《易因上下經》

De Jing (deugd en kracht) opent met de namen van de vierenzestig hexagrammen. Hier worden de eerste dertig getoond: Qian, Kun, Zhun, Meng, Xu, Song, Shi, Bi, Xiao Chu, Lü, Tai, Pi, Tongren, Dayou, Qian, Yu, Sui, Gu, Lin, Guan, Shike, Bi, Bo, Fu, Wuwang, Dachu, Yi, Daguo, Kan en Li.

De tekst licht vooral het hexagram Qian toe, dat de hemel symboliseert, met zijn beeld en lijnteksten. Qian bestaat uit twee Qian-tekens boven elkaar, elk gevormd door drie yanglijnen. De hexagramtekst ‘Oorsprong, voorspoed, bevorderlijkheid en standvastigheid’ benoemt vier hemelse deugden: scheppingskracht, onbelemmerde werking, bevorderlijkheid en trouw aan het juiste.

De teksten bij de zes lijnen geven wijsheid over hoe je je in verschillende levensfasen kunt gedragen. De eerste lijn, chū jiǔ, luidt ‘Een verborgen draak; handel niet.’ Zoals een draak die zich schuilhoudt zijn talent nog niet moet tonen, zo doet een edel mens er in een lage positie goed aan zijn kracht op te bouwen.

De tweede lijn, jiǔ èr, luidt ‘Een draak verschijnt op het veld.’ Het is gunstig een groot mens te ontmoeten. Dit beeld duidt op een fase waarin iemands deugd zichtbaar begint te worden.

De derde lijn, jiǔ sān, luidt ‘Wees de hele dag waakzaam en onvermoeibaar.’ Ook in gevaar blijft de edele mens vrij van fouten. De lijn benadrukt dat je voortdurend aan jezelf moet blijven werken.

De vierde lijn, jiǔ sì, luidt ‘Misschien springt hij op, misschien blijft hij in de diepte.’ De draak kan opstijgen of in de afgrond blijven. Dit staat voor een periode van verkennen, waarin je kunt doorgaan of je kunt terugtrekken.

De vijfde lijn, jiǔ wǔ, luidt ‘Een vliegende draak in de hemel.’ Het is gunstig een groot mens te ontmoeten. Dit beeld staat voor het hoogtepunt van iemands loopbaan.

De zesde lijn, shàng jiǔ, luidt ‘Een hoogmoedige draak zal spijt krijgen.’ Wie te hoog vliegt, zal daar berouw van krijgen. De waarschuwing luidt dat uitersten omslaan in hun tegendeel.

De Xiang Zhuan (Commentaar op de beelden) legt uit dat Qian de werking van de hemel symboliseert. De grote scheppingskracht van Qian is de oorsprong van alle dingen, zoals wolken en regen alles voeden. De zes lijnen zijn als zes draken die de tijd en haar omstandigheden beheersen. Door de veranderingen van de hemelse Weg krijgt alles zijn juiste plaats en blijft de kosmos in harmonie. Zo kan de Weg alle dingen ten goede komen en de wereld tot rust brengen. De edele mens behoort de hemel na te volgen door zichzelf zonder ophouden te ontwikkelen.

De Wenyan Zhuan (Commentaar op de woorden) geeft een verdere uitleg: ‘oorsprong’ is de basis van menslievendheid en goedheid, ‘voorspoed’ is het samenkomen van het goede, ‘bevorderlijkheid’ is harmonie met rechtvaardigheid en ‘standvastigheid’ is het fundament van de onderneming. Wie deze vier deugden in praktijk brengt, kan anderen leiden, overeenkomstig de rituelen handelen en zijn onderneming tot een goed einde brengen.

Bij zijn uitleg van de lijnteksten zegt Confucius: wie de deugd van de draak bezit en zich terugtrekt, laat zijn inzicht niet door de wereld veranderen en streeft niet naar roem. Hij mijdt de wereld zonder daaronder gebukt te gaan; hij handelt wanneer het tijd is om te handelen en trekt zich terug wanneer dat nodig is. Zijn vastberadenheid is onwrikbaar. Dat is de toestand van de ‘verborgen draak’. Wanneer zijn deugd zichtbaar wordt — zoals bij ‘een draak verschijnt op het veld’ — trekt hij vanzelf mensen aan die zijn idealen delen.

Deze passage gaat over de betekenis van de zes lijnen van het hexagram Qian uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) en over hoe een edel mens zich in uiteenlopende omstandigheden gedraagt.

Eerst wordt ‘de deugd van de draak’ uitgelegd, als beeld voor de kwaliteiten van de edel mens. Wie de deugd van een draak bezit, houdt woord en daad in overeenstemming en handelt bedachtzaam. Diegene waakt over de eigen gedachten en blijft oprecht, brengt anderen voordeel zonder daarover op te scheppen en verspreidt deugd die anderen tot verandering brengt. Zoals de Yijing zegt: ‘De draak verschijnt in het veld.’ Dat duidt op een gelegenheid om iemand met grote deugd en aanzien te ontmoeten en toont de deugd die een heerser behoort te bezitten.

Over de derde lijn, ‘De edel mens is de hele dag ijverig en blijft ’s nachts waakzaam’, staat er dat de edel mens zijn deugd ontwikkelt en kennis verdiept door trouw en betrouwbaarheid. Een onderneming opbouwen vraagt om oprechte woorden. Wie het doel kent, streeft ernaar dat te bereiken; wie zijn grenzen kent, weet wanneer het genoeg is. Zo wordt iemand niet hoogmoedig wanneer die een hoge positie bekleedt en niet bezorgd wanneer die een lage positie inneemt. Door voortdurend waakzaam te blijven, voorkomt de edel mens fouten.

De vierde lijn, ‘De draak springt soms omhoog en verblijft soms in de diepte’, betekent dat veranderingen tussen hoog en laag niet uit verkeerde bedoelingen voortkomen, en dat wisselend vooruitgaan en terugtrekken geen breuk met de gemeenschap inhoudt. De edel mens ontwikkelt zijn deugd en bouwt aan zijn werk door het juiste moment te kiezen. Daarom ontstaat er geen onheil.

De vijfde lijn, ‘De vliegende draak in de hemel’, verbeeldt hoe verwante dingen op elkaar reageren. Water stroomt naar vochtige plekken en vuur zoekt droogte op; wolken volgen de draak en wind volgt de tijger. Wanneer een wijze verschijnt, kunnen alle dingen hun aard tonen. Wat uit de hemel voortkomt, zoekt het hogere op; wat uit de aarde voortkomt, zoekt het lagere op. Alles vindt zijn eigen soort.

De zesde lijn, ‘De hoogmoedige draak zal spijt krijgen’, is een waarschuwing: iemand kan wel een hoge rang hebben, maar zonder werkelijke macht zijn; hoog boven anderen staan en toch het vertrouwen van het volk verliezen. Als bekwame mensen bovendien niet worden aangesteld, leidt handelen tot spijt.

Vervolgens worden de zes lijnen voorgesteld als zes fasen in het leven. ‘De verborgen draak: handel niet’ verwijst naar de beginfase, waarin kracht nog schuilgaat. ‘De draak verschijnt in het veld’ is de fase waarin men op het juiste moment wacht. ‘De hele dag ijverig’ staat voor een periode van toegewijde inspanning. ‘Soms springt hij omhoog, soms verblijft hij in de diepte’ is het moment van zelfonderzoek. ‘De vliegende draak in de hemel’ verbeeldt het hoogtepunt, waarop men zijn ambities kan verwezenlijken. ‘De hoogmoedige draak zal spijt krijgen’ waarschuwt voor het onheil dat uit overdaad voortkomt.

Tot slot vat de passage de aard van het hexagram Qian, dat de hemel vertegenwoordigt, samen. De Oorspronkelijke Kracht van Qian brengt alle dingen voort en helpt ze tot bloei te komen. ‘Bevorderlijk en standvastig’ weerspiegelt de aard van de hemel: het is passend om standvastig te blijven. De hemel brengt alle dingen op gang, maar eigent zich de verdienste niet toe. Deze krachtige, evenwichtige en zuivere deugd komt tot uitdrukking in de veranderingen van de zes lijnen.

Deze passage verwoordt de diepzinnige betekenis van het Qian-hexagram uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat de hemel symboliseert. De verschillende toestanden van de draak staan voor de wisselende omstandigheden in het leven en voor de wetmatigheden waarmee hemel en aarde bewegen.

Eerst beschrijft de tekst het beeld van “wolken die zich verplaatsen en regen die valt”. Zoals wolken door de lucht trekken en regen neerdaalt, zo voltrekt dit zich vanzelf; het is een teken van harmonie tussen hemel en aarde. De edele mens neemt het vervolmaken van zijn Deugd (De) als richtsnoer voor het dagelijks leven en laat die Deugd blijken in zijn daden. In de fase van de “verborgen draak”, wanneer de tijd nog niet rijp is, bewaart hij zijn kracht en dringt hij zich niet voortijdig naar voren.

Vervolgens bespreekt de tekst de weg van zelfcultivering. De edele mens vergaart kennis door studie, onderzoekt de rede door vragen te stellen, behandelt anderen met verdraagzaamheid en handelt vanuit menslievendheid. Wanneer het teken verschijnt van de “draak in het veld” — een draak die op het veld tevoorschijn komt, als beeld voor een wijze die zich voor het eerst laat zien — is het tijd dat iemand met de Deugd van een heerser naar voren treedt.

De tekst benadrukt ook de bijzondere positie van de derde en vierde lijn van het hexagram. Wie zich op een tussenpositie bevindt en op geen van beide kanten kan steunen, moet voortdurend waakzaam blijven. Er is gevaar, maar rampspoed kan worden afgewend. Een ware “grote mens”, iemand wiens Deugd volledig is ontwikkeld, deelt de Deugd van hemel en aarde en de zon en maan, beweegt mee met de wisseling van de seizoenen en stemt overeen met de geesten en hun tekenen van geluk en ongeluk. Handelt hij vóór de hemel, dan verzet de hemel zich niet tegen hem; handelt hij naar de tijd van de hemel, dan volgt hij de Weg van de hemel.

Ten slotte waarschuwt de tekst voor de toestand van de “overmoedig opgestegen draak”: alleen vooruit willen gaan zonder te weten wanneer men zich moet terugtrekken, alleen het leven kennen en niet het verval, en alleen nemen zonder te weten wat het betekent iets te verliezen. Alleen de wijze begrijpt de beginselen van vooruitgang en terugtocht, van voortbestaan en ondergang, en verliest daarbij de juiste Weg niet. De Qian-oorsprong, de grondslag van de hemel, is de bron waaruit alle dingen ontstaan en bestuurt de werking van de Hemelse Weg. Alle dingen hebben hun eigen aard, maar zijn tegelijk verenigd in de samenhang van die Qian-oorsprong. De verschillende toestanden van de draak in de zes lijnen zijn uitdrukkingen van de natuurlijke veranderingen van de Qian-Weg. De wijze stemt slechts af op de juiste momenten om de Hemelse Weg te volgen.

Deze passage uit het geschrift (Jing) licht het kernbegrip ‘Qianyuan’ toe: de oorspronkelijke kracht waaruit het universum ontstaat. Qianyuan bezit vier deugden: oorsprong, voorspoed, voordeel en standvastigheid. De oorsprong is daarvan de meest fundamentele. Qianyuan is niet alleen de bron waaruit alle dingen voortkomen; de eigenschappen van voordeel en standvastigheid — het goede brengen aan alle dingen en trouw blijven aan zijn aard — vormen ook de basis voor zijn voortdurende werking.

De auteur benadrukt dat ieder mens de eigenschappen van Qianyuan in zich draagt en het potentieel heeft om boven het alledaagse uit te stijgen. In de praktijk leggen mensen zich echter vaak neer bij een gewoon bestaan en vergaan ze samen met de gewone dingen. Dat is te betreuren. Een ware wijze kan de kracht van Qianyuan beheersen. Hij bestuurt het rijk alsof hij de zes draken berijdt en de hemel doorkruist — een beeld voor het beheersen van de natuurlijke orde — en brengt zo vrede in alle landen.

Vervolgens legt het geschrift uit dat achter Qianyuan’s vermogen om te beginnen en tot bloei te komen, de wezenlijke aard van voordeel en standvastigheid schuilgaat. Juist doordat Qianyuan alle dingen ten goede komt en standvastig blijft, kan het onafgebroken welzijn brengen aan de wereld. Deze verdienste is immens, maar blijft onopgemerkt; daarin komt Qianyuan’s grootsheid bij uitstek tot uiting.

