽也非一形也不可以長短小大度也復歸於無物物質也物當歸之以無質是謂無狀之狀言一無形狀而能爲萬物作形狀無物之象一無物質而爲萬物設形象是謂忽恍言一忽忽恍恍若存若亡不可得見迎之不見其首一無端末不可預待也除情去欲自歸之隨之不見其後言一無影跡不可得而見執古之道以御今之有聖人執古之道生一以御萬物知今當有一也以知古始是謂道紀人能知上古本始有一是謂知道之紀綱也 顯德第十五古之善爲士者謂得道之君也微妙玄通玄天也言其志節玄妙精與天通深不可識道德深遠不可識知内視如盲反聽若聾莫知 **Interpretacja** Tekst ten wyjaśnia mistyczne właściwości Dao (Drogi) - kluczowego pojęcia taoizmu oznaczającego pierwotne źródło wszechświata i zasady jego funkcjonowania. Dao jest chaotyczną, zunifikowaną całością zawierającą trzy podstawowe elementy (prawdopodobnie odniesienie do triad Nieba, Ziemi i Człowieka), które ostatecznie łączą się w jedność. W górze Dao nie jest olśniewająco jasne, w dole nie jest mrocznie ciemne - jest nieprzerwanym, bezgranicznym continuum, którego nie da się zdefiniować konkretnymi nazwami. Dao wykracza poza wszelkie określone formy: nie można go rozróżnić za pomocą kolorów (jak zielony, żółty, czerwony, biały czy czarny), opisać muzycznymi tonami (gong, shang, jue, zhi, yu) ani zmierzyć miarami długości czy wielkości. Ostatecznie powraca do stanu "braku przedmiotu" (wu wu) - pozbawiony konkretnej materialnej formy, a jednak nadający kształt wszystkim rzeczom; pozornie pozbawiony obrazu, a jednak ustanawiający formy dla wszystkich istot. Ten stan określa się jako "hu huang" (mglisty i nieuchwytny) - jakby istniał, a jednocześnie jakby go nie było, niemożliwy do precyzyjnego uchwycenia. Stojąc przed obliczem Dao, nie widzimy jego początku, gdy się do niego zbliżamy, ani jego końca, gdy za nim podążamy. Mędrcy (ci, którzy osiągnęli Dao) opanowali tę odwieczną Drogę, by zarządzać współczesnymi sprawami. Zrozumienie obecnego przejawu "jedności" (yi) jako manifestacji Dao pozwala poznać pradawne pochodzenie wszystkiego - oto fundamentalna zasada Drogi. Starodawni święci, którzy prawdziwie osiągnęli Dao, posiedli subtelne i mistyczne zrozumienie, łączące się z Niebem. Ich moralna doskonałość (De) była niezgłębiona: wewnętrzne widzenie przypominało ślepotę, a słuchanie wewnętrzne - głuchotę (co symbolizuje transcendencję zwykłego poznania zmysłowego). Ta głęboka mądrość taoistyczna pozostaje trudna do pełnego zrozumienia dla zwykłych ludzi. 所長夫唯不可識故强爲之容謂下句也豫兮若冬涉川擧事輒加重愼豫豫兮若冬涉川心難之猶兮若畏四鄰其進猶猶若拘制若人犯法畏四鄰之知儼兮其若客如客對主人儼然無所造作也涣兮若冰之將釋涣者解散也釋者消亡也謂除情去欲日以空虚也敦兮其若樸敦者質厚也樸者形未分也内守精神外無文彩曠兮其若谷曠者寬大也谷者空虚不有德功名無所不包也渾兮其若濁渾者守本眞也濁者不昭然也與衆合同不自尊孰能濁以止靜之徐清孰誰也誰能如水之濁止而靜之徐徐而自清孰能安以乆動之徐生誰能安靜以乆徐徐以長生也保此道者不欲盈保此長生之道不欲奢泰盈溢夫唯不盈故能弊不新成夫唯不盈滿之人能守弊不爲新成守弊者匿光榮也新成者貴功名也 歸根第十六致虛極致至也道人捐情去欲五藏清靜至於虚極也守靜篤守清靜行篤厚萬物並作 **Interpretacja** Tekst ten przedstawia podstawowe postawy i zasady postępowania, które powinien pielęgnować adept Drogi (Dao). Najpierw opisuje zewnętrzne przejawy praktykującego: powinien być ostrożny jak ten, kto zimą przekracza rzekę, zachowując szczególną rozwagę w działaniu; czujny jak ktoś, kto obawia się sąsiadów, powściągliwy w ruchach niczym ten, kto lęka się, że sąsiedzi odkryją jego wykroczenie; dostojny jak gość, który wobec gospodarza zachowuje naturalny szacunek. Następnie porusza kwestię wewnętrznego doskonalenia: należy rozpuścić emocjonalne pożądanie jak topniejący śnieg, tak by serce stawało się coraz bardziej czyste i puste; być prostym jak nieociosane drewno – wewnątrz strzec ducha (Shen), na zewnątrz nie gonić za przepychem; przestronnym jak dolina, pojemnym i zdolnym pomieścić wszelkie zasługi i sławę; zachowywać swą naturę jak mętna woda, nie afiszując się umyślnie, lecz harmonizując z tłumem. Dalej, używając wody jako metafory, pyta: Kto potrafi, niczym mętna woda, uspokoić się i stopniowo stać przejrzystym? Kto może trwać w bezruchu, by z wolna zyskać życiową energię (Qi)? Ci, którzy podążają tą Drogą długowieczności, nie dążą do nadmiaru. Właśnie dlatego, że nie pragną przepełnienia, mogą trwać przy tym, co stare, nie zabiegając o nowe osiągnięcia – trwanie przy starym to ukrywanie własnego blasku, zaś gonienie za nowym to przywiązywanie wagi do sławy i zysku. Ostatni rozdział o "powrocie do korzeni" wskazuje: praktykujący powinien osiągnąć stan skrajnej pustki (co oznacza całkowite porzucenie emocjonalnych pożądań i oczyszczenie pięciu narządów), trwając w najgłębszej ciszy (co odnosi się do szczerego i ugruntowanego działania). Tylko w ten sposób można zachować prawdziwą naturę pośród przemian i ruchu wszystkich rzeczy. 作生也萬物並生吾以是觀其復言吾以觀萬物無不皆歸其本也人當重其本夫物芸芸芸芸者花葉茂盛之貌各復歸其根言萬物無不枯落反復其根而更生歸根曰靜靜謂根也根安靜柔弱謙卑處下故不復死靜曰復命言能安靜者是謂復還性命便不死復命曰常復命使不死乃道之所常行也知常曰明能知道之所常行者則爲明也不知常妄作凶不知道之所常行而妄作巧詐則失神明而凶知常容能知道之所常行則除情欲無所不包容也容乃公無所不包容則公正無私衆邪莫當公乃王公正無私則可以爲天下王治身正則形一而靜神明千萬共凑己躬王乃天能王則德洽神明乃與天通矣天乃道德與天通則與道合同也道乃乆與道合同乃能長乆没身不殆能公能王通天合道四者純備道德弘遠無殃無咎乃與天地同没終不危殆也道德眞經註卷之一道德眞經註卷之二知二 河上公章句 淳風第十七太上下知有之太上謂太古無名號之君下知有之者下知上有君而不臣事質朴也其次親而譽之其德可見恩惠可稱故親愛而譽之其次畏之設刑法以治也其次侮之禁多令煩不可歸誠故欺侮之有不足焉君信不足於下下則欺詐於上有不信焉君信不足於下下則應之以不信而欺其君猶兮其 **Interpretacja** Wszystkie istoty rosną i rozmnażają się, a poprzez obserwację ich cyklicznego obiegu odkryłem pewną zasadę: wszystkie rzeczy ostatecznie powracają do swego źródła. Człowiek powinien doceniać tę fundamentalną prawdę. Spójrz na bujną roślinność (termin "yunyun" oznacza gęste liście i gałęzie), która w końcu więdnie, gubi liście i powraca do korzeni, by odrodzić się na nowo. Powrót do źródła nazywamy "ciszą" (jing), ponieważ korzenie są ciche, miękkie i pokorne, znajdują się na dole, dzięki czemu mogą uzyskać nowe życie. Ten stan spokoju nazywa się "fuming" (odnowienie życia u źródła) – utrzymanie tej ciszy pozwala powrócić do źródła życia i osiągnąć nieśmiertelność. Ta zasada powrotu do korzeni jest wieczna i niezmienna, a zrozumienie jej nazywamy "ming" (mądrością). Nieznajomość tej zasady i działanie w chaosie przynosi nieszczęście. Ten, kto prawdziwie pojmie wieczną zasadę, rozwinie w sobie szerokie i包容ne serce, a ta包容ność prowadzi do bezstronności. Osiągnięcie bezstronności pozwala stać się "królem świata" (człowiekiem, który urzeczywistnił Dao). Prostota ciała i umysłu prowadzi do jedności i spokoju, gromadząc w sobie niezliczone duchy (shen). Osiągnięcie królewskiego stanu pozwala połączyć się z Niebiańskim Dao, a zjednoczenie z Dao zapewnia trwanie bez upadku. Kto potrafi osiągnąć te cztery cechy: bezstronność, królewskość, zrozumienie Niebiańskiego Dao i zjednoczenie z Dao, ten rozwinie w sobie wielką Cnotę (De), uniknie nieszczęść i będzie trwał tak długo jak niebo i ziemia, wolny od niebezpieczeństw. (Rozdział "Siedemnasta Czystość") Najwspanialsi władcy starożytności (termin "taishang" odnosi się do mądrych władców bezimiennej przeszłości) – ludzie jedynie wiedzieli o ich istnieniu, nie czcząc ich specjalnie, gdyż obyczaje były wówczas proste. Następni władcy – ludzie ich kochali i chwalili, gdyż ich Cnota (De) była widoczna, a łaska odczuwalna. Jeszcze inni – ludzie się ich bali, gdyż rządzili poprzez kary. Najgorsi władcy – ludzie nimi gardzili, gdyż ich zakazy były uciążliwe i uniemożliwiały szczere relacje. Gdy władcom brakuje prawdziwej wiarygodności, ludzie odpowiadają im oszustwem. 貴言說太古之君擧事猶猶貴重於言恐離道失自然也功成事遂謂天下太平百姓皆謂我自然百姓不知君上之德淳厚反以爲己自當然 俗薄第十八大道廢有仁義大道之時家有孝子國有忠信仁義見大道廢不用而惡逆生乃有仁義可傳道智慧出有大僞智慧之君賤德貴言賤質貴文下則應之以大僞姦詐六親不和有孝慈六親絶親戚不和乃有孝慈相牧養國家昬亂有忠臣政令不行上下相怨邪辟爭權乃有忠臣匡救其君也此言天下太平不知仁人盡無欲不知廉各潔己不知貞故大道之世孝慈滅仁義没猶日月盛明衆星失光 還淳第十九絶聖絶聖制作反初守元五帝畫象倉頡作書不如三皇結繩無文而治也棄智棄智惠反無爲民利百倍農事修公無私絶仁棄義絶仁之見慧棄義之尚華民復孝慈德化純也絶巧絶巧者詐僞亂眞棄利塞貪路閉權門盜賊無有上化公正下無私邪此三者謂上三事絶弃以爲文不足以爲文不足者文不足以化民故令有所屬當如下句見素抱樸見素者當抱素守眞不尚文飾也抱撲者當見其質朴以示天下可法則少私寡欲少私者正無私也寡欲者當知足也 異俗第二十絶學絶學不眞不合道文無憂除浮華則無憂患唯之與阿相去幾何同爲應對而相去 **Interpretacja** W zamierzchłych czasach oświeceni władcy działali z najwyższą ostrożnością, rzadko wydając rozkazy, gdyż głęboko rozumieli, że nadmiar słów łatwo oddala od Dao (Drogi) i prowadzi do utraty naturalnej istoty. Gdy w świecie panował pokój, ludzie żyli w dostatku, sądząc, że takie jest naturalne porządku rzeczy, nie zdając sobie sprawy, że było to wynikiem subtelnego wpływu cnotliwego rządzenia (De) władcy. (Rozdział 18) Dopiero gdy Dao podupada, zaczyna się gloryfikować humanitarność i sprawiedliwość. W czasach, gdy prawdziwe Dao kwitnie, w każdym domu są synowie oddani rodzicom, a państwo ma lojalnych urzędników – nie ma wówczas potrzeby świadomego promowania cnót. Dopiero gdy Dao zostaje odrzucone, pojawia się konieczność nauczania o humanitarności. Gdy przebiegłość zyskuje na znaczeniu, pojawia się również obłuda. Jeśli władca ceni spryt i przywiązuje wagę do pozorów, poddani odpowiedzą jeszcze większym oszustwem. Dopiero gdy w rodzinie brak harmonii, zaczyna się wyróżniać synowskie oddanie; dopiero gdy państwo pogrąża się w chaosie, ujawniają się prawdziwie lojalni ministrowie. (Rozdział 19) Należy odrzucić sztuczną mądrość świętych i powrócić do pierwotnego stanu. Pięciu Legendarnych Cesarzy ustanowiło obrzędy, a Cangjie (historyk Żółtego Cesarza) wynalazł pismo, lecz żadne z tych osiągnięć nie dorównuje erze Trzech Legendarnych Cesarzy, gdy węzły na sznurze służyły jako zapis, a rządy opierały się na zasadzie wuwei (niedziałania). Porzucenie przebiegłości przyniesie ludziom stokrotne korzyści; odrzucenie nauk o humanitarności pozwoli ludziom naturalnie powrócić do synowskiego oddania. Odrzucenie podstępów i obłudy, zamknięcie bram chciwości – a złodzieje znikną sami z siebie. Gdy władca rządzi sprawiedliwie i bezstronnie, ludzie nie będą czynić zła. Tej prawdy nie da się przekazać jedynie przez słowa – kluczowe jest działanie: zachowanie pierwotnej prostoty i zmniejszenie egoistycznych pragnień. (Rozdział 20) Należy porzucić powierzchowną wiedzę, gdyż informacje niezgodne z Dao przynoszą jedynie zamęt. Formalna odpowiedź i swobodna reakcja mogą wydawać się podobne na powierzchni (lecz w istocie są zupełnie różne). 