Tot slot stelt de tekst dat de deugd van Qianyuan zichtbaar wordt in de zes lijnen van het hexagram. Ze zijn als zes vliegende draken, die de wijze beheerst om zich naar de Hemelse Weg te voegen. Deze deugd is krachtig en evenwichtig, zuiver en verfijnd, en laat zich moeilijk volledig in woorden vatten. Hemel, mens en wijze delen allemaal in deze grote oorspronkelijke kracht van Qianyuan; in wezen zijn zij niet van elkaar te onderscheiden.

Deze passage onderzoekt de wezenlijke verhouding tussen Hemel, mens en wijze, en de diepere betekenis van de vier deugden ‘scheppen, tot bloei brengen, bevorderen en standvastig blijven’ uit de Yijing (de Klassieker van de Veranderingen).

De werking van Hemel en Aarde en het handelen van mensen vormen in wezen één geheel; wijzen delen dezelfde De (Deugd/Kracht) als Hemel en Aarde. De kern van het Qian-hexagram, dat de Hemel verbeeldt, ligt in ‘standvastigheid’: een onverzettelijke deugd die in iemands aard en gevoelens tot uiting komt. Zowel gewone mensen als wijzen bezitten deze deugd, die hen met de Hemel verbindt. De vier deugden — yuan (scheppen), heng (tot bloei brengen), li (bevorderen) en zhen (standvastig en recht blijven) — vormen in wezen één geheel. Via het Qian-hexagram leert de wijze mensen begrijpen dat de deugd van standvastigheid ook weer nieuwe scheppingskracht voortbrengt: de vier deugden ontstaan en voeden elkaar in een voortdurende kringloop.

De ware Qian (Hemel) is volkomen krachtig en vitaal, terwijl Kun (Aarde) volkomen zacht en ontvankelijk is. Verliest Qian zijn kracht en vitaliteit, of Kun zijn zachtheid en ontvankelijkheid, dan verliezen Hemel en Aarde hun fundamentele eigenschappen. De Aarde lijkt uiterst zacht, maar kan toch krachtige beweging voortbrengen; ze lijkt volkomen stil, maar bepaalt toch de richtingen. Dat is de uitdrukking van de deugd van ontvankelijkheid van Kun. De Weg van Qian geeft door verandering aan alle dingen hun eigen aard en leven: daarin toont zich de kracht en vitaliteit van de Hemel. Kracht en vitaliteit hoeven niet doelbewust zachtheid en ontvankelijkheid na te streven, en zachtheid en ontvankelijkheid hoeven niet doelbewust kracht en vitaliteit na te streven. De juiste Weg ligt erin dat elk zijn oorspronkelijke aard behoudt.

Zowel het Qian- als het Kun-hexagram spreekt van ‘scheppen en tot bloei brengen’. Toch zegt Qian ‘bevorderen en standvastig blijven’, terwijl Kun spreekt van ‘bevorderlijk voor de standvastigheid van een merrie’. Dat onderscheid is opmerkelijk: Qian gebruikt de draak als beeld voor veranderlijkheid en opstijgende beweging, terwijl Kun de merrie gebruikt als beeld voor zachtheid en standvastigheid. Dat komt doordat de kern van de deugd van Kun ligt in standvastigheid binnen zachtheid en ontvankelijkheid, zoals een merrie die, ondanks haar volgzaamheid, lange afstanden kan afleggen. Daarin ligt de fundamentele deugd van het Kun-hexagram.

Deze passage verklaart vooral de eigenschappen van het Kun-hexagram uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat de aarde symboliseert. Bijzondere aandacht gaat uit naar de diepere betekenis van ‘de standvastigheid van de merrie’: haar zachtmoedige volgzaamheid en trouw.

Het Kun-hexagram volgt de zachte deugd van de aarde, zoals een merrie zich rustig en trouw gedraagt. Wie deze kalme, juiste houding bewaart, zal voorspoed vinden; wie ernaar handelt, kan op lange termijn voordeel behalen. De Weg van Kun laat zich leiden door Qian (de hemel) en stelt zichzelf op de tweede plaats: Kun dringt zich niet naar voren en zoekt geen eigen voordeel door partijvorming. Daarin ligt de kern van standvastigheid. Wie Qian voorbijstreeft, verliest de richting; alleen door Qian te volgen, houdt men de juiste koers. Of Qian nu het westen of het zuiden leidt, Kun neemt zonder bezwaar zijn plaats in het noordoosten in en volgt met volle aandacht. Deze onverdeelde volgzaamheid is de bron van de grote voorspoed van het Kun-hexagram.

De menselijke aard is van oorsprong recht; in die innerlijke rechtlijnigheid ligt vanzelf ook een gevoel voor wat juist en passend is besloten. De eerste gedachte van een mens is een uiting van die rechte aard. Wanneer die gedachte wordt opgemerkt, is ook het opmerken zelf recht. Dit bewustzijn brengt iemand ertoe op het juiste moment halt te houden; dat vermogen tot begrenzing is wat met ‘vierkant’ wordt bedoeld. De aarde is van nature ruim en zwaar; de deugd van Kun kent geen grenzen. Daarom noemt de tekst zowel ‘recht’ als ‘vierkant’: ‘recht’ duidt op innerlijke juistheid, ‘vierkant’ op uiterlijke rechtvaardigheid. Juistheid leert iemand wanneer te stoppen; rechtvaardigheid leert iemand hoe te handelen. Deze kwaliteiten van innerlijke rechtlijnigheid en uiterlijke juistheid worden niet aangeleerd, maar behoren van nature tot de deugd van de mens.

In de bijlage legt Su Dongpo uit dat de draak staat voor verandering die door eigen initiatief wordt geleid, terwijl het paard staat voor volgzaamheid en dienstbaarheid. De merrie is het toonbeeld van volgzaamheid, maar zelfs de uiterste volgzaamheid moet standvastig en juist blijven om niet in een verkeerde weg te belanden. Li Zhi werkt dit verder uit: ware volgzaamheid betekent dat men de wetten van de hemel, Qian, volgt. Wie de Weg van de hemel volgt, handelt vanzelf juist. Als het zachte Yin van Kun zich echter aan ander Yin hecht, bijvoorbeeld door soortgenoten op te zoeken of zich naar het zuidwesten te wenden, de richting van Yin, kan het zich niet volledig op het Yang van Qian richten en de deugd van volmaakte volgzaamheid niet verwezenlijken. De essentie van de Weg van Kun is dat men zich door anderen kan laten inzetten zonder zijn eigen aard te verliezen.

Deze passage gaat vooral over de beginselen van omgang met anderen en het cultiveren van De (Deugd/Kracht). Eerst wordt gezegd dat je niet eigenzinnig aan je eigen gelijk moet vasthouden. Je moet harmonie bewaren zonder jezelf op de voorgrond te dringen. Een edel mens weet het juiste moment af te wachten: wie te vroeg de leiding neemt, kan de richting kwijtraken; wie volgt, kan zich juist voegen naar de Hemelse Weg (Dao). De richtingen van de Bagua (Acht Trigrammen) dienen hier als beeldspraak. Het westen en zuiden — de trigrammen Dui, Li en Xun — staan voor vrienden met een verwante aard; het oosten en noorden — Zhen, Kan en Gen — voor mensen die niet tot dezelfde soort behoren. Twee zachte, yin-krachten kunnen elkaar moeilijk tot bloei brengen. Daarom moet je je van je gelijken losmaken en in het noordoosten, dat het trigram Qian symboliseert, een leidende kracht zoeken.

Li Tuweng — mogelijk de commentator — legt uit dat het trigram Qian leiding geeft aan het trigram Kun. Wie door Qian wordt geleid, hoeft die leiding niet doelbewust na te jagen: als je haar probeert af te dwingen, raak je haar juist kwijt. Als je voortdurend bezig bent vrienden te zoeken, kun je je niet volledig richten op de aanwijzingen van Qian. Vervolgens bespreekt de tekst de eigenschappen van de tweede lijn, de zes op de tweede plaats: zij bezet een yin-positie en is van nature zacht en volgzaam. Oprechte en rechte Deugd komt van binnenuit en blijkt uit betrouwbaarheid in woord en daad. Trouw leidt tot oprechtheid, en oprechtheid vindt haar oorsprong in het hart. Dit is een beginsel dat iedereen behoort te volgen. Daarom houdt een edel mens zich zijn hele leven aan de weg van trouw en betrouwbaarheid.

Wie de hoogste staat van trouw en betrouwbaarheid nog niet helemaal begrijpt, kan ten minste beginnen met zijn dagelijkse woorden en daden en zich daar zijn leven lang aan houden. Zo bewaart hij ook zijn plichtsbesef en maakt hij minder fouten. Wie de hele dag ijverig De cultiveert, is immers voortdurend beducht dat hij tekortschiet in wat juist is. Wie de hoogste staat werkelijk begrijpt, hoort de woorden ‘trouw en medemenselijkheid’ en doorziet meteen het beginsel dat alles door één enkele lijn wordt gedragen. Wie dat inzicht niet heeft, kan een leven lang trouw en medemenselijkheid beoefenen zonder de diepere betekenis van dat ene dragende beginsel te begrijpen. Daarom beschouwde Zengzi trouw en medemenselijkheid als de hoogste maatstaf, terwijl zijn leerlingen die hun hele leven in praktijk brachten. Daarin ligt het verschil tussen begrijpen en niet begrijpen.

Confucius zei: ‘Is er één woord dat je je hele leven kunt toepassen? Dat is wel medemenselijkheid.’ Dat is inderdaad zo. Geleerden moeten de weg van trouw en medemenselijkheid hun hele leven volgen en wachten tot het inzicht vanzelf komt; ze moeten het niet proberen af te dwingen. Alleen met de krachtige, evenwichtige, zuivere en verfijnde Deugd van het trigram Qian kun je de hoogste staat bereiken. De zachte en volgzame Deugd van het trigram Kun kan die staat niet evenaren. De vierde lijn van Qian bevindt zich bovenaan in het trigram en verkeert tussen vertrouwen en twijfel. Ze lijkt de hoogste staat te begrijpen, maar durft daar niet zeker van te zijn. Ze wil die haar hele leven vasthouden, maar blijft onzeker. Dat is de toestand die wordt beschreven als ‘soms opstijgen, soms in de diepte verkeren’. Confucius maakt duidelijk dat Deugd berust op volharding: wie voortdurend op en neer gaat, is niet standvastig. Ook een onderneming vraagt om volharding: wie nu eens vooruitgaat en dan weer terugvalt, houdt niet vol.

Deze passage behandelt de weg van De cultiveren en je als mens te vormen. De zogenoemde ‘bestendige weg’ betekent niet dat je per se holle woorden over trouw en betrouwbaarheid moet uitspreken, en evenmin dat je je van anderen moet afzonderen om een wijze te worden. Wie tussen mensen leeft, kan zich toch niet volledig aan de gemeenschap onttrekken? Naar mijn mening komt het er voor de edele mens bij het verdiepen van zijn Deugd en het ontwikkelen van zijn kennis op aan het juiste moment te herkennen en vastberaden te handelen. Als je steeds blijft aarzelen, wanneer bereik je dan ooit een toestand van vrede en evenwicht?

De tekst gebruikt de uitspraken bij de lijnen van het hexagram Qian uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) als vergelijking. De vijfde lijn, ‘de vliegende draak aan de hemel’, verbeeldt de volmaakte samenkomst van Deugd, positie en het juiste moment. Zo’n ‘groot mens’ — iemand met een hoge Deugd — wordt door iedereen onder de hemel geëerd. De tweede lijn bezit wel Deugd, maar geen hoge positie. Waarom wordt ook die persoon een ‘groot mens’ genoemd? Omdat Deugd zelf het kostbaarste is onder de hemel. Wie Deugd bezit, verdient respect, ongeacht zijn positie: van de Hemelse Zoon tot de gewone burger is zelfcultivering de grondslag. Een gewone burger met de Deugd van een vorst zal vanzelf door anderen worden geëerd; wie daarentegen hooggeplaatst is maar geen Deugd bezit, zal werkelijk door wie worden gerespecteerd?

Wat de afzonderlijke lijnen betreft: bij de tweede lijn is de ‘draken-Deugd’ — een beeld voor de Deugd van de edele mens — al zichtbaar. De lijn staat op de ‘juiste middenpositie’, zonder naar een uiterste over te hellen, en lijkt op een bestemming waar mensen naar verlangen. Haar Deugd heeft het hoogste niveau nog niet bereikt, maar verspreidt al weldadige invloed. De andere lijnen verbeelden verschillende stadia van Deugd cultiveren: de eerste waarschuwt dat je je in stilte moet oefenen en niet te snel vooruit moet willen; de bovenste herinnert eraan dat overdaad moet worden voorkomen, want ‘de draak die te hoog opstijgt, krijgt spijt’. De derde en vierde lijn vragen om dag en nacht ijverig te blijven, of om de omstandigheden zorgvuldig te beoordelen. Dit zijn toestanden in het proces van zelfcultivering, maar niet de meest ideale momenten om ‘de grote mens te ontmoeten’. Wie zijn Deugd blijft cultiveren, kan echter zowel op het niveau van de tweede als van de vijfde lijn een ‘groot mens’ worden, die door alle wezens wordt geëerd.