幾何疾時君賤質而貴文善之與惡相去何若善者稱譽惡者諫爭能相去何如疾時君惡忠直用邪佞人之所畏人謂道人也人所畏者畏不絶學之君不可不畏近令色殺賢人荒兮其未央哉言世俗之人荒亂欲進學邪文未央止也衆人熙熙熙熙淫放多情欲如享太牢如飢思大牢之具意無足時也如春登臺春陰陽交通萬物感動登臺觀之意志淫淫然我獨怕兮其未兆我獨怕兮安靜無情欲形兆如嬰兒之未孩如小兒未能答偶人時乘乘兮若無所歸我乘乘如窮鄙無所歸就也衆人皆有餘衆人皆有餘財以爲奢餘智以爲詐而我獨若遺我獨若遺棄似於不足也我愚人之心也哉不與俗人相爲守一不移如愚人之心也純純兮無所分别衆人昭昭明且達也我獨若昏如暗昧也衆人察察急且疾也我獨悶悶悶悶無所截割忽兮若海我獨忽忽兮如江海之流莫知其所窮極漂兮若無所止我獨漂漂若飛若揚無所止也志意在神域衆人皆有以以有爲也而我獨頑我獨無爲似鄙鄙似若不遠也我獨異於人與人異而貴食母食用也母道也唯我獨貴用道 虛心第二十一孔德之容孔大也有大德之人無所不容能受垢濁處謙冲唯道是從唯獨也大德之人不隨世俗所行獨從於道也道之爲物唯恍唯忽道之於萬物獨恍忽往來而無所定恍 **Interpretacja** Współcześni władcy często lekceważą prostą istotę rzeczy, hołdując jedynie pozorom przepychu. Jakże niewielka jest różnica między dobrem a złem? Dobrzy ludzie otrzymują pochwały, źli – napomnienia, lecz czy ta różnica jest tak znacząca? Smutne, że dzisiejsi władcy odrzucają lojalnych i uczciwych, a faworyzują tych, którzy knują i schlebią. Ludzie czczą tak zwanych "praktykujących Dao" (xiudao zhi ren), lecz prawdziwą czcią powinni otaczać niekończące się poszukiwanie mądrości. Nieroztropni władcy powinni obawiać się tych, którzy na pozór są ulegli, lecz w istocie szkodzą mądrym ministrom. Światowi ludzie pogrążają się w chaosie pragnień, gonią za powierzchowną wiedzą, nie znając umiaru. Tłumy oddają się przyjemnościom, tonąc w pożądaniach – jak uczestnicy wystawnych uczt, wiecznie nienasyceni, niczym głodni łaknący przysmaków. Wiosną wspinają się na wzgórza, by podziwiać widoki; w porze, gdy Yin i Yang łączą swe siły, a natura budzi się do życia, ich umysły rozpraszają się w beztrosce. Tylko ja zachowuję spokój i prostotę, czysty jak niemowlę, które jeszcze się nie śmieje. Samotny, bez oparcia, niczym biedak bez dachu nad głową. Wszyscy inni zdają się mieć nadmiar – bogactwa, które roztrwaniają, sprytu, którym oszukują. Tylko ja czuję się niekompletny, zachowując umysł głupca, nie mieszając się z tłumem, trwając niewzruszenie w czystości Dao. Wszyscy błyszczą światową mądrością, tylko ja zdaję się otępiały; wszyscy są bystrzy i pełni pośpiechu, tylko ja jestem cierpliwy i łagodny. Jestem jak morze – bezkresne i głębokie, jak rzeka – niepowstrzymany w swym biegu. Niczym unoszony wiatrem puch, mój umysł wędruje po mistycznych sferach. Wszyscy działają z rozmysłem, tylko ja trwam w Wuwei (niedziałaniu), pozornie głupi, a jednak najbliższy Dao. Różnię się od innych, bo cenię to, co karmi wszystkie istoty – Dao (kosmiczne źródło). Ci, którzy posiedli prawdziwe De (Cnotę/Moc), są jak puste naczynie – mogą wszystko pomieścić, godząc się na najniższe miejsce. Nie podążają za tłumem, lecz jedynie za wskazówkami Dao. Dao jako źródło wszelkiego istnienia jest mgliste i nieuchwytne, ciągle w ruchu, trudne do zdefiniowania, a jednak prawdziwe. 兮忽兮其中有物道唯恍忽其中有一經營生化因氣立質忽兮恍兮其中有象道唯窈冥無形其中獨有萬物法象窈兮冥兮其中有精道唯窈冥其中有精實神明相薄陰陽交會之其精甚眞言道精氣神妙甚眞非有飾也其中有信道匿功藏名信在其中自古及今其名不去自從也從古至今道常在不去以閲衆甫閲禀也甫始也言道禀萬物始生從道受氣吾何以知衆甫之然哉以此 益謙第二十二曲則全曲己從衆不自專則全枉則直枉屈也屈己而伸人乆乆而自得直已窊則盈地窊下水歸之人謙下德歸之弊則新自受弊薄後己先人天下敬之乆乆自新之也少則得自受少則得多也天道祐謙鬼神益虚多則惑財多者惑於所守學多者惑於所聞是以聖人抱一爲天下式抱守也式法也聖人守一乃知萬事故能爲天下之法式不自見故明聖人不以其目視千里之外乃因天下之目以視故能明達不自是故彰聖人不自以爲是而非人故能彰顯於世矣不自伐故有功伐取也聖人德化流行不自取其美故 **Interpretacja** Ten fragment opisuje mistyczne właściwości Dao (Drogi) jako kosmicznego źródła i porządku. Dao wydaje się mgliste i nieuchwytne, a jednak zawiera w sobie prawdziwą substancję. Choć pozornie ciemne i bezkształtne, kryje w sobie zasady rządzące wszystkimi rzeczami. W Dao zawarta jest czysta energia Jing (esencja), ta niezwykła synteza Jing-Qi-Shen, gdzie spotykają się siły Yin-Yang w autentycznej jedności. Dao nigdy się nie przechwala, a jednak istnieje od zarania dziejów, będąc źródłem życiodajnej energii dla wszystkich istot. Laozi poprzez retoryczne pytanie wyjaśnia: Poznanie prawdziwego pochodzenia wszystkich rzeczy możliwe jest właśnie dzięki zrozumieniu tych właściwości Dao. Rozdział dwudziesty drugi przedstawia korzyści płynące z pokory: Poddanie się woli innych, zamiast upierania przy swoim, prowadzi do zachowania integralności. Tymczasowe ugięcie pozwala ostatecznie wyprostować się mocniej. Nisko położone miejsca naturalnie wypełniają się wodą (co symbolizuje, jak pokorni zostają napełnieni De - Cnotą). Przyjęcie stanu zużycia prowadzi do odnowy, a powściągliwość w braniu przynosi obfitość. Niebiańskie Dao zawsze wspiera pokornych, a duchy błogosławią tych o otwartych sercach. Przeciwnie, nadmiar bogactwa wprawia w zakłopotanie jak je chronić, a nadmiar wiedzy może prowadzić do zagubienia. Dlatego Shengren (osoby urzeczywistniające Dao) trzymają się fundamentalnej zasady Dao jako wzoru dla całego świata. Nie wysuwają się na pierwszy plan, a jednak widzą jasno; nie uważają się za nieomylnych, a jednak ukazują prawdę; nie chełpią się, a jednak osiągają wielkie dzieła. Shengren szerzą moralne nauczanie, nie przypisując sobie zasług, dzięki czemu ich cnota naturalnie promienieje. 