De kern van deze passage is dat het cultiveren van Deugd niet afhangt van iemands positie. Het draait om volhardende beoefening. Het juiste moment en de maatschappelijke positie zijn uiterlijke omstandigheden; wat werkelijk telt, is het ontwikkelen van innerlijke Deugd.

Hier gaat het om de verhouding tussen de ‘Grote Mens’ — iemand met een hoogstaand karakter — en Hemel en Aarde. De ware Grote Mens stemt in deugd overeen met Hemel en Aarde. Of hij nu de hoogste positie inneemt, die van de negende vijfde lijn, of de tweede positie, de negende tweede lijn in een hexagram uit de Yijing, hij hecht geen belang aan rang of status. De Hemel durft zich niet tegen hem te keren, want hij kan de Hemelse Weg besturen. De mensen durven zich niet tegen hem te keren, want hij kan de tienduizend dingen leiden en het rijk tot rust brengen. Ook geesten en godheden durven zich niet tegen hem te keren: hij beschikt over wonderbaarlijke vermogens tot verandering, kan groot of klein worden, verschijnen of verdwijnen, en wind en regen oproepen. Al die vermogens ontstaan vanzelf.

Confucius verzuchtte dat de vliegende draak van de negende vijfde lijn — een beeld van het hoogste niveau — alleen zichtbaar wordt wanneer gelijkgestemden elkaar zoeken. In werkelijkheid begrijpen zelfs mensen die zich op een van de zes lijnposities bevinden elkaar niet noodzakelijk. Wijzen als Yan Hui, die dicht bij het niveau van de Grote Mens kwamen, zijn uiterst zeldzaam; na zijn dood waren ze nog moeilijker te vinden. Daarom deed het Confucius zoveel verdriet dat er zo’n kloof bestond tussen de tweede en de vijfde lijn, die verschillende niveaus verbeelden.

Alleen wie de Weg van komen en gaan begrijpt, is een wijze. Zo iemand vervalt nooit in uitersten — in ‘hoogmoed’. De wijze houdt zich steeds aan de weg van het Midden en het Juiste. Gewone mensen daarentegen halen teksten uit hun verband om hun eigen verlangens te bevredigen.

In het hexagram Qian, dat de Hemel verbeeldt, staan de negen Yang-lijnen allemaal voor draken. Hoewel de draken zichtbaar zijn, blijft hun leider onzichtbaar — daarin schuilt de kern. Wie werkelijk de Weg van ‘het gebruik van de negen’ begrijpt, doorgrondt de betekenis van een groep draken zonder aanvoerder: niet strijden om de eerste plaats. Wie dit niveau bereikt, kan vanzelf de tienduizend dingen leiden en het rijk tot vrede brengen, de Hemelse Weg besturen en het universum beheersen. Zo doorgrondt men de ware essentie van de Weg van Qian.

De kern van de bovenste en onderste delen van de Jing (klassieker) van de Veranderingen is dat alle veranderingen in het universum voortkomen uit één en hetzelfde grondbeginsel: de ‘Eenheid van oorsprong’. Dit beginsel bestuurt het verloop van Hemel en Aarde, terwijl alle veranderingen zichtbaar worden in concrete dingen. Daarom is ‘het gebruik van de Negen’ — de regel voor het toepassen van de yang-lijnen in het hexagram Qian — een manier om de wetten van de Hemelse Weg te tonen.

De ‘gunstige’ uitkomst in de uitspraak ‘Een groep draken zonder leider: gunstig’ omvat vier deugden: Yuan (scheppen), Heng (tot bloei brengen), Li (passend handelen) en Zhen (standvastig en juist blijven). De Weg van ‘het gebruik van de Negen’ die werkelijk overeenstemt met de Deugd van de Hemel, kan geen vaste heerser hebben. Een vaste heerser zou immers niet stroken met de Hemelse Weg. Daarom zegt de Jing van de Veranderingen dat de oorspronkelijke kracht van Qian — de oorsprong van de Hemel — pas de wetten van de Hemelse Weg weerspiegelt wanneer zij de regel van ‘het gebruik van de Negen’ volgt. Su Shi verwoordde dit treffend: dat de oorspronkelijke kracht van Qian ‘geen leider’ als regel van de Hemelse Weg neemt, is werkelijk een uiterst scherpzinnig inzicht.

In de bijlage geven verschillende geleerden hun uitleg. Zhuangzi zegt dat de Jing van de Veranderingen de leer is van de veranderingen van Yin en Yang. Yang Xiong zegt dat Fuxi met de Acht Trigrammen Hemel en Aarde als het ware in lengte en breedte ordende, dat koning Wen van Zhou daaruit de zes lijnen afleidde en dat Confucius de beelden en uitspraken bij de hexagrammen verder uitwerkte. Zo werden de geheimen van Hemel en Aarde onthuld en de wetten van alle dingen vastgelegd.

Chen Tuan, een denker uit de taoïstische traditie, meent dat Fuxi aanvankelijk de Acht Trigrammen tekende en die samenvoegde tot de vierenzestig hexagrammen. Hij voegde er geen woorden aan toe, zodat mensen de betekenis konden begrijpen door de hexagrambeelden te beschouwen. Wie in overeenstemming met de beelden handelt, heeft voorspoed; wie ertegenin gaat, loopt gevaar. Dat is de wijsheid van Fuxi’s ‘onderricht zonder woorden’.

Shao Yong zegt dat de Jing van de Veranderingen voor wijzen een middel is om de Weg van de edele mens te versterken en de weg van de kleine mens te doen afnemen. Het boek kan ontwikkelingen voorzien voordat gebeurtenissen plaatsvinden en gevaren afwenden voordat ze vorm krijgen. De veranderingen van groei en afname, openen en sluiten, voltrekken zich vanzelf en zonder dwang. Welke wonderbaarlijke werking zou zoiets kunnen bereiken, als niet de meest verfijnde geestelijke kracht van de wereld erin werkzaam was?

Zhou Dunyi merkt op dat wijzen met de beelden van de hexagrammen de kern laten zien en met de bijbehorende uitspraken hun diepe betekenis ontvouwen. Zonder de hexagrambeelden kunnen we die kern niet zien; zonder de uitspraken kunnen we de gedachten van de wijzen moeilijk begrijpen. De Jing van de Veranderingen is dan ook veel meer dan de bron van de Vijf Klassieken: het is de sleutel tot de geheimen van Hemel, Aarde en geesten.

Qiu Jun stelt dat de drie lijnen van het hexagram Qian — drie yang-lijnen — de voorouders zijn van het schrift dat later ontstond, en dat de vier woorden Yuan, Heng, Li en Zhen de grondslag vormen van het denken door de eeuwen heen. Deze vier deugden komen overeen met de kringloop van de vier seizoenen, met de menselijke kwaliteiten menslievendheid, rechtvaardigheid, gepastheid en wijsheid, en met de cycli van oorsprong, vereniging, verandering en voltooiing in het functioneren van Hemel en Aarde.

Cai Qing, met de omgangsnaam Zimu, licht de zes lijnen van Qian toe aan de hand van historische figuren. De eerste lijn, de ‘verborgen draak’, staat voor Yan Hui: hij diende niet in de wereld, maar volmaakte zijn deugd. De tweede lijn, de ‘verschijnende draak’, staat voor Confucius, die op het juiste moment beschaving en onderricht verspreidde. De derde lijn, de ‘waakzame draak’, staat voor wijze raadgevers als Gao Yao en Hou Ji, die ook in veilige tijden op hun hoede bleven. De vierde lijn, de ‘opstijgende draak’, staat voor koning Tang van Shang en koning Wu van Zhou, die in een tijd van wanorde verandering teweegbrachten. De vijfde lijn, de ‘vliegende draak’, staat voor Yao en Shun, wier heilige Deugd zich over het hele land verspreidde. De bovenste lijn, de ‘overmoedige draak’, staat voor Yi Yin en de hertog van Zhou: zij bereikten de hoogste posities als dienaren, maar bleven het juiste pad trouw. De zes lijnen verbeelden zo verschillende levensfasen en niveaus van geestelijke ontwikkeling.

Deze passage brengt de uitleg van verschillende geleerden over het hexagram Qian uit de Yijing (het Geschrift der Veranderingen) bijeen. De kern is de relatie tussen de werking van de Hemelse Weg en de Deugd van de wijze.

Su Shi (ook wel Gongpo genoemd) stelt dat wie nu hoog vliegt, ooit verborgen heeft geleefd. Wie kan zeggen dat zo iemand geen groot mens is? Wie zich op deze positie bevindt, kan op manieren handelen die spijt voorkomen. Wat men ‘bestaan’ noemt, is nooit absoluut. Pas wanneer Yin en Yang in harmonie zijn, kunnen alle dingen ontstaan; dat heet ‘de fraaie ceremonie’, een verheven vorm van ritueel. Wie niet open en soepel handelt, raakt verstrikt in starheid; wie niet in overeenstemming met de rechtvaardigheid handelt, wordt hardvochtig.

Luo Yizheng bespreekt de derde negen, de derde lijn van het hexagram Qian. Deze lijn staat tussen twee Qian-hexagrammen en verbeeldt aanhoudende inspanning. Ze bevindt zich bovenaan het onderste trigram, als de zon die ondergaat. Dit is een gevaarlijke positie. Alleen door de hele dag ijverig en zorgvuldig te zijn en ook ’s avonds waakzaam te blijven, kan men rampspoed vermijden.

Shi Jie (Shoudao) gebruikt de verhouding tussen hemel en aarde als beeld voor die tussen vorst en onderdanen. Hoe hoog de hemel ook staat, hij moet zich met de aarde verbinden om de seizoenen te laten verlopen en alle dingen voort te brengen. Evenzo moet een vorst, hoe verheven ook, in contact staan met zijn onderdanen om het land te besturen en de ambtenaren te leiden. Zo voorkomt hij dat hij tot uitersten vervalt.

Wang Ji legt uit dat ‘Qian’ de Deugd van de hemel belichaamt. De bezielende kracht van hemel en aarde verzamelt zich tot de menselijke aard; vrij zijn van begeerte is de oorspronkelijke toestand van het hart. Dat is Qian. De Hemelse Weg voltrekt zich onophoudelijk, dag en nacht. De zon en de maan wisselen elkaar af en de seizoenen volgen elkaar op zonder verwarring, dankzij de krachtige en standvastige werking ervan. Zo is ook de Deugd van de wijze: hij wordt zijn leven lang niet moe en is één met de hemel. Gewone mensen ontkomen niet aan begeerten, maar hoeven zich er niet door te laten meeslepen. De edele mens neemt de Hemelse Weg tot voorbeeld en vermindert zijn begeerten voortdurend.

Ten slotte wordt een hemelverschijnsel verklaard: de hemellichamen bewegen volgens vaste patronen en houden nooit op. De Poolster, ook wel de Hemelknoop genoemd, is het draaipunt van de hemel. Ze lijkt onbeweeglijk, maar draait in werkelijkheid zonder haar plaats te verlaten. Dit is de betekenis van de woorden uit het Boek der Liederen: ‘Het hemelse mandaat is diep en ver, en houdt nooit op.’ Het is het keerpunt van de schepping en het geheim dat wijzen en heiligen aan elkaar hebben doorgegeven. Confucianistische geleerden spreken weinig over leegte en stilte, maar juist daarin ligt de essentie van de Hemelse Weg.

Bij de uitleg van resonantie (de wisselwerking tussen dingen) ging Confucius uitvoerig te werk. Alle verschijnselen van resonantie onder de hemel ontstaan uit stilte, en alle reacties vinden hun oorsprong in het lege. Het lege kan zich aanpassen aan veranderingen; stilte kan wonderbaarlijke resonantie voortbrengen. Zonder er bewust over na te denken of iets te beramen, kan men zo de bewegingspatronen van de wereld tot één geheel verenigen. De evenwichtigheid van keizer Yao, de verfijning van keizer Shun, de ingetogenheid van koning Wen van Zhou, het zwijgen van Confucius, de schijnbare domheid van Yan Hui (de grote wijsheid die zich als dwaasheid voordoet) en de kalmte van de hertog van Zhou zijn allemaal uitdrukkingen van deze geestestoestand.

Geleerden die zich aan de klassieke leerstellingen vastklampen, laten door hun denken juist hun inzicht in de grondslag van het lege en de stilte vertroebelen. Daarom kan de leer van de wijzen zich niet openbaren en lijkt de scheppende werking van hemel en aarde bijna tot stilstand te komen.