有功於天下不自矜故長矜大也聖人不自貴大故能長乆不危夫唯不爭故天下莫能與之爭此言天下賢與不肖無能與不爭者爭古之所謂曲則全者豈虛言哉傳古言曲從則全正言非虚也故誠全而歸之誠實也能行曲從者實其肌體歸之於父母無有傷害也 虛無第二十三希言自然希言謂愛言也愛言者自然之道飄風不終朝驟雨不終日飄風疾風也驟雨暴雨也疾不能長暴不能乆也孰爲此者天地誰爲此飄風暴雨者天地所爲也天地尚不能乆不能終朝至夕而况於人乎天地至神合爲飄風暴雨尚不能使從朝至暮何况於人而欲慕卒乎故從事於道者從爲也人爲事當如道安靜不當如飄風暴雨道者同於道道者謂好道之人同於道者所爲與道同也德者同於德德者有德之人也同於德者所爲與德同也失者同於失失謂自任己而失人也同於失者謂所爲與失同同於道者道亦樂得之同於德者德亦樂得之同於失者失亦樂得之信不足焉君信不足于下下則應之以不信有不信焉此言物類相歸也同聲相應雲從龍風從虎水流濕火就燥自然之數也 苦恩第二十四 **Interpretacja** Prawdziwi dobroczyńcy świata nie pysznią się swymi osiągnięciami, dlatego mogą długo zachowywać swą De (Cnotę). Mędrzec nie uważa się za wyjątkowego czy wielkiego, dzięki czemu pozostaje bezpieczny i wolny od niebezpieczeństw. Ponieważ nie rywalizuje z innymi, nikt w świecie nie może z nim konkurować. Dotyczy to wszystkich - zarówno utalentowanych, jak i przeciętnych - nikt nie może współzawodniczyć z tym, kto nie zabiega o rywalizację. Starożytni mawiali: "Umieć ustąpić, by zachować całość" - czyż były to puste słowa? Dawna mądrość przekazuje, że umiejętność odpowiedniego ustępowania pozwala zachować siebie w całości, i jest to prawda niezaprzeczalna. Ci, którzy naprawdę pojmą tę zasadę, potrafią chronić siebie i powrócić do swej prawdziwej natury. "Szczerość" oznacza autentyczność bez fałszu. Kto potrafi ustąpić dla zachowania całości, ten jakby chronił swoje ciało przed zranieniem, by w końcu bezpiecznie powrócić w ramiona rodziców. (Rozdział 23: Pustka i Niewyrażalne) Małomówność jest zgodna z naturą Dao (Drogi). "Rzadkie słowa" oznaczają ostrożność w mówieniu. Gadatliwi sprzeciwiają się naturalnemu porządkowi. Wicher nie wieje cały dzień, ulewa nie trwa od rana do nocy. Nawet Niebo i Ziemia, będąc źródłem tych gwałtownych zjawisk, nie potrafią utrzymać ich długo - cóż dopiero człowiek? Niebo i Ziemia to najpotężniejsze siły, a ich wichury i ulewy nie trwają bez przerwy - jak więc człowiek może marzyć o nagłym sukcesie? Dlatego ci, którzy podążają za Wielkim Dao, powinni naśladować jego właściwości - zachowywać spokój i równowagę, zamiast gwałtowności wichury. Ci, którzy jednoczą się z Dao, postępują zgodnie z jego zasadami; ci, którzy pielęgnują De, działają według jej miar; ci zaś, którzy zbłądzili, trwają w swym błędzie, upierając się przy swoim, co prowadzi do alienacji. Kto jednoczy się z Dao, tego Dao chętnie przyjmuje; kto jednoczy się z De, tego De chętnie przyjmuje; kto zaś trwa w błędzie, temu błąd staje się domem. Jeśli władca nie okazuje podwładnym zaufania, oni odpłacą mu niewiarą. Wszystkie rzeczy przyciągają swe podobne: zgodne dźwięki rezonują ze sobą, chmury podążają za smokiem, wiatr towarzyszy tygrysowi, woda płynie ku nizinom, ogień lgnie do suchych przedmiotów - takie są prawa natury. (Rozdział 24: Gorycz i Łaska) 跂者不立跂進也謂貪權冒名進取功榮則不可乆立身行道跨者不行自以爲貴而跨之於人衆共蔽之使不得行自見者不明凡人自見其形容以爲好自見其所行以爲人道殊不自知其形醜而操行之鄙自是者不彰自以爲是而非人者衆共蔽之使不彰顯自伐者無功所爲輒自伐取其功美即自失有功於人自矜者不長好自矜大者不可以乆長其於道也曰餘食贅行贅貪也使此自矜伐之人任治國之道日賦歛餘禄食爲貪行物惑惡之此人在位動欲傷害故物無有不畏惡之故有道者不處言有道之人不居其國 象元第二十五有物混成先天地生謂道也道無形混沌而生萬物乃在天地之前寂兮寥兮獨立而不改寂者無音聲寥者空無形獨立者無匹雙不改者化有常周行而不殆道通行天地無所不入在陽不焦託陰不腐無不貫穿而不危殆也可以爲天下母道育養萬物精氣如母之養子吾不知其名字之曰道我不見道之形容不知當何以名之見萬物皆從道而生故字之曰道强名之曰大不知其名强名曰大高而無上羅而無外無不包容故曰大 **Interpretacja** Stanie na palcach jest niestabilne – ci, którzy łakną władzy, sławy i szybkich sukcesów, w końcu nie zdołają utrzymać się w życiu. Szerokie kroki nie prowadzą daleko – ci, którzy wynoszą się ponad innych i zachowują się arogancko, zamiast tego zostaną odrzuceni przez otoczenie i nie posuną się naprzód. Ci, którzy wpatrują się tylko w siebie, w rzeczywistości nie widzą siebie wyraźnie. Zwykli ludzie często uważają, że mają piękny wygląd i szlachetne zachowanie, nie zdając sobie sprawy ze swej brzydoty i prostackich manier. Samozwańczy mędrcy nie zyskują uznania, ponieważ gdy ktoś ciągle poniża innych, by się wywyższać, wszyscy zjednoczą się, by przysłonić jego blask. Samochwały nie mają prawdziwych zasług. Ci, którzy chełpią się swoimi osiągnięciami, w rzeczywistości tracą prawdziwe dokonania. Miłośnicy przechwałek nie trwają długo – takie postępowanie jest w praktyce Dao jak resztki jedzenia czy zbędny tłuszcz na ciele. Gdy taki zarozumiały i żądny chwały człowiek rządzi krajem, nakłada uciążliwe podatki, łapie się stanowisk, a lud go nienawidzi. Urzędnik, który stale krzywdzi innych, budzi tylko strach i odrazę. Dlatego prawdziwy mistrz Dao nie pozostanie w służbie takiego państwa. (Rozdział 25) Istnieje coś, co było przed niebem i ziemią – to właśnie Dao. Dao nie ma stałej formy; z chaosu rodzi wszystkie rzeczy, istniejąc wcześniej niż niebo i ziemia. Jest bezdźwięczne, puste i bezkształtne, jedyne w swoim rodzaju i niezmienne. Dao krąży bez końca, przenika yin i yang, nie ulegając zepsuciu – można je nazwać matką wszystkich stworzeń pod niebem. Nie wiem, jak je właściwie nazwać. Widząc, że wszystkie rzeczy z niego pochodzą, nazywam je na wyrost "Dao". Z braku lepszego określenia mówię, że jest "wielkie", ponieważ jest najwyższe, nieograniczone i obejmuje wszystko. 大曰逝其爲大非若天常在上非若地常在下乃復逝去無常處所逝曰遠言遠者窮於無窮布氣天地無所不通也遠曰反言其遠不越絶乃復反在人身故道大天大地大王亦大道大者包羅天地無所不容天大者無所不蓋地大者無所不載王大者無所不制域中有四大王居其一焉八極之内有四大王居其一人法地人當法地安靜和柔也種之得五穀掘之得甘泉勞而不怨有功而不置地法天天湛泊不動施之不求報生長萬物無所收取也天法道道法清凈不言陰行精氣萬物自然生長道法自然道性自然無所法也 重德第二十六重爲輕根人君不重則不尊治身不重則失神草木花葉輕故零落根重故能長存也靜爲躁君人君不靜則失威治身不靜則身危龍靜故能變化虎躁故虧夭也是以聖人終曰行不離輜重輜靜也君子終日行道不離其靜重雖有榮觀燕處超然榮觀謂宫闕燕處后妃所居超然遠避而不處奈何萬乘之主奈何者疾其時傷痛之辭而以身輕於天下王者至尊而於其身行輕躁乎疾時王奢恣輕淫失其精也輕則失臣王者輕淫則失其臣治身輕躁則失其精也躁則失君王者行躁疾則失其君位治身躁疾則失其精神 巧用第二十七 **Interpretacja** Ten fragment tekstu opisuje wszechogarniającą naturę Dao (Drogi) oraz relację między "Czterema Wielkimi" (Dao, niebo, ziemia i władca). Dao jest największe - nie jest jak niebo, które zawsze pozostaje w górze, ani jak ziemia, która zawsze spoczywa na dole. Jest w ciągłej przemianie i obecne wszędzie. Moc Dao przenika niebo i ziemię, przenikając wszystko, by ostatecznie powrócić do człowieka. Stąd kolejność: najpierw Dao, potem niebo, ziemia i władca. Niebo okrywa wszystkie istoty, ziemia je podtrzymuje, a władca nimi rządzi. Wśród tych czterech kosmicznych zasad, władca jest jednym z elementów. Człowiek powinien naśladować ziemię w jej spokoju i łagodności. Ziemia rodzi zboża, gdy ją uprawiamy, wydaje źródła, gdy kopiemy, daje bez rozgłosu i nie żądając nic w zamian. Ziemia naśladuje niebo, niebo naśladuje Dao, a Dao naśladuje naturę. Istota Dao polega na byciu naturalnym, nie potrzebuje niczego naśladować. Rozdział 26 mówi o znaczeniu "ciężaru" i "spokoju". Ciężar jest podstawą lekkości - władca pozbawiony powagi traci autorytet, a praktykujący, któremu brak powagi, traci ducha (Shen). Jak kwiaty i liście, które są lekkie, więc szybko opadają, podczas gdy korzenie, będąc ciężkie, trwają długo. Spokój jest panem niepokoju - władca pozbawiony spokoju traci autorytet, a praktykujący bez spokoju naraża się na niebezpieczeństwo. Smok dzięki spokojowi potrafi się przemieniać, podczas gdy tygrys, z powodu swego niepokoju, łatwo ginie przedwcześnie. Dlatego mędrcy w swym postępowaniu nigdy nie odstępują od zasad powagi i spokoju, nawet pośród bogactwa i zaszczytów potrafią wznieść się ponad świat materialny. Niestety, niektórzy władcy ulegają lekkomyślności i niepokojowi, przez co tracą poparcie poddanych ("lekkość powoduje utratę podwładnych"), a także swoją pozycję ("niepokój powoduje utratę tronu"). To samo dotyczy praktyki duchowej - lekkość i niepokój prowadzą do utraty ducha. Rozdział 27 naucza, jak mądrze stosować te zasady w życiu. 善行者無轍跡善行道者求之於身不下堂不出門故無轍跡善言無瑕謫善言謂擇言而出之則無瑕謫過於天下也善計不用籌策善以道計事者則守一不移所計不多則不用籌策而知也善閉者無關鍵而不可開善以道閉情欲守精神者不如門户有關可得開也善結者無繩約而不可解善以道結事者乃結其心不如繩索可得解是以聖人常善救人聖人所以常教人忠孝欲以救人性命故無棄人使貴賤各得其所也常善救物聖人所以順四時以救萬物之傷殘故無棄物聖人不賤石而貴玉視之如一是謂襲明聖人善救人物是謂襲明大道故善人者不善人之師人之行善者聖人則以爲人師也不善人者善人之資資用也人行不善猶教導使爲善得以給用不貴其師獨無輔也不愛其資無所使也雖知大迷雖自以爲智言此人乃大迷惑也是謂要妙能通此道是謂知微妙要道也 反朴第二十八知其雄守其雌爲天下谿雄以喻尊雌以喻卑人雖自知其尊顯當復守其卑微去其雄之强梁就其雌之柔和如是則天下歸之如水之游深谿爲天下谿常德不離人能謙下如深谿則德常在不能離於己也復歸於嬰兒復當復志於嬰兒惷然無所知也知其白守其黑爲天下式白以喻昭昭黑以喻默默人雖自知昭昭明達當守之以默如闇昧無 **Interpretacja** Prawdziwie biegły w chodzeniu nie pozostawia śladów wozu. Mistrzowie praktyki Dao skupiają się na wewnętrznej pracy nad sobą - nie potrzebują opuszczać komnat ani przekraczać progów, by kultywować drogę, dlatego nie zostawiają zewnętrznych śladów. Ci, którzy opanowali sztukę mowy, nie popełniają językowych potknięć, gdyż z rozwagą dobierają słowa przed ich wypowiedzeniem, dzięki czemu unikają krytyki świata. Biegli w obliczeniach nie używają liczydeł - rozważając sprawy poprzez pryzmat Dao, trzymają się istoty rzeczy i pojmują prawdę bez skomplikowanych wyliczeń. Mistrz zamykania nie potrzebuje zasuw, a nikt nie może otworzyć - odnosi się to do zamykania pragnień i strzeżenia ducha (Shen) mocą Dao, co jest skuteczniejsze niż najsolidniejsze rygle. Ekspert wiązania nie używa lin, a nikt nie rozplącze - chodzi o utrzymywanie ładu poprzez Dao, które tworzy węzły w ludzkich sercach, trudniejsze do rozwiązania niż materialne pęta. Dlatego Mędrzec zawsze umie ratować innych, nauczając lojalności i synowskiej pobożności, by ocalić ludzkie życie i pozwolić każdemu znaleźć właściwe miejsce. Równie biegły jest w ochronie wszystkich istot, podążając za rytmem czterech pór roku, by nic nie doznało krzywdy - dlatego nic nie zostaje zmarnowane. Mędrzec nie gardzi kamieniem, a nie faworyzuje jadeitu, traktując wszystkie byty równo - to właśnie jest mądrość przejęcia wielkiego Dao. Dobrzy ludzie są nauczycielami tych niedoskonałych, a ci ostatni stają się materiałem do refleksji dla pierwszych. Kto nie szanuje nauczyciela i nie ceni okazji do nauki, choć uważa się za mądrego, w istocie jest zaślepiony. Zrozumienie tej zasady oznacza pojmowanie subtelnej i głębokiej istoty Drogi. Rozdział dwudziesty ósmy mówi o powrocie do pierwotnej prostoty: znając moc męską (Yang), a zachowując kobiecą łagodność (Yin), godząc się być doliną świata. Jak woda płynąca w naturalny sposób w dół, pokora i łagodność przyciągają ludzi, dzięki czemu wieczna Cnota (De) nigdy nie odchodzi. Należy powrócić do stanu czystej niewinności niemowlęcia. Znając światło, a trwając w pozornej ciemności, godząc się być wzorem dla świata. Choć wewnętrznie oświecony, na zewnątrz zachowuje milczenie i skromność. 所見如是則可爲天下法式其德常在爲天下式常德不忒人能爲天下法式則德常在己不復有差忒復歸於無極德不差忒則久壽長生歸身於窮極知其榮守其辱爲天下谷榮以喻尊貴辱以喻汙濁也知己之有榮貴當守之以汙濁如是則天下歸之如水流入深谷也爲天下谷常德乃足足止也人能爲天下谷德乃止於己復歸於樸復當歸身於質樸不復爲文飾樸散則爲器萬物之樸散則爲器用若道散則爲神明爲日月分爲五行聖人用之則爲官長聖人升用則爲百官之元長也故大制不割聖人用之則以大道制御天下無所傷害治身則以大道制御情欲不害於精神 無爲第二十九將欲取天下而爲之將欲取天下欲爲天下主也而爲之欲以有爲治民吾見其不得已我見其不得天道人心已明矣天道惡煩濁人心惡多欲也天下神器不可爲也器物也人乃天下之神物也神物好安靜不可以有爲治爲者敗之以有爲治之則敗其質性執者失之强執教之人則失精實生於詐僞故物或行或隨上所行之下必隨之或呴或吹呴温也吹寒也有所温必有所寒或强惑羸有所强大必有所羸弱或載或隳載安也隳 **Interpretacja** Ten fragment pisma przedstawia zasady rządzenia światem oraz pielęgnowania własnego charakteru. Laozi uważa, że osoba zdolna stać się wzorem dla świata zachowa swoją De (Cnotę) w sposób trwały. Taka osoba nie zboczy z właściwej ścieżki i ostatecznie powróci do źródła Dao (Drogi) – stanu Najwyższego Szczytu (Wuji) – co zapewni jej długowieczność. W życiu należy zachować pokorę nawet w chwilach chwały, niczym głęboka dolina przyjmująca wody setek rzek. Gdy człowiek osiągnie tę dolinową pustkę, jego De wypełni się po brzegi. Powrót do pierwotnej prostoty przypomina surowe, nieociosane drewno. Wszystkie rzeczy wyłaniają się z tego prostego stanu – gdy Dao się różnicuje, rodzą się Shen (duchy), słońce i księżyc, oraz Pięć Faz (Drewno, Ogień, Ziemia, Metal, Woda). Mędrcy wykorzystują te zasady w rządzeniu, niczym pierwszy minister przewodzący urzędnikom. Prawdziwie doskonałe zarządzanie nie powoduje szkód, podobnie jak w samodoskonaleniu – należy używać Wielkiego Dao, by regulować pragnienia, nie naruszając przy tym Shen. Rozdział 29 przedstawia zasadę Wuwei (niedziałania). Ten, kto pragnie rządzić światem poprzez siłowe działania, według autora skazany jest na porażkę. Świat jest świętą rzeczywistością, której nie można przemocą przekształcać. Przymusowe rządy prowadzą do upadku, a upór w narzucaniu własnych pomysłów – do utraty korzeni. W świecie istnieją naturalne przeciwieństwa: za przodem podąża tył, ciepłu towarzyszy chłód, sile – słabość, a stabilności – niebezpieczeństwo. 危也有所安必有所危明人君不可以有爲治國治身是以聖人去甚去奢去泰甚謂貪淫聲色奢謂服飾飲食泰謂宫室臺榭去此三者處中和行無爲則天下自化 儉武第三十以道佐人主者謂人主能以道自輔佐之矣不以兵强於天下以道自佐之主不以兵革順天任德敵人自服其事好還其擧事好還自責不怨於人師之所處荆棘生焉謂農事廢田不脩大軍之後必有凶年天應之以殺氣即傷五穀五穀盡即傷人也善者果而已善用兵者當敢而已不美之不敢以取强不以果敢取强大之名也果而勿矜當果敢謙卑勿自矜大也果而勿伐當果敢推讓勿自伐取其美果而勿驕驕欺也果敢勿以驕欺人果而不得已當果敢至誠不當逼迫不得已果而勿强果敢勿以爲强兵堅甲以侵淩人也物壯則老草木壯極則枯落人壯極則衰老言强者不可以久也是謂不道枯老者坐不行道不道早已不行道者早死 **Interpretacja** Ten fragment pisma przedstawia zasady rządzenia państwem i doskonalenia siebie, podkreślając konieczność podążania za Dao oraz unikania skrajności i nadmiaru. Najpierw wskazuje, że miejsca pozornie bezpieczne często kryją niebezpieczeństwa. Dlatego mądry władca, zarówno w zarządzaniu państwem, jak i w samodoskonaleniu, powinien porzucić trzy skrajności: nadmierne dążenie do przyjemności zmysłowych (zbytnie oddawanie się muzyce i pięknu), ekstrawaganckie ubrania i jedzenie (rozrzutność) oraz przepych pałaców i budowli (przesadny komfort). Odrzucając te nadmierne pragnienia i zachowując zrównoważoną Drogę, praktykując rządy przez niedziałanie (wuwei), świat naturalnie podda się przemianie. Następnie tekst omawia sztukę prowadzenia wojny. Prawdziwy doradca władcy nie zdobywa dominacji siłą, lecz podąża za Niebiańskim Dao i wprowadza rządy cnoty (De), dzięki czemu wrogowie sami się poddają. Wojna przynosi poważne konsekwencje: pola w okolicach obozów wojskowych leżą odłogiem, po wielkich bitwach nieuchronnie następują lata nieurodzaju, a nawet pogoda się pogarsza, wpływając na wzrost zbóż i ostatecznie szkodząc życiu ludności. Ci, którzy biegle władają sztuką wojenną, dążą jedynie do osiągnięcia słusznego celu i potrafią powstrzymać się w odpowiednim momencie, nie afiszując się siłą dla popisywania się. Nawet po zwycięstwie zachowują pokorę, unikają pychy i nie chełpią się zasługami, rozumiejąc, że wojna jest ostatecznością. Wszystkie rzeczy bowiem, osiągając szczyt rozwoju, zaczynają podupadać - tak jak rośliny, które po bujnym rozkwicie więdną, czy ludzie, którzy po osiągnięciu szczytu siły starzeją się. Ci, którzy bezrefleksyjnie dążą do demonstracji siły, sprzeciwiają się prawom Dao i szybko zmierzają ku zagładzie. Poprzez przykłady rządzenia i prowadzenia wojen fragment ten wyjaśnia kluczowe taoistyczne koncepcje "zachowania środka" i "niedziałania", ostrzegając przed skrajnościami i nawołując do podążania za naturalnym porządkiem rzeczy. 偃武第三十一夫佳兵者不祥之器祥善也兵者驚精神濁和氣不善人之器也不當修飾物或惡之兵動則有所害故萬物無有不惡之故有道者不處有道之人不處其國君子居則貴左貴柔弱也用兵則貴右貴剛强也此言兵道與君子之道貴者異也兵者不祥之器非君子之器非君子所貴重之器不得已而用之謂遭衰逢禍亂欲加萬民乃用之自守恬淡爲上雖得勝不貪以爲美勝而不美雖得感不以爲美利而美之者是樂殺人善得勝者是謂喜樂殺人夫樂殺人者則不可以得志於天下矣爲人君而樂殺人此則不可使得志於天下爲人主必專制人性命妄行誅戮也故吉事尚左左生位也凶事尚右陰道主殺偏將軍處左偏將軍卑而居陽位上將軍處右上將軍尊而居右位以其主殺矣言以喪禮處之上將軍居右主喪禮喪禮尚右死人貴陰也殺人之衆多以悲哀泣之傷己德薄不能以道化民而害無辜之民戰勝則以喪禮處之古者戰勝將軍居喪主禮之位素服而哭之明君子貴德而賤兵不得已而誅不祥也心不樂之比於喪也知後世用兵不已故悲而痛之矣 聖德第三十二 **Interpretacja** Broń jest przedmiotem nieszczęsnym, gdzie "nieszczęsny" oznacza przeciwieństwo pomyślności i harmonii. Narusza ona spokój ducha (Shen), zakłóca harmonijną energię (Qi) między niebem a ziemią i nie jest narzędziem godnym człowieka cnotliwego (De). Nie powinniśmy upiększać ani gloryfikować broni, gdyż wszystkie istnienia jej nienawidzą – każde jej użycie nieuchronnie przynosi krzywdę, dlatego człowiek prawdziwie zjednoczony z Dao (Droga) nie sięga po nią z własnej woli. Prawdziwy mędrzec w codziennym życiu czci lewą stronę (symbol łagodności i receptywności), lecz w sprawach wojny honoruje prawą (symbol siły i działania), co ukazuje fundamentalną sprzeczność między sztuką wojny a ścieżką mędrca. Broń jako rzecz nieszczęsna nie powinna zajmować ważnego miejsca w hierarchii wartości człowieka szlachetnego – sięga się po nią jedynie w ostateczności, gdy chaos i nieszczęście zagrażają ludowi, którego trzeba chronić. Nawet po zwycięstwie należy zachować postawę dystansu, nie celebrując sukcesu jako czegoś dobrego; radowanie się triumfem byłoby równoznaczne z czerpaniem przyjemności z zabijania. Ten, kto lubi zabijać, nigdy nie zdobędzie prawdziwego poparcia Podniebnego Mandatu. Władca oddający się rzezi sprzeciwia się niebiańskiemu porządkowi (Tian Dao). W wydarzeniach pomyślnych czci się lewą stronę (gdzie rezyduje energia życia Yang), podczas gdy prawa strona (sfera śmierci Yin) zarezerwowana jest dla rytuałów żałobnych. Dlatego w armii generał pomocniczy zajmuje pozycję lewostronną (choć niższą rangą, zgodną z zasadą Yang), podczas gdy naczelny wódz stoi po prawej (mimo wyższej godności, odpowiada za zabijanie) – jest to w istocie potraktowanie wojny według rytuału pogrzebowego. Gdy poległych jest wielu, należy okazać żałobę i skruchę, rozważając własne niedostatki w Cnocie (De), które uniemożliwiły przemianę ludzi poprzez Dao, prowadząc do cierpienia niewinnych. W dawnych czasach zwycięski wódz zajmował miejsce głównego żałobnika, odziany w białe szaty i opłakujący poległych – to właśnie ukazuje, jak mędrzec przedkłada De nad militarne środki. Nawet gdy musi unicestwić źródło nieszczęścia, w jego sercu nie ma radości, tylko ciężar jak przy ceremonii pogrzebowej. Przeczuwając niekończące się wojny przyszłych epok, Mędrzec (Shengren) pogrąża się w głębokim smutku. 道常無名道能陰能陽能弛能張能存能亡故無常名樸雖小天下不敢臣道樸雖小微妙無形下不敢有臣使道者侯王若能守之萬物將自賔侯王若能守萬物將自賔服從於德化天地相合以降甘露侯王動作能與天地相合則天降甘露善瑞也民莫之令而自均天降甘露善瑞則萬物莫有教令之者而皆自均調如一始制有名始道也有名萬物道無名能制於有名無形能制於有形名亦既有既盡也有名之物盡有情欲叛道離德故身毁辱天亦將知之人能法道行德天亦將自知之知之所以不殆天知之則神明祐助不復危殆譬道之在天下猶川谷之與江海譬道在天下與人相應和如川谷與江海之相流通 辯德第三十三知人者智能知人好惡是智自知者明人能自知賢與不肖是謂反聽無聲内視無形故爲明也勝人者有力能勝人者不過有威力自勝者强人能自勝除去情欲則天下無有能與爭者故强知足者富人能知足則長保福禄故爲富强行者有志人能强立行善則爲有志於道道亦有志於人不失其所者乆人能自節養不失其所受天之精氣則可以乆死而不亡者壽目不妄視耳不妄聽口不妄言則無怨惡於天下故得長壽也 任成第三十四 **Interpretacja** Dao (Droga) jako źródło i zasada wszechświata nie posiada stałego imienia. Przejawia się zarówno jako yin (miękkość), jak i yang (twardość); potrafi rozluźniać i napinać, powoływać do istnienia i unicestwiać. Niczym nieociosane drewno zachowuje pierwotną prostotę – choć wydaje się drobna, żadna istota pod niebem nie ośmieli się jej lekceważyć. Gdy władca strzeże tej prostej Drogi, wszystkie rzeczy naturalnie do niego przylgną. Gdy jego działania harmonizują z rytmem nieba i ziemi, pojawiają się pomyślne znaki niczym rosa zstępująca z niebios. Bez wydawania rozkazów ludzie samorzutnie znajdują zgodę. Dao, początkowo bezimienne, włada wszelkimi nazwanymi rzeczami; bezkształtne, panuje nad wszystkim, co ma formę. Nadanie imienia rodzi pragnienia, które oddalają od De (Cnoty), prowadząc do nieszczęść. Kto naśladuje porządek Dao i praktykuje zasady De, ten zyskuje niebiańską ochronę i unika niebezpieczeństw. Związek Dao ze światem przypomina naturalny bieg strumieni łączących się z morzem. Rozdział 33 mówi o mądrości kultywowania De: poznanie innych to przejaw inteligencji, ale poznanie siebie to prawdziwa mądrość. Pokonanie innych wykazuje siłę, lecz zwycięstwo nad własnymi pragnieniami stanowi prawdziwą moc. Zadowolony jest najbogatszy, wytrwały w praktyce Dao – najbardziej ambitny. Kto zachowuje Jing (esencję) i powściąga żądze, ten przedłuża życie; kto panuje nad wzrokiem, słuchem i mową, unika konfliktów i cieszy się trwałością. Rozdział 34 ukazuje: wielkie Dao jest jak rzeki żywiące wszystkie istoty – stwarza, lecz nie zawłaszcza, karmi, lecz nie dominuje. Właśnie przez to, że nigdy nie uważa się za wielkie, osiąga prawdziwą wielkość. 大道汎兮言道汎汎若沉若浮若有若無視之不有說之難殊其可左右道可左可右無所不宜萬物恃之而生恃待也萬物皆待道而生而不辭道不辭謝而止功成而不名有有道不名其有功愛養萬物而不爲主道雖愛養萬物不如人主有所收取常無欲可名於小矣道匿跡藏名泊然無爲似若微小萬物歸焉而不爲主萬物皆歸道受氣也道非如人主有所禁止可名於大矣萬物橫來橫去各使自在故可名於大也是以聖人終不爲大聖人法道匿德藏名不爲滿大故能成其大聖人以身率道不言而化萬事修治故能成其大 仁德第三十五執大象天下往執守也象道也聖人守大道則天下萬民移心歸往也治身則天降神明往來於己往而不害安平泰萬物歸往而不傷害則國家安寧而致大平矣治身不害神明則身體安而大壽樂與餌過客止餌美也過客一也人能樂美於道則一居止也一者去盈而虚忽處如過客道之出口淡乎其無味道止出入於口淡然非如五味有酸鹹甘苦辛視之不足見足得也道無形非若五色有青黄赤白黑可得見也聽之不足聞道非若五音有宫啇角徵羽可得而聞也用之不可既既盡也謂用道治國則國富民昌治身則壽命延長無有既盡之時也 微明第三十六 **Interpretacja** Dao (Droga) płynie jak woda – wszechobecna, czasem ukryta, czasem widoczna, pozornie istniejąca, a jednak nieuchwytna. Nie da się jej dostrzec oczami ani w pełni opisać słowami. Rozciąga się zarówno na lewo, jak i na prawo, przenikając wszystko. Wszystkie istoty rozwijają się dzięki jej wsparciu ("shi" oznacza właśnie to zależne oparcie), lecz Dao nigdy nie uchyla się od tej opiekuńczej roli. Stwarza dziesięć tysięcy rzeczy bez roszczenia sobie zasług, karmi całe stworzenie bez narzucania swej woli. Choć Dao niczym władca żywi wszystkie istoty, nie domaga się zapłaty jak ziemscy królowie. Pozostając w stanie całkowitej wolności od pragnień, można je nazwać "małym" – ukrytym, pozbawionym śladów, wolnym od przywiązań. Wszystkie istoty powracają do Dao ("gui" oznacza przyjmowanie odżywczego Qi Dao), lecz nie poddają się mu jak rozkazom ludzkich władców. Właśnie dlatego Dao jest jednocześnie "wielkie", gdyż pozwala rzeczom przychodzić i odchodzić w pełnej swobodzie. Dlatego Święci (ci, którzy urzeczywistnili Dao) naśladują tę zasadę – nie zabiegają o wielkość, a jednak osiągają prawdziwą wielkość. Wpływają na świat poprzez własny przykład, bez słów wprowadzając naturalny porządek. Rozdział 35 mówi o "uchwyceniu wielkiego obrazu" (zrozumieniu istoty Dao). Gdy Święci trzymają się Dao, ludzie naturalnie do nich przychodzą; gdy pielęgnują swoją naturę, Niebiańskie Duchy (Shen) zstępują, by im pomóc. Gdzierzeczy gromadzą się bez szkody, tam panuje pokój; gdy praktykujący nie narusza swojego ducha, ciało zachowuje zdrowie i długowieczność. Jak smaczny posiłek zatrzymuje podróżnych, tak radość płynąca z praktyki Dao uspokaja umysł. "Jedność" (czysty stan Dao) oznacza porzucenie zarozumiałości na rzecz pustki – niczym przechodzień, który nie przywiązuje się do niczego. Słowa opisujące Dao wydają się mdłe, wzrok go nie dostrzega, ucho nie słyszy, lecz w praktyce jest niewyczerpane – stosowane w rządzeniu wzmacnia naród, w praktyce wewnętrznej przedłuża życie, nigdy nie tracąc swej mocy. Rozdział 36 objaśnia "subtelne oświecenie" (ukrytą mądrość). Przedstawia on paradoksy ilustrujące naturę Dao: aby coś ściągnąć, najpierw trzeba to rozciągnąć; aby osłabić, najpierw wzmocnić; aby znieść, najpierw podnieść; aby odebrać, najpierw dać. Oto mądrość "subtelnego oświecenia" – miękkość ostatecznie pokonuje twardość. Jak ryba nie może opuścić głębin, tak władca nie powinien lekkomyślnie ujawniać swoich strategii, lecz umieć ukrywać prawdziwą siłę. 將欲翕之必固張之先開張之欲極其奢淫將欲弱之必固强之先强大之欲使遇禍害將欲廢之必固興之先興之者欲使其驕奢至危將欲奪之必固與之先與之者欲極其貪心是謂微明此四事其道微其效明也柔弱勝剛强柔弱者乆長剛强者先亡魚不脱於淵魚脱於淵謂去剛得柔不可復制也國之利器不可以示人利器者謂權道也治國權者不可以示執事之臣也治身道者不可以示非其人也 爲政第三十七道常無爲而無不爲道以無爲爲常侯王若能守之萬物將自化言侯王而能守道萬物將自化效於己也化而欲作吾將鎮之以無名之樸吾身也無名之樸道也萬物以化效於己也復欲作巧僞者王侯當鎮撫以道德無名之樸亦將不欲不欲以靜言王侯鎮撫以道德化民亦將不欲故當以清靜道化天下將自正能如是者天下將自正定也道德眞經註卷之二道德眞經註卷之三知三 **Interpretacja** Ten fragment klasycznego tekstu przedstawia dwie fundamentalne zasady taoizmu: dialektykę rozwoju zjawisk oraz zasadę Wuwei (niedziałania) w zarządzaniu państwem i samodoskonaleniu. Pierwsza część dotyczy praw rozwoju rzeczywistości: jeśli chcesz coś ograniczyć, musisz najpierw pozwolić temu osiągnąć maksymalne rozprzestrzenienie; aby osłabić przeciwnika, należy najpierw pozwolić mu stać się na tyle potężnym, że ściągnie na siebie nieszczęście; by coś znieść, trzeba najpierw doprowadzić to do stanu rozkwitu i arogancji; jeśli pragniesz coś zdobyć, najpierw obdaruj, by wzmóc chciwość. Te cztery strategie, choć subtelne, są niezwykle skuteczne. Podobnie jak miękkość pokonuje twardość – to co giętkie trwa dłużej, podczas gdy sztywne łatwo się łamie. Ryba nie może opuścić głębokiej wody (metafora trzymania się swojej miękkiej natury), gdyż straciłaby ochronę. Narzędzia władzy (ostre narzędzia) nie powinny być pokazywane podwładnym, tak jak metody kultywowania Dao nie mogą być przekazywane nieodpowiednim osobom. Druga część wyjaśnia zasadę Wuwei w rządzeniu i samodoskonaleniu: Dao zawsze działa poprzez naturalne niedziałanie, a jednak wszystko osiąga. Jeśli władca podąża za tą zasadą, wszystkie rzeczy rozwijają się spontanicznie. Gdy ludzie zaczynają pałać pożądaniem, należy ich ukoić czystą "prostotą Dao". "Bezimienna prostota" odnosi się do istoty Dao. Nauczając ludzi poprzez De (Cnotę), doprowadzamy ich do powrotu do stanu czystości i braku pożądania – wtedy świat naturalnie osiąga spokój. Prawdziwa sztuka rządzenia nie polega na wymuszaniu, lecz na moralnym przywództwie, które pozwala wszystkim rzeczom naturalnie wrócić na właściwą ścieżkę. Heshang Gong (słynny taoistyczny uczony z dynastii Han) w swoim komentarzu szczególnie podkreśla, że "bezimienna prostota" odnosi się zarówno do natury Dao, jak i do wewnętrznej czystości praktykującego. Władca powinien dawać przykład, przemieniając świat poprzez czyste i naturalne De, zamiast stosować przymusową interwencję. 河上公章句 --- 原文底本：Kanripo 漢籍リポジトリ（京都大学），CC BY-SA 4.0。 Source text: Kanripo Chinese Classics Repository (Kyoto University), CC BY-SA 4.0. HTML version: https://daozang.app/pl/text/KR5c0065/