(Kun staat voor de aarde en bestaat uit zes Yin-lijnen.)

Het hexagram Kun staat voor oorsprong, voorspoed en voordeel. Het is soepel en standvastig als een merrie. Wanneer de edele mens iets onderneemt, is hij aanvankelijk de weg kwijt, maar uiteindelijk vindt hij richting. Naar het zuidwesten gaan betekent vrienden vinden; naar het noordoosten gaan betekent vrienden verliezen. Wie standvastig de juiste weg volgt, heeft geluk.

De Tuan-overlevering zegt: “Hoe groot is de oorspronkelijke kracht van Kun, de aarde! Alle dingen groeien dankzij haar; soepel ontvangt zij de Weg van de hemel. De aarde is zwaar en draagt alle dingen. Haar Deugd reikt grenzeloos ver; zij omvat een uitgestrekt gebied en voedt alles tot volle bloei. De merrie behoort tot de aarde. Zij kan eindeloos over de aarde gaan, is soepel en baat bij standvastigheid op de juiste weg. Wanneer de edele mens handelt, raakt hij aanvankelijk de weg kwijt; door zich later naar de patronen te voegen, keert hij terug naar het juiste pad. In het zuidwesten vindt hij vrienden: hij trekt op met zijn gelijken. In het noordoosten verliest hij vrienden, maar uiteindelijk wacht hem geluk. Het geluk van standvastigheid op de juiste weg is zo grenzeloos als de aarde.”

De Xiang-overlevering zegt: “De kracht van de aarde is zwaar en dragend. De edele mens neemt deze Deugd tot voorbeeld en draagt alle dingen met een ruime, milde geest.”

De zesde lijn op de eerste plaats zegt: “Je zet je voet op rijp: zo weet je dat het seizoen van het harde ijs nadert.”

De Xiang-overlevering legt uit: “Op rijp trappen betekent dat de Yin-energie begint te stollen. Als dit proces zich voortzet, zal er uiteindelijk hard ijs ontstaan.”

De zesde lijn op de tweede plaats zegt: “Recht, vierkant en groot; zonder opzettelijke oefening blijft er niets ongunstigs.”

De Xiang-overlevering legt uit: “De beweging van de zesde lijn op de tweede plaats is recht en vierkant. Zonder opzettelijke oefening blijft er niets ongunstigs, omdat de orde van de aarde van nature helder is.”

De zesde lijn op de derde plaats zegt: “Houd je innerlijke beschaving verborgen en blijf standvastig. Misschien volg je de vorst bij zijn werk; je eigent je geen verdienste toe, maar de afloop is goed.”

De Xiang-overlevering legt uit: “Innerlijke beschaving verborgen houden en standvastig blijven betekent dat je op het juiste moment wacht om die te tonen. De vorst volgen bij zijn werk laat zien dat je wijsheid ruim en groot is.”

De zesde lijn op de vierde plaats zegt: “Wees zo voorzichtig als iemand die een zak stevig dichtbindt: er is geen fout, maar ook geen lof.”

De Xiang-overlevering legt uit: “Een stevig dichtgebonden zak brengt geen fout met zich mee, omdat voorzichtigheid gevaar voorkomt.”

De zesde lijn op de vijfde plaats zegt: “Een gele onderrok: groot geluk.”

De Xiang-overlevering legt uit: “De gele onderrok brengt groot geluk, omdat de beschaafde Deugd in het hart besloten ligt.”

De zesde lijn op de bovenste plaats zegt: “Draken strijden in het open veld; hun bloed is blauwgeel en vermengd.”

De Xiang-overlevering legt uit: “Dat draken in het open veld strijden, betekent dat hun Weg is beschadigd.”

Bij de zes lijnen van Kun, die eigen zijn aan dit hexagram, luidt de uitspraak: “Het is gunstig om blijvend standvastig de juiste weg te volgen.”

De Xiang-overlevering legt uit: “Blijf blijvend standvastig de juiste weg volgen en je zult eindigen in grootse volmaaktheid.”

De Wenyan-overlevering zegt: “Kun is uiterst soepel, maar wanneer het in beweging komt, is het krachtig. Het is volkomen stil, maar zijn Deugd is recht en zuiver. Wanneer het later de meester vindt, krijgt het een vaste orde. Het omvat alle dingen en brengt ze tot ontwikkeling en volle helderheid. De wezenlijke aard van de Weg van Kun is soepelheid! Hij beweegt in overeenstemming met de tijd van de hemel. Een familie die goede daden opstapelt, zal zeker een overschot aan geluk kennen; een familie die slechte daden opstapelt, zal zeker een overschot aan onheil kennen.”

Deze passage gaat vooral over de natuurlijke orde in relaties tussen hemel en aarde, vorst en onderdaan, en man en vrouw, en over de gevolgen van het schenden van die orde.

Allereerst stelt de tekst dat rampen zich opstapelen wanneer een gezin geen goede daden verricht en geen De (Deugd/Kracht) opbouwt. Wanneer een onderdaan zijn vorst doodt of een zoon zijn vader, gebeurt dat niet plotseling: zulke gebeurtenissen zijn het resultaat van een langdurig proces. Zoals het Yijing zegt: ‘Wie op dunne rijp stapt, weet dat stevige ijsvorming zal volgen.’ Daarmee doelt de tekst op de onvermijdelijke ontwikkeling van gebeurtenissen.

Vervolgens gaat het over de vorming van de edele mens. Die moet innerlijk oprecht blijven en zich in zijn handelen door rechtvaardigheid laten leiden. Door eerbied brengt de edele mens zijn innerlijk op orde; door rechtvaardigheid richt hij zijn uiterlijke gedrag. Zo raakt zijn De niet op zichzelf aangewezen. Zijn oprechtheid, standvastigheid en ruimhartigheid hoeven niet nadrukkelijk getoond te worden: wat hij doet, verloopt vanzelf voorspoedig en hij handelt zonder aarzeling.

Daarna bespreekt de tekst de eigenschappen van de Yin-weg: Yin is zacht en ontvankelijk. Ook al bezit zij deugd, toch moet zij de vorst op bescheiden wijze bijstaan en geen aanspraak maken op verdienste. Dat is de wet van de aarde, de taak van de vrouw en het beginsel voor de onderdaan. De aarde eist geen eer op, maar alle wezens zijn van haar afhankelijk om te groeien en tot voltooiing te komen.

Wanneer hemel en aarde volgens hun orde functioneren, gedijen de planten en bomen. Wanneer hemel en aarde zich afsluiten, trekken de wijzen zich terug. De uitspraak uit het Yijing over ‘het dichtknopen van de zak’ is een aansporing tot voorzichtigheid. De edele mens begrijpt de beginselen in zijn hart, handelt oprecht en laat zijn deugd vanzelf in woord en daad naar voren komen. Zo brengt hij zijn werk tot voltooiing: dat is de hoogste schoonheid.

Wanneer Yin zo sterk wordt dat zij de Yang-energie wantrouwt, ontstaat er strijd. Yin mag dan oppermachtig lijken, in wezen blijft zij tot de Yin-soort behoren. Dat wordt verduidelijkt met het beeld van de draak en het paard: als men een draak dwingt een wagen te trekken en een paard wolken te laten vormen en regen te laten brengen, verliezen beide hun aard. Hemel en aarde, man en vrouw, vorst en onderdaan hebben elk hun eigen plaats; die rollen mogen niet worden omgekeerd. De hemel boven en de aarde beneden vormen de natuurlijke orde, zoals man en vrouw elk hun eigen taak hebben. Alleen wanneer ieder zijn plaats inneemt en zijn vermogens gebruikt, kan alles werkelijk tot zijn recht komen.

Tot slot benadrukt de tekst dat wie de aard van dingen met geweld probeert te veranderen, hun vermogen aantast. Een draak dwingen het werk van een paard te doen, of een merrie de taak van een draak geven, ontneemt beide hun eigen kracht. De wijzen hebben de orde van Qian en Kun — hemel en aarde, Yin en Yang — ingesteld om ervoor te zorgen dat alle dingen hun passende plaats vinden.

Deze passage bespreekt de wezenlijke eigenschappen van het Qian-hexagram en het Kun-hexagram uit de Yijing (Boek der Veranderingen). Volgens de auteur hebben Qian, dat de hemel, Yang en krachtig voortgaan vertegenwoordigt, en Kun, dat de aarde, Yin en ontvankelijkheid vertegenwoordigt, elk een eigen functie. Ze kunnen elkaar niet vervangen of door elkaar worden aangevuld.

Als Qian zijn kracht verliest, of Kun zijn ontvankelijkheid, verliezen beide hun bestaansreden. Als de hemel niet langer alle dingen kan dragen of de aarde geen stevig fundament meer biedt, stort de orde van het universum in. De ware Weg van Qian, de wet van de hemel, bestaat erin tijdens verandering zijn aard te behouden. De ware Weg van Kun, de wet van de aarde, houdt in dat er beweging schuilt in rust en kracht in zachtheid.

De passage benadrukt vooral de diepere betekenis van de uitspraak over Kun: ‘Voordelig is de standvastigheid van de merrie.’ De merrie is volgzaam, maar kan zware lasten dragen en grote afstanden afleggen. Zo verbeeldt zij hoe Kun, hoewel ontvankelijk, tot grootse dingen in staat is. Wanneer de edele mens de Weg van Kun navolgt, hoort die als een merrie standvastig te blijven, niet voorop te willen lopen en geen partij te kiezen, maar in stilte de richting van Qian, de leidende kracht, te volgen. Die ogenschijnlijk passieve houding is juist de sleutel tot Kun’s vermogen om grote werken tot stand te brengen.

De auteur bekritiseert sommige confucianistische geleerden omdat zij Qian en Kun verkeerd begrijpen: zij menen dat kracht noodzakelijkerwijs opvliegendheid betekent en ontvankelijkheid zwakte. Maar de aard van Qian en Kun is volmaakt; Qian hoeft niet kunstmatig zachter te worden gemaakt en Kun hoeft geen kracht te worden opgedrongen. Qian is van nature uiterst krachtig en voortvarend, Kun uiterst zacht en ontvankelijk. Dat ieder zijn eigen taak vervult, is de wet volgens welke hemel en aarde bewegen.

Wanneer de mens wordt geboren, is zijn aard van nature recht. Hier wordt zowel over ‘recht’ als over ‘vierkant’ gesproken, omdat mensen vaak wel weten dat ze rechtvaardig moeten zijn, maar niet beseffen dat rechtvaardigheid ook een kant van evenwichtigheid heeft. Is de eerste gedachte die in iemand opkomt niet juist een uiting van de rechte aard? Zodra een gedachte opkomt, volgt het gewaarzijn ervan: de eerste gedachte is recht, en ook het gewaarzijn van die gedachte is recht. Wanneer de gedachte tot rust komt, wordt het innerlijk vanzelf evenwichtig. Met een innerlijk dat richting geeft, kan men vanzelf handelen in overeenstemming met de juiste Weg. Hoewel ‘recht’ en ‘vierkant’ afzonderlijk worden besproken, vormen ze samen één geheel, helder en ruim. De aard van de aarde is alomvattend en de Weg van Kun (in de Yijing het symbool voor de aarde en haar ontvankelijke, dragende kracht) kent geen grenzen. Juist daarom kan die niet op zichzelf staan. Daarom noemt de tekst van de veranderingslijnen ‘recht’ en ‘vierkant’ samen.

‘Recht’ staat voor juistheid; ‘vierkant’ voor gepastheid. Juistheid bestaat uit het tot rust brengen van dwalende gedachten, gepastheid uit passend handelen. Dwalende gedachten tot rust brengen is eerbied. Met ‘eerbied’ wordt hier geen voorgewende houding bedoeld: het gaat er alleen om dat het innerlijk van nature recht is. Passend handelen is gepastheid; ook betekent ‘gepastheid’ hier niet dat men iets met moeite probeert te verkrijgen, maar alleen dat het handelen in overeenstemming is met de beginselen van de situatie. Moeten zulke rechtvaardigheid en gepastheid werkelijk eerst worden aangeleerd? Van nature kan men immers zonder iets te leren alles tot zijn recht laten komen. Wat valt daar nog aan te twijfelen?

Aanhangsel

Su Shi legt uit: ‘De draak kan veranderen en handelen naar eigen wil; het paard daarentegen is volgzaam en laat zich mennen. De Weg van Kun dient als het paard de mens en wordt gekenmerkt door de volgzaamheid van de merrie. Maar als volgzaamheid tot het uiterste gaat zonder de juiste Weg te bewaren, vervalt men in dwaling. Daarom staat er: “Het is bevorderlijk standvastig te zijn als een merrie” (volgzaam zijn als een merrie en de juiste Weg bewaren is bevorderlijk).’

Li Touweng zegt: ‘Wie tot het uiterste volgzaam is, wijkt nooit af van de juiste Weg. Wat “uiterste volgzaamheid” heet, is het volgen van de Weg van Qian (in de Yijing het symbool voor de hemel en haar krachtige, leidende werking). Als men de Weg van Qian volgt, hoe zou men dan niet de juiste Weg bewaren? Maar “medestanders verkrijgen” betekent zich met gelijken verenigen, of naar het zuidwesten trekken. Dat is de Yin-kwaliteit nog verder verbinden met wat eveneens Yin is. Hoe kan men dan met heel het hart de Weg van Qian volgen en de staat van grote volgzaamheid bereiken?’

Hij legt verder uit: ‘De Weg van Kun kan de mens van dienst zijn, maar kan niet zelf de leiding nemen; hij kan aanvullen en harmoniseren, maar hoort niet als eerste het initiatief te nemen. Daarom is het gunstig voor de edele om ergens heen te gaan: wie vooroploopt, raakt de weg kwijt, maar wie volgt, kan met de omstandigheden meegaan en zijn doel bereiken. Daarom staat er dat dit gunstig is. Het westen en zuiden horen bij Dui, Li en Xun en zijn allemaal van dezelfde soort; het oosten en noorden horen bij Zhen, Kan en Gen en zijn niet van dezelfde soort. Twee Yin-lijnen kunnen elkaar niet wederzijds van dienst zijn. Daarom moet men de eigen soort verlaten, de partijbanden verbreken en zich naar het noordoosten keren.’

Li Touweng zegt ook: ‘Qian is de heerser van Kun. Omdat Qian al de heerser is, hoeft men het niet nog eens ergens anders te zoeken. Zodra men het toch gaat zoeken, ontstaat de wens om steun van gelijken te krijgen, en kan men zich niet meer met heel het hart op Qian richten.’

Hij legt verder uit: ‘In de zes lijnen geldt dat een Yin-lijn op de tweede plaats als volgzaam kan worden beschouwd.

Deze passage verduidelijkt de diepzinnige filosofie van het Kun-hexagram in de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat de aarde en zachtmoedige volgzaamheid symboliseert. De kern is dat werkelijke volgzaamheid geen zwakte is: ze bestaat uit het volgen van de natuurlijke orde en het bewaren van een onbaatzuchtige houding. De aarde lijkt uiterst zacht en stil, maar bevat tegelijk krachtige energie en de deugd van standvastige rechtlijnigheid.

De commentator die bekendstaat als „de oude man met het kale hoofd” (Tu Weng) benadrukt dat het uiterste van zachtheid juist in hardheid kan omslaan, en dat diepe stilte een rechtlijnig karakter zichtbaar maakt. Wanneer de Yin-energie zich tot de vierde lijn ontwikkelt (de zes-vierde lijn), is voorzichtigheid geboden, als bij het stevig dichtbinden van een zak. Op dat punt dreigt een dilemma: kritiek kan tot blaam leiden, maar lof kan argwaan wekken. De grootste uitdaging is daarom de middenweg te bewaren: zonder lof en zonder blaam.

De tekst licht dit vervolgens toe met het beeld van een „gele rok”: geel staat voor de middenweg en de onderrok voor bescheidenheid. Ware deugd schuilt niet in uiterlijke versiering, maar in innerlijke evenwichtigheid en rechtvaardigheid. De aarde streeft niet naar een schitterende buitenkant; haar waarde ligt in haar innerlijke harmonie.

Cheng Yi (Cheng Zhengshu) voegt eraan toe dat Yin de Yang-energie moet volgen. Zo hoort de Yin-richting van het zuidwesten zich te schikken naar de Yang-richting van het noordoosten; anders verliest Yin zijn grondslag. Zhu Xi (Zhu Zhonghui) legt verder uit dat alle zes lijnen van het Kun-hexagram Yin zijn: het staat voor zuivere Yin en uiterste volgzaamheid. De vijfde lijn is Yin, maar bezet een verheven positie. Omdat zij innerlijk vervuld is van de deugd van evenwichtige volgzaamheid, kan zij zowel innerlijk als uiterlijk tot uitdrukking komen.

Via de analyse van het hexagram ontvouwt deze passage de taoïstische wijsheid dat het zachte het harde overwint. Ware kracht komt voort uit het volgen van de Hemelse Weg en uit een beoefening die de middenweg en innerlijke evenwichtigheid bewaart.

Deze passage legt, aan de hand van de uitleg van verschillende geleerden, de betekenis uit van de lijnteksten bij het Kun-hexagram in de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat de aarde en het ontvankelijke, vrouwelijke beginsel symboliseert. Toen Nan Kuai tijdens zijn opstand een orakel raadpleegde, kreeg hij de lijntekst ‘Een geel onderkleed: groot geluk’. Zi Fu Huibo wees erop dat dit gunstige teken alleen paste bij handelen vanuit trouw en oprechtheid; zonder die deugden zou Nan Kuai zeker mislukken. Geel staat voor het juiste midden en het onderkleed voor bescheidenheid. Wie innerlijk ontrouw is, zich niet eerbiedig gedraagt of verkeerd handelt, zal falen, zelfs als de uitslag van het orakel gunstig is.

Jin Rubai verklaart de verhouding tussen Yin en Yang: het Yang-Qi hoort de leiding te nemen, terwijl het Yin-Qi zich hoort te voegen; dat is de natuurlijke orde. Als Yin vooroploopt, raakt het de richting kwijt. Pas wanneer het Yang volgt, kan het voordeel behalen. Yin hoort Yang te volgen en moet de eigen groep achter zich laten — ‘vrienden verliezen’ — om voorspoed te bereiken.

Verschillende geleerden bekijken het Kun-hexagram vanuit uiteenlopende invalshoeken. Zheng Zhiufu meent dat het de behoedzaamheid weerspiegelt waarmee koning Wen de Yin-dynastie diende. Zhou Yan wijst erop dat de eerste lijn, ‘Wanneer het harde ijs nadert’, waarschuwt dat grote bloei gevaar kan aankondigen. Liu Junbo legt uit dat de zesde derde lijn, ‘de schoonheid in zich dragen’, een beeld is van Yin dat Yang omvat; de zesde vierde lijn, ‘de zak dichtknopen’, verbeeldt Yin-Qi dat zich afsluit. Dit voorspelt een conflict tussen vorst en dienaren waarin beide partijen ten onder gaan.

Hu Zhonghu en You Dingfu benadrukken allebei de gevolgen van strijd tussen Yin en Yang: zelfs wanneer Yin op zijn hoogtepunt is, leidt een confrontatie met Yang alleen tot wederzijdse vernietiging, verbeeld door ‘hun bloed is donkergeel’. Yang Jingzhong merkt ten slotte op dat Yin, wanneer het zich tot het uiterste ontwikkelt, Yang ogenschijnlijk kan overmeesteren, maar dat Yang in werkelijkheid nooit volledig verdwijnt. Samen laten deze uitleggingen zien hoe centraal evenwicht tussen Yin en Yang en het omslaan van uitersten in hun tegendeel staan in de Yijing.

Deze passage uit de Yiyin Bovenste en Onderste Klassieken legt de betekenis uit van het beeld en de lijnteksten van het Hexagram ‘Beginmoeilijkheden’ (Zhun) in de Yijing (het Klassieke Boek der Veranderingen). Het hexagram bestaat uit Zhen (Donder) onder en Kan (Water) boven, en verbeeldt de moeilijkheden waarmee alles te maken krijgt wanneer het net ontstaat.

De tekst wijst er eerst op dat er, hoewel de situatie zich nog in een zwakke beginfase bevindt — verbeeld door de bovenste zes, een Yin-lijn — toch Yang-kracht aanwezig is, voorgesteld door de draak. De Wijzen kozen bewust voor het beeld van de draak om mensen eraan te herinneren dat de innerlijke aard van dingen Yang blijft. Het beeld van ‘bloed’, dat bij Yin hoort, maakt duidelijk dat Yin en Yang van elkaar afhankelijk zijn en dat schade beide treft.

De uitleg van ‘het gebruik van zes en negen’ luidt als volgt: het beeld van een hexagram omvat de drie vermogens Hemel, Aarde en Mens. Elk daarvan bestaat uit de twee polariteiten Yin en Yang; samen vormen die de zes lijnen van het hexagram. De verhouding tussen zes en drie laat zien hoe negen, het Yang-getal, wordt toegepast.

De oordeelszin van Hexagram Beginmoeilijkheden zegt: hoewel het begin moeizaam is — Oorsprong, voorspoed, volharding en juistheid — moet men niet lichtvaardig op weg gaan (niet eropuit trekken). Dit is wel een gunstig moment om een grondslag te vestigen (gunstig om leenheren aan te stellen). De Tuan-commentaar verklaart: zodra Yin en Yang elkaar beginnen te ontmoeten, ontstaan er moeilijkheden (Hardheid en zachtheid ontmoeten elkaar voor het eerst, en moeilijkheden ontstaan); er wordt gehandeld te midden van gevaar (in gevaar handelen). Zoals donder en regen de Hemel en Aarde vullen (de beweging van donder en regen vult alles), zo verkeren de pas ontstane dingen nog in een onduidelijke, chaotische toestand (de Hemel schept te midden van verwarring en duisternis). Daarom is het passend een heerser aan te stellen om orde te scheppen, want er is nog geen rust (het is passend een leenheer aan te stellen; er is nog geen vrede).

De zes lijnen worden afzonderlijk toegelicht.

De eerste lijn, negen op de eerste plaats: men aarzelt en komt niet vooruit (rotsachtig talmen). Het is gunstig om op zijn plaats te blijven en standvastig te zijn (gunstig om te blijven en juist te zijn), en ook om een onderneming op te bouwen (gunstig om een leenheer aan te stellen). Omdat men vanuit een hoge positie de nederigen met respect behandelt (met aanzien zich nederig tonen tegenover de nederigen), kan men de steun van het volk winnen.

De tweede lijn, zes op de tweede plaats: de voortgang is moeizaam (moeizaam en aarzelend), en ook te paard blijft men talmen (te paard talmen). De ruiters zijn geen rovers; ze komen om een huwelijk te vragen. De vrouw bewaart haar kuisheid en trouwt niet meteen (de vrouw blijft trouw en huwt niet); pas na tien jaar trouwt zij (na tien jaar huwt zij). De zesde lijn bevindt zich boven de eerste Yang-lijn (rusten op hardheid) en moet wachten tot het moment waarop zij naar de gewone orde kan terugkeren (terugkeren naar de gewone weg).

De derde lijn, zes op de derde plaats: wie op een hert jaagt zonder gids (een hert najagen zonder jachtgids), zal verdwalen in het bos. Voor een edel mens is het beter het juiste moment te herkennen en op te geven (de edele ziet het juiste moment en doet er beter aan op te geven); doorgaan leidt tot spijt (verdergaan brengt tegenslag). Wie blindelings het wild volgt (het wild volgen), raakt door verder te gaan alleen maar in het nauw (komt in een uitzichtloze situatie).

De vierde lijn, zes op de vierde plaats: ook hier blijft men te paard talmen (te paard talmen), maar men gaat op weg om een huwelijk te vragen (een huwelijksverbintenis zoeken). Dat brengt geluk en er is niets ongunstigs aan (verdergaan is gunstig en niets is ongunstig), omdat men met een duidelijk doel op weg gaat (men zoekt en gaat doelgericht).

De vijfde lijn, negen op de vijfde plaats: men houdt de eigen rijkdom vast (de rijkdom opstapelen). Kleine volharding in wat juist is, brengt geluk (kleine standvastigheid is gunstig); grote volharding in wat juist is, brengt onheil (grote standvastigheid is ongunstig). De reden is dat men zijn weldaden niet ruim genoeg verspreidt (de weldadigheid wordt niet volledig uitgestrekt).

De bovenste lijn, zes op de zesde plaats: men blijft te paard talmen (te paard talmen) en huilt onafgebroken bloedige tranen (bloedige tranen vloeien zonder ophouden). Hoe lang kan zo’n toestand voortduren? (Hoe zou dit lang kunnen duren?)

Tot slot wordt uitgelegd dat Hexagram Beginmoeilijkheden direct op Hexagram Kun volgt. De Yang-lijn van Zhen komt onder Kun te liggen (één Yang-lijn komt onder Kun te wonen), wat betekent dat Yin en Yang elkaar voor het eerst ontmoeten (Hardheid en zachtheid ontmoeten elkaar voor het eerst). Kan vormt daarboven een hindernis (moeilijkheden ontstaan); daarin ligt de betekenis van ‘Beginmoeilijkheden’.

Deze passage bespreekt de betekenis van het hexagram Tun uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Tun staat voor de chaotische toestand waarin hemel en aarde zich net hebben geopend en alle dingen beginnen te ontstaan, zoals een rechtmatige vorst die uit de gelederen van het gewone volk opstaat. Op dat moment begint de Yang-energie pas te ontluiken. Hoewel men zich midden in gevaar bevindt, verbeeld door het hexagram Kan, ligt voorspoed en doorgang toch in het verschiet. Een ware vorst hoeft daarom geen mensen actief te werven: zij zullen vanzelf naar hem toekomen. Dit is het juiste moment om een machtsbasis te vestigen.

Wanneer donder en regen de hemel en aarde vullen, is het tijd om verdiensten op te bouwen, niet om in rust te verkeren. De ene Yang-lijn van het hexagram Zhen staat onderaan en verbeeldt iemand die, ondanks zijn hoge status, nederig met anderen omgaat en daardoor het hart van het volk wint. Zo iemand is bij uitstek geschikt om in tijden van onrust een machtsbasis te vestigen. De omstandigheden van de hemel en die van de mensen stemmen met elkaar overeen. De lijn aan het begin, de negen op de eerste plaats, grijpt het juiste moment aan om te handelen. Hoewel er grote beweging is, blijven de sporen ervan onzichtbaar. Zij blijft standvastig en houdt vast aan het juiste, rotsvast en onbeweeglijk; mensen komen dan vanzelf naar haar toe. Daarom zegt de tekst: ‘Hoewel zij aarzelt en niet voortgaat, zijn haar intenties en handelingen recht.’ Die rechtschapenheid is krachtig genoeg om de wereld te beroeren.

De zes op de tweede plaats verenigt de deugd van zachte volgzaamheid en evenwicht met de kracht en rechtschapenheid van de negen op de eerste plaats. Zo ontstaat het moeilijke beeld van ‘aarzelen en niet voortgaan, terwijl de paarden in het rond draaien’. De zes op de tweede plaats bewaart van nature haar kuisheid en zelfbeheersing en gaat niet gemakkelijk een verbintenis aan met de negen op de eerste plaats. Die laatste is echter de uitverkorene van velen en zoekt actief een huwelijkspartner. Pas na tien jaar stemt zij met de verbintenis in. Dit gedrag, dat tegen de gewone gang van zaken ingaat, is juist de onvermijdelijke weg waarop wijzen elkaar vinden.

De zes op de derde plaats bevindt zich in een roerige tijd van strijd om de macht en verlangt dag en nacht naar gewin. Omdat zij geen passende wederzijdse aansluiting heeft, is het verstandiger dat verlangen op te geven. De zes op de vierde plaats handelt daarentegen met inzicht: in tijden van moeilijkheden moet zij, net als de negen op de eerste plaats, zorgvuldig een passende verbintenis zoeken. Wie zich op weg begeeft, zal voorspoed vinden.

De negen op de eerste plaats is de ware vorst. Zelfs de negen op de vijfde plaats, hoewel die standvastigheid en voorspoed belooft, kan binnen het hexagram Tun niet aan tegenslag ontkomen en haar ambities moeilijk verwezenlijken. In kleine zaken kan er voorspoed zijn, maar grote ondernemingen brengen gevaar. Wat heeft het dan voor zin om aan de juiste weg vast te houden? Zoals het verhaal van keizer Taizu van de Song-dynastie en koning Qian Chu van Wuyue laat zien, komt het uiteindelijk vanzelf tot eenwording.

Deze tekst bespreekt de uitleg van de lijnteksten bij het hexagram Tun (屯) in de Yijing (易经, Boek der Veranderingen). Tun verbeeldt de moeizame toestand waarin alle dingen net ontstaan. Enkele geleerden belichten vanuit verschillende invalshoeken hoe men zich in tijden van ontwrichting het beste kan gedragen.

Wanneer Hemel en Aarde pas zijn ontstaan en alles nog in verwarring verkeert — de toestand die Tun symboliseert — heerst er chaos als bij donder en stortregen. De eerste lijn, de onderste lijn van het hexagram, is weliswaar moeilijk te verplaatsen, als een rotsblok of een houten paal. Ze lijkt stil te staan, maar houdt innerlijk vast aan de juiste Weg. Zoals bij een huwelijk tussen man en vrouw kracht en zachtheid elkaar aanvullen, zo is dit een natuurlijke verbondenheid die geen bewuste dwang vereist.

In tijden van onrust verlangen de mensen naar een wijze heerser. Een vorst hoort het rijk tot rust te brengen met beleid waarin kracht en zachtheid samengaan, als een onweersbui die het vuil wegspoelt. Wie als een jager blindelings een kudde herten achtervolgt zonder op de weg te letten — het beeld uit het verhaal ‘Een hert najagen zonder gids’ — zal vergeefs handelen. Sommigen hebben geen werkelijke bekwaamheid, maar dromen toch van grote daden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de derde lijn: als iemand zonder voorbereiding op hertenjacht gaat, verspilt die zijn krachten en raakt in moeilijkheden.

Enkele commentatoren benadrukken dat juist wie in verwarrende tijden een hoge positie bekleedt, zoals de bovenste, zesde lijn, gemakkelijk de richting kwijtraakt. Het beeld is van iemand die te paard doelloos rondzwerft, met bloedige tranen, maar geen uitweg vindt. Confucius vraagt zich af hoe zo’n toestand lang kan voortduren. Dit zijn gevolgen van fouten die ontstaan doordat men de omstandigheden van de tijd niet begrijpt. De bescheiden, terughoudende eerste lijn weet daarentegen het vertrouwen van de mensen te winnen, omdat zij aansluit bij de diepere betekenis van Tun: beweging beheersen door stil te blijven.

In de toelichting verwijst ‘Zhen’ (震) naar het Zhen-trigram van de Bagua (Acht Trigrammen), dat de donder symboliseert. ‘Eerste lijn’ en ‘derde lijn’ duiden op posities in het hexagram, geteld van onder naar boven. ‘Kracht en zachtheid beginnen zich te verbinden’ beschrijft de toestand waarin Yin-Yang voor het eerst op elkaar inwerken.

Deze passage legt vooral de betekenissen uit van de hexagrammen Zhun (屯, Aanvangsmoeilijkheden) en Meng (蒙, Jeugdige onwetendheid) uit de Yijing (易经, het Boek der Veranderingen).

Over Zhun zegt Wang Ji: wanneer Hemel en Aarde alle dingen voortbrengen, beginnen die pas te ontkiemen. Daarom staat Zhun na Qian (乾) en Kun (坤). De twee Qi’s, Yin en Yang, beginnen elkaar te ontmoeten, maar hun samenspel verloopt nog niet soepel. Dat is als planten die net zijn uitgelopen en zich nog niet hebben ontvouwd, of als een wereld vol rampen en tegenspoed die nog geen vrede kent. Een wijze die de symboliek van Zhun beschouwt, moet de zaken van het rijk ordenen alsof hij verwarde zijden draden ontwart. Zo helpt hij de moeilijke tijden door te komen. Dit lijkt op de toestand van de oertijd, toen Hemel en Aarde pas waren geopend en een wijze zijn onderneming begon. Wanneer wolken boven de donder hangen, zijn Yin en Yang elkaar net gaan ontmoeten, maar is er nog geen regen gevormd: dat is Zhun. Wanneer de wolken onder de donder hangen en de regen eenmaal is gevallen, wordt het Jie (解, Bevrijding).

Yang Jingzhong legt de correspondenties tussen de zes lijnen uit: de eerste lijn correspondeert met de vierde, de tweede met de vijfde en de derde met de bovenste lijn. Dat komt doordat in een samengesteld hexagram, gevormd uit twee op elkaar geplaatste trigrammen, de vierde lijn van het bovenste trigram in feite overeenkomt met de eerste lijn van het onderste trigram. Zo’n correspondentie geldt echter alleen wanneer een Yin-lijn en een Yang-lijn tegenover elkaar staan. Twee Yin-lijnen of twee Yang-lijnen corresponderen niet. De zesde lijn van het derde trigram en de bovenste zesde lijn zijn bijvoorbeeld allebei Yin-lijnen en corresponderen dus niet. Daarom verschijnt het beeld van ‘een hert najagen zonder gids’.

Het oordeel bij Meng luidt: in een toestand van onwetendheid is er toch voorspoed. Ik zoek het onwetende kind niet op; het kind komt naar mij toe om onderricht te ontvangen. Bij de eerste vraag geef ik antwoord. Steeds opnieuw vragen is oneerbiedig; bij oneerbiedigheid geef ik geen antwoord. Het is gunstig om standvastig en rechtschapen te blijven.

De Tuan-commentaar legt uit: onder de berg is gevaar; wie gevaar ontmoet, houdt halt. Dat is onwetendheid. Dat Meng voorspoed brengt, komt doordat het handelen in overeenstemming is met het juiste moment. Ik ga niet op zoek naar het kind; het kind komt naar mij toe: de bedoelingen stemmen overeen. Bij de eerste vraag komt er antwoord, omdat in het hexagram een Yang-lijn in het midden staat. Herhaald vragen is oneerbiedig, en bij oneerbiedigheid volgt geen antwoord. Zo kan de onwetendheid worden gevormd tot een rechte weg. Dat is het werk van de wijze.

De Xiang-commentaar zegt: een bron ontspringt aan de voet van de berg; dit beeld staat voor het ontsluiten van de geest. De wijze handelt daarom met besluitvaardigheid en voedt zijn Deugd (De, innerlijke kracht).

De eerste zesde lijn luidt: onwetendheid onderrichten; het is passend regels op te leggen met straffen. Als men iemand echter te streng in boeien en ketenen legt, wordt verdergaan moeilijk. De Xiang-commentaar zegt dat straffen dienen om de wetten en regels recht te zetten.

De tweede negende lijn luidt: onwetendheid omvatten en verdragen brengt geluk. Een huwelijk aangaan is gunstig; de zoon kan het huishouden leiden.

Deze passage komt uit het Yi Jing (Boek der Veranderingen), uit het hexagram ‘Meng’ (Jeugdig Onbegrip), en gaat over de weg van onderricht en verlichting. Het beeld van het hexagram toont gevaar onder een berg — de berg-waterconfiguratie ‘Meng’ — en verbeeldt iemand die in onwetendheid verkeert en daarom goede leiding nodig heeft.

De zesde plaats in de derde lijn zegt dat men deze vrouw niet moet huwen: zodra zij een rijke man ziet, verliest zij zichzelf. Dat gedrag volgt de juiste Weg niet. De zesde plaats in de vierde lijn beschrijft de benarde toestand van iemand die in onwetendheid vastzit; die ontstaat doordat men zich van de werkelijkheid heeft verwijderd. De zesde plaats in de vijfde lijn zegt dat het heilzaam is om, als een kind, oprecht om onderricht te vragen, want zo iemand kan zich nederig opstellen en laten leiden. De bovenste negende lijn waarschuwt dat iemand met geweld proberen te verlichten schadelijk is. Het is wel gunstig om verkeerde lessen af te weren; de sleutel ligt in een goede samenwerking tussen leraar en leerling.

De kern van de passage is dat onwetendheid deel uitmaakt van de menselijke aard. Onwetendheid cultiveren betekent de juiste Weg cultiveren; dat is een praktische oefening op weg naar heiligheid. Net als bij een orakel geeft het eerste verzoek om raad antwoord — ‘de eerste vraag wordt beantwoord’ — maar op herhaald aandringen blijft een antwoord uit — ‘bij misbruik volgt geen antwoord’. Zo wordt voorkomen dat de oorspronkelijke geesteshouding van de leerling wordt verstoord. Echte verlichting moet vanzelf ontstaan, met de ontvankelijkheid waarmee men een kind tegemoet treedt. Onderricht met geweld opgedrongen, daarentegen, kan het leren beschadigen. Dat heet ‘de onwetende slaan’ en is even verkeerd als het handelen van een rover.

De tekst benadrukt dat onderricht het juiste moment moet treffen: wanneer het tijd is om te stoppen, stop je; wanneer het tijd is om te handelen, handel je. De wijze behandelt iemand in onwetendheid net als een kind. Het belangrijkste is dat de leerling zelf om onderricht vraagt — ‘het kind in zijn onwetendheid zoekt mij’ — en niet dat de leraar kennis opdringt. De tweede lijn, met haar centrale en juiste positie, verbeeldt de houding die een leraar behoort aan te nemen. De bovenste negende lijn waarschuwt voor de schade die te vergaande inmenging kan aanrichten.

Deze passage bespreekt vooral de verhouding tussen ‘meng’ (蒙: onwetendheid, een onontwikkelde toestand) en ‘shun’ (顺: zich voegen naar de omstandigheden en onderrichten), en hoe je mensen in onwetendheid op de juiste manier naar het rechte Dao-pad kunt leiden.

De tekst stelt dat bestuurders hun ondergeschikten niet tot gehoorzaamheid kunnen brengen als ze zelf niet rechtschapen handelen. Een ware wijze bestuurt het rijk door zich te voegen naar de natuurlijke orde. Hij hoeft geen beloningen uit te loven om de bevolking uit zichzelf het goede te laten doen. De tekst bekritiseert mensen die onderricht afwijzen: zij doen dat alsof ze zichzelf boeien omleggen. Alleen met de juiste aanpak kan die gebondenheid worden opgeheven.

Als voorbeeld wordt uitgelegd dat de zesde lijn op de vierde positie (六四) van nature oprecht is, maar door onwetendheid door anderen wordt gemeden. De vijfde lijn (六五) staat voor het volgzame, onwetende kind. Of het nu om een vrouw of een zoon gaat: wanneer zachtmoedigheid en kracht met elkaar in balans zijn, is dat gunstig. De vrouw die wordt verbeeld door de derde lijn (六三) heeft daarentegen haar verstand al ontwikkeld, maar houdt zich niet aan haar rol. Zo iemand heeft een kind in onwetendheid niets te bieden.

De auteur merkt op dat mensen zich vaak door hun eigen slimheid laten misleiden, bijvoorbeeld wanneer ze uit eigenbelang hun rechtvaardigheidsgevoel vergeten. Een ware wijze kan uit één aanwijzing tien dingen afleiden, terwijl sommigen een toestand van leegte aanzien voor armoede en ellende. Het droevigst zijn degenen die door onwetendheid gebonden zijn en daar tevreden mee zijn; zulke mensen zijn moeilijk te onderrichten.

Tot slot haalt de tekst de opvatting van Wang Benke aan: na Qian en Kun komen Tun en Meng, de toestand van onwetendheid waarin de wereld pas is ontstaan en alle dingen tot leven komen. Hier ligt de weg van onderricht waarmee de wijze de orde van Hemel en Aarde omkeert en herstelt. In de tijd van onwetendheid zijn de harten van de mensen beklemd. De taak van de wijze, die de hemel opent en de aarde ontsluit, is daarom alle levende wezens tot inzicht te brengen.

Opmerking: ‘Tun-Meng’ (屯蒙) verwijst naar de hexagrammen Tun en Meng uit de Yijing, die de onwetendheid verbeelden van de tijd waarin Hemel en Aarde pas ontstaan en alle dingen beginnen te groeien. ‘De zesde lijn op de vierde positie’, ‘de zesde lijn op de vijfde positie’ en dergelijke verwijzen naar de lijnposities binnen een hexagram uit de Yijing.

In de Yijing (het Geschrift van Veranderingen) beschrijven de hexagrammen Tun (屯) en Meng (蒙) de toestand waarin alle dingen pas ontstaan. Tun verbeeldt de chaos bij het begin van hemel en aarde; Meng staat voor de onwetendheid van een pasgeboren mens. Zoals een jonge kiem bescherming nodig heeft, moet iemand in een onwetende fase bescherming opbouwen — ‘leenheren aanstellen en rovers weren’ (建侯禦寇) — om zich te behoeden voor invloeden van buitenaf.

Wang Bi (Wang Fusi) legt uit: niemand is verlichter dan de wijze, en niemand onwetender dan een kind. De juiste Weg cultiveren vanuit onwetendheid is precies de verdienste van de onderrichtende wijze. Wie die cultivering opzettelijk met slimheid en talent probeert te sturen, verliest juist de natuurlijke Weg.

Cheng Yi (Cheng Zhengshu) analyseert de hexagrammen aan de hand van hun beelden: Gen staat voor een berg en stilstand, Kan voor water en gevaar. Onder de berg ligt gevaar — het beeld van hexagram Meng. Wie op een gevaarlijke hindernis stuit, houdt halt omdat hij niet weet welke kant hij op moet. Dat is een treffende beschrijving van onwetendheid.

You Zuo (You Dingfu) werkt deze uitleg verder uit. Zoals een bron die net in de bergen ontspringt — het beeld bij hexagram Meng, ‘onder de berg welt een bron op’ — stroomt het water nog niet uiteen en heeft het zijn kracht nog niet volledig laten zien. Wie deze nog onontvouwde toestand beschouwt, kan begrijpen wat vastberaden handelen (guo xing) inhoudt. Wie ziet hoe het water zuiver blijft voordat het zich verspreidt, kan leren hoe Deugd wordt gecultiveerd (yu de).

De visie van Wang Ji is bijzonder diepgaand: een bergbron is van nature een heldere, stille oorsprong. Ze haast zich niet naar het oosten of het westen en raakt niet vervuild door slib. Als men haar stroom volgt en begeleidt, kan ze vanzelf in zee uitmonden. De edele mens neemt de les van hexagram Meng ter harte en cultiveert Deugd door vastberaden te handelen: het water blijft stromen, en daarom heet het ‘vastberaden handelen’; de berg staat roerloos, en daarom heet het ‘cultiveren’. De zuivere toestand voordat iets zich ontvouwt, is Meng; daarin ligt de basis om een wijze te worden. Latere geleerden maakten helaas de fout Meng voor domheid aan te zien. Ze probeerden die toestand naar eigen inzicht te vormen en aan te scherpen, en wakkerden zo een neiging tot gekunsteldheid aan. Dat is alsof men een heldere bron met slib vervuilt of de stroom met geweld een andere kant op stuurt: zo tast men juist de oorspronkelijke zuiverheid aan. De kern van de cultivering ligt in feite geheel besloten in Meng. In de tijd van de hemel bevat de nacht de omslag naar het aanbreken van de dag; in menselijke aangelegenheden draagt de chaos de kiem van ontwaken in zich. Wat Mencius bedoelt met ‘De grote mens verliest zijn kinderhart niet’, verwijst precies naar het bewaren van die oorspronkelijke aard te midden van onwetendheid.

Het hexagram Xu (需), met Qian onder en Kan boven, gaat over de wijsheid van het wachten. Xu betekent wachten. Voor ons ligt gevaar — Kan staat voor gevaar — maar dankzij de krachtige Deugd van Qian — dat staat voor kracht — raken we niet in het nauw. Wie oprecht blijft (you fu), bereikt helderheid en voorspoed (guang heng); wie standvastig de juiste Weg volgt (zhen ji), kan de grote rivier vol gevaren oversteken (li she da chuan). Het hexagram toont wolken boven de hemel (‘wolken stijgen op boven de hemel’). Op zo’n moment horen edele mensen te eten, te drinken en feest te vieren, en hun kracht aan te vullen.

Meer concreet: de eerste negen zegt dat men in de voorstad wacht en dat standvastigheid geen fout oplevert. Dit waarschuwt ervoor niet overhaast het gevaar tegemoet te treden. Wie vasthoudt aan het gewone verloop van zaken, raakt de Weg niet kwijt. De tweede negen zegt dat men op het zand wacht. Er zal wat gepraat zijn, maar uiteindelijk volgt voorspoed. Zand ligt dichter bij het gevaar van het water dan de voorstad; daarom vraagt wachten daar om meer geduld.

Deze passage gaat over de betekenis van de afzonderlijke lijnen in hexagram Xu (需) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat wachten op het juiste moment symboliseert.

Hexagram Xu verbeeldt water hoog aan de hemel, wachtend op het moment waarop het als regen kan neerdalen. Voor iemand met talent is het bij moeilijkheden vaak het moeilijkst om niet overhaast vooruit te stormen.

De lijn 初九 zegt dat men aan de rand van het land wacht. Dit maant ons standvastig te blijven, zodat er geen fouten ontstaan. De lijn 九二 beschrijft wachten op het zandstrand, de plek die het water als eerste bereikt. Hoewel men wat geroddel hoort, loopt het uiteindelijk goed af, omdat men het midden weet te bewaren.

De lijn 九三 zegt dat wie in het slijk vast komt te zitten, rovers aantrekt. Dat gebeurt doordat iemand te krachtig optreedt en onvoldoende nadenkt. Voorzichtigheid kan mislukking voorkomen, maar beter is het om niet in het slijk terecht te komen. Dit laat zien dat zelfs de krachtige, daadkrachtige energie van hexagram Qian, dat de hemel symboliseert, in moeilijkheden belandt wanneer zij te voortvarend handelt.

De lijn 六四 spreekt over wachten in een plas bloed, waarbij trigram Kan gevaar symboliseert. Toch kan men aan het gevaar ontkomen door zich naar de omstandigheden te voegen. De lijn 九五 beschrijft wachten te midden van eten en drinken, in een omgeving van gemak en comfort. Door vast te houden aan het juiste midden is dit gunstig.

De lijn 上六 vertelt dat men een grot binnengaat, wat betekent dat men in gevaar is beland. Er komen drie ongenode gasten — de andere Yang-lijnen — die men eerbiedig moet behandelen; uiteindelijk loopt het goed af. Hoewel de positie niet passend is, ontstaan er geen ernstige misstappen.

In zijn geheel leert hexagram Xu dat sterke mensen in gevaar gemakkelijk te snel handelen en daardoor onheil aantrekken, terwijl zachte mensen zich naar de omstandigheden kunnen voegen. De sleutel is om het moment goed in te schatten en tijdens het wachten het juiste midden te bewaren. Zo kan zelfs gevaar worden afgewend. Hexagram Xu leert ons geduldig te zijn en niet overhaast vooruit te stormen.

Deze passage bespreekt de wijsheid van de negen op de vijfde plaats, een yanglijn in de vijfde positie, en de zes bovenaan, een yinlijn op de hoogste positie, in hexagram Xu van de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat het wachten op het juiste moment verbeeldt. De negen op de vijfde plaats staat in het midden. Ook al kan hij gevaar lopen, hij stort zich niet overhaast in de actie; daarin toont zich de kracht van evenwicht en rechtvaardigheid. De zes bovenaan bevindt zich aan de top van het Kan-hexagram, dat gevaar symboliseert. Hij zou het gevaar achter zich moeten kunnen laten, maar door ongeduld raakt hij juist dieper in de problemen. Toch zegt de tekst dat zelfs wanneer hij in gevaar verkeert, de negen op de derde plaats als een ‘onverwachte gast’ te hulp komt. Deze yanglijn staat van nature in relatie tot de zes bovenaan en heeft door voorzichtig op te treden het gevaar inmiddels achter zich gelaten. Als de zes bovenaan hem met respect ontvangt, kan de situatie nog ten goede keren.

De auteur benadrukt dat de kwetsbaarheid van yin-aard ligt in het moeilijk kunnen doorbreken van een impasse, terwijl die van yang-aard schuilt in het onvermogen geduldig te wachten. Het Xu-hexagram biedt juist aan mensen met een sterke yang-aard een les. ‘Het is gunstig standvastig te blijven’ maant aan de juiste weg vast te houden; ‘een kleine terechtwijzing’ waarschuwt om zorgvuldig te spreken; en ‘het gevaar van rovers komt naderbij’ is een waarschuwing aan de negen op de derde plaats. Al deze vermaningen komen voort uit de negen op de vijfde plaats. Hoewel deze lijn zich in gevaar bevindt, vergeet hij dat gevaar en richt hij zich alleen op wat nodig is om in zijn onderhoud te voorzien, als symbool voor aandacht voor de grondbeginselen. Dat lijkt op de negen op de tweede plaats in het Kun-hexagram: die verkeert in moeilijkheden, maar blijft er kalm onder. Deze houding is de hoogste wijsheid voor het omgaan met zowel ‘wachten’ als ‘verdrukking’.

In de aanvulling merken twee geleerden op dat de zes op de vierde plaats bereid is te luisteren naar de negen op de vijfde plaats. De andere lijnen tonen vaker de krachtige voortgang van Qian of de overmaat aan yin, waardoor ze moeilijk kunnen wachten en gehoorzamen. Zonder de negen op de vijfde plaats, die vanuit de hemelse positie gezag uitoefent en herhaaldelijk onderricht geeft vanuit evenwicht en rechtvaardigheid, zouden de anderen de wijsheid van ‘wachten’ nog moeilijker kunnen beoefenen. Jin Rubai wijst erop dat de twee yinlijnen in het Kan-hexagram, de zes op de vierde plaats en de zes bovenaan, allebei het woord ‘holte’ gebruiken, net zoals de eerste en derde lijn van dat hexagram allebei naar ‘gevaar’ verwijzen. Wang Jun zegt dat Qian van nature krachtig vooruitstreeft, maar bij gevaar niet overhaast verdergaat. Daarom bevat Xu een weg naar voorspoed. Wie echter door zwakte blijft dralen, kan het juiste moment missen.

Deze tekst gaat over het ‘Teken van het Geschil’ (讼卦, Sòng guà) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), en bespreekt wanneer een geschil gunstig of ongunstig afloopt. Het beeld bestaat uit Qian (de Hemel) boven Kan (het Water): hemel en water bewegen in tegengestelde richtingen, wat het ontstaan van conflicten aankondigt.

Het oordeel luidt: wanneer er een geschil ontstaat, kan oprechte trouw (孚, fu) aanvankelijk worden belemmerd (窒, zhi). Wie waakzaam blijft (惕, ti), kan het verloop nog gunstig beïnvloeden, maar de uiteindelijke afloop is vaak ongunstig. Het is dan raadzaam een deugdzaam en gezaghebbend persoon (大人, daren) om bemiddeling te vragen, maar niet om zich aan een riskante onderneming te wagen, zoals een grote rivier oversteken.

De eerste lijn, aanvankelijk zes, zegt dat men zich niet langdurig in een geschil moet vastbijten. Er kan wat geruzie en verwijt over en weer zijn, maar de afloop is goed. Een geschil moet immers niet worden gerekt: een kleine onenigheid kan beter snel worden uitgepraat.

De tweede lijn, negen, beschrijft hoe iemand na een verloren geschil terugkeert naar zijn eigen domein. De driehonderd huishoudens daar blijven buiten de gevolgen van het conflict. Dit waarschuwt dat iemand met een lage positie onheil kan aantrekken wanneer die een geschil aangaat met iemand hoger in rang.

De derde lijn, zes, zegt dat men de Deugd (德, De) van de voorouders moet bewaren. Ook als de omstandigheden moeilijk zijn, komt het uiteindelijk goed. Wie in dienst van de vorst handelt, moet daarbij geen aanspraak maken op verdienste.

De vierde lijn, negen, zegt dat wie een geschil heeft verloren, naar het juiste pad moet terugkeren. Door de houding te veranderen en de eigen plaats te aanvaarden, kan men voorspoed bereiken. Wie tijdig zijn gedrag corrigeert, lijdt geen verlies.

De vijfde lijn, negen, zegt dat een rechtvaardige uitspraak in een geschil het meest gunstig is. Dat komt doordat zij berust op de weg van evenwicht en rechtvaardigheid.

De bovenste lijn, negen, zegt dat iemand die door een geschil een ambtsgordel heeft verworven, die op één dag meerdere keren weer kwijt kan raken. Wat men door een geschil verkrijgt, verdient geen eerbied.

Fang Shihua, een Ming-geleerde van de Yijing, voegt hieraan toe dat de bovenkant van dit hexagram sterk is en de onderkant gevaarlijk: juist de combinatie van gevaar en hardheid leidt tot geschil. Maar hoe kan een geschil werkelijk tot succes leiden, en hoe kan het lang standhouden? Gelukkig staat de vijfde lijn, negen, voor een persoon die midden houdt en rechtvaardig handelt; die kan het geschil tot rust brengen. De tweede lijn, negen, is yang, krachtig en in het midden geplaatst. Daardoor kan het geschil vanzelf worden opgelost voordat het in een diepe afgrond leidt. Yang staat voor het werkelijke, yin voor het vluchtige. Wanneer yang vast komt te zitten in het gevaar van yin, wordt de belemmering duidelijk voelbaar. Juist door die belemmering ontstaat het geschil; door waakzaam te blijven voorkomt men dat het voortduurt.

Deze passage legt de diepe betekenis uit van de Negen Vijf in het Hexagram van de Rechtszaak (Song) uit de Yijing (Boek der Veranderingen). Deze lijn is de meest verheven yanglijn. Wanneer mensen haar zien, als zinnebeeld van rechtvaardigheid, voelen ze meteen schaamte en berouw. Ze trekken zich terug voordat de gedachte aan een rechtszaak zelfs maar bij hen opkomt. Dat komt doordat de Negen Vijf tussen twee gevaarlijke lijnposities staat, de tweede en de bovenste. Daardoor zou zij gemakkelijk een keten van geschillen kunnen veroorzaken. Maar als men tijdig toegeeft, blijven de driehonderd huishoudens in de omgeving voor rampspoed gespaard.

De tekst bespreekt hoe de lijnen van het Hexagram van de Rechtszaak zich tot elkaar verhouden. De eerste en de vierde lijn willen van zichzelf al niet tot het uiterste procederen. De bovenste en de derde lijn zijn evenmin mensen die graag procederen; ze reageren slechts uit angst dat iemand hen tegen elkaar opzet. Door het gezag van de Negen Vijf ontvangt zelfs de bovenste lijn een beloning — een gordel — en staakt ook zij de rechtszaak. Dit laat zien dat de geschillen tussen alle vijf lijnen van het hexagram vanzelf tot bedaren komen uit ontzag voor de rechtvaardigheid van de Negen Vijf.

De Negen Vijf is bijzonder gunstig omdat zij het midden inneemt en trouw blijft aan het juiste. Zij belichaamt het inzicht: ‘Bij het behandelen van rechtszaken ben ik niet wezenlijk anders dan anderen; belangrijker is dat mensen niet tot procederen komen.’ Daarom zegt de lijntekst alleen: ‘Een rechtszaak: zeer gunstig’, en niet: ‘Het horen van een rechtszaak: zeer gunstig.’ Ware wijsheid ligt in het voorkomen van problemen voordat ze ontstaan.

Concreet is de eerste lijn soepel en tevreden met haar lot: zodra er enige uitleg is gegeven, houdt zij op. De vierde en de vijfde lijn sluiten zich eensgezind bij de Negen Vijf aan. De bovenste lijn is weliswaar hard en standvastig, maar staakt uiteindelijk uit schaamte de rechtszaak. De toelichtingen van Yang Zhongli en Wang Ji in de bijlage maken dit verder duidelijk. Net zoals hemellichamen naar links draaien en water naar het oosten stroomt volgens de natuurlijke orde, zo moet een edel mens al bij de oorsprong de mogelijkheid van een geschil wegnemen. Met het hemelverschijnsel ‘hemel en water bewegen in tegengestelde richtingen’ als beeld leggen zij uit dat de vijf planeten, die naar rechts draaien, en de hemel, die naar links draait, ogenschijnlijk tegengesteld maar in werkelijkheid in harmonie zijn. Dat wijst erop dat het oplossen van geschillen vraagt om inzicht in hoe je met de natuurlijke gang van zaken meegaat.

Dit gedeelte uit de Yiyin, boven- en ondergeschriften bespreekt de wijsheid van het hexagram ‘Het Leger’, dat het leger en de menigte verbeeldt. De kern is dat wie de menigte leidt, de juiste Weg moet blijven volgen en bekwame, deugdzame mensen moet aanstellen.

Het hexagram bestaat uit Kan (Water) onder en Kun (Aarde) boven en verbeeldt water in de aarde. Zoals water zich aan de aarde moet hechten om tot rust te komen, zo moet een leider zich aan de juiste Weg houden wanneer hij anderen aanvoert. De tekst van het hexagram zegt: een leger dat de juiste Weg bewaart, brengt voorspoed en geen verwijt wanneer het onder leiding staat van een deugdzame oudere.

De uitleg noemt drie voorwaarden voor goed leiderschap: rechtvaardig handelen, standvastig en evenwichtig zijn, en zich voegen naar de Hemelse Weg. Een vorst die een generaal driemaal een opdracht verleent als blijk van waardering, doet dat omdat deze het welzijn van het rijk ter harte gaat. Maar als de legerdiscipline verslapt of de verkeerde mensen worden aangesteld, leidt dat tot gevaar, zelfs wanneer de bedoelingen goed zijn.

De uitleg benadrukt twee punten. Ten eerste moet de leiding volledig aan een bekwaam en deugdzaam persoon worden toevertrouwd: de ‘oudere’ van lijn twee. Als daarnaast onbekwame ‘jongeren’ de macht delen, is dat als bij een jacht zowel de oudste zoon de leiding te geven als de jongste zoon hem te laten hinderen: mislukking is dan onvermijdelijk. Ten tweede moet men trouw van verraad kunnen onderscheiden. Bij de stichting van een staat mag men geen kleine mensen met hoge posities belonen, want dat brengt het land in beroering.

Tot slot luidt de les over het aanstellen van mensen: houd vast aan de juiste Weg. Zoals de jacht een helder doelwit vereist, zo moet ook oorlogvoering een rechtvaardige grond hebben. Wie het volk langs de juiste Weg leidt, kan het land tot rust brengen en de mensen ertoe bewegen hem uit vrije wil te volgen. Wie echter niet begrijpt dat hij zijn vertrouwen uitsluitend aan bekwame en deugdzame mensen moet schenken, zal zelfs met een generaal die zowel deugdzaam als bekwaam is moeilijk slagen.

Deze passage gaat vooral over de moeilijkheden van het aanvoeren van een leger. Het belangrijkste is een gerespecteerde en deugdzame ‘oudere’ — een gezaghebbende generaal — het bevel te geven en hem volledig te vertrouwen. De passage licht dit toe aan de hand van de posities van de lijnen in de Yi Jing (het Boek der Veranderingen).

De negende lijn op de tweede plaats staat midden in het onderste trigram en verbeeldt een geschikte kandidaat voor het generaalschap. De vijfde lijn, die daarop aansluit, zou hem in dienst kunnen nemen. Het gevaar is echter dat het vertrouwen verdeeld raakt en andere stemmen zich ermee gaan bemoeien. De eerste lijn, een zes, waarschuwt al bij het vertrek: ‘de discipline is verloren’. De bevelen van een leger moeten immers van één opperbevelhebber komen. Als de eerste lijn op eigen gezag handelt, schendt zij de krijgstucht.

Hoewel de vijfde lijn de negende lijn tot opperbevelhebber benoemt, dreigt de eerste lijn de discipline toch te schenden. Ook draagt de derde lijn het gevaar van ‘karren vol lijken’ in zich: een nederlaag waarbij de gesneuvelden worden afgevoerd. Bovendien kan de vijfde lijn ertoe komen onervaren ‘leerlingen’ en onbetrouwbare mensen aan te stellen. Dat komt doordat het Kun-trigram, dat volgzaamheid verbeeldt, zulke situaties gemakkelijk in de hand werkt.

Alleen de vierde lijn staat op de juiste plaats. Als onderbevelhebber kan zij rustig op de linkerflank blijven en de bevelen afwachten. De passage benadrukt dat ‘karren vol lijken’ op een grote nederlaag duiden. Als de vijfde lijn mensen uit de kring van leerlingen laat meebeslissen, gaat het mis. De negende lijn staat namelijk voor yangkracht, de oudste zoon en de gezaghebbende generaal. De eerste en derde lijn zijn beide yin en verbeelden leerlingen en onbetrouwbare mensen. Hun taak is uitsluitend de bevelen van de opperbevelhebber op te volgen.

Tot slot noemt de passage een voorbeeld uit de Tang-dynastie. Keizer Daizong stelde de eunuch Yu Chao’en aan als ‘inspecteur van de legerleiding’ om toezicht te houden op het leger. Daardoor konden zelfs beroemde generaals als Li Guangbi, de hertog van Linhuai, en Guo Ziyi, de hertog van Fenyang, een nederlaag niet voorkomen. Dit laat zien dat een vorst en zijn generaals samen zware tijden kunnen hebben doorstaan, maar dat het uiteindelijk op een nederlaag uitloopt als de vorst zijn generaals niet volledig vertrouwt en in plaats daarvan naar onbetrouwbare raadgevers luistert.

Deze passage bespreekt vooral het aanstellen van mensen en militaire zaken. Een land loopt gevaar vernederd en te schande gemaakt te worden wanneer het onbetrouwbare mensen in dienst neemt. Dat komt doordat zulke mensen een zwak karakter hebben en gemakkelijk van koers veranderen. Zoals de vijfde zes van het hexagram Shī in de Yijing (het Boek der Veranderingen) laat zien, waarschuwen de wijzen herhaaldelijk voor dit gevaar.

Het aanhangsel bevat verklaringen van verschillende geleerden. Su Shi, ook bekend als Meester Po, meent dat een ware militaire bevelhebber moet zijn als een gerespecteerde en deugdzame oudere. De vroegere koningen hechtten meer waarde aan bestuur door deugd dan aan vertoon van militaire macht. Een leger moet zich heimelijk verplaatsen, als water dat onder de grond stroomt, zodat niemand het opmerkt. Liu Yongxiang wijst erop dat de tweede en vijfde lijn op elkaar reageren, zoals de gunst die een vorst aan een onderdaan schenkt en die via verschillende tussenpersonen wordt doorgegeven.

Xiong Guo legt de organisatie van oude legers uit: vijf man vormden een wu, vijf wu een liang, vijf liang een zu, en vijf zu een lü. De indeling was dus telkens gebaseerd op het getal vijf. De uitdrukking ‘een wagen vol lijken’ verwees in de oudheid naar het gezamenlijk besturen van zaken door meerdere mensen.

Yang Jingzhong gebruikt de vergelijking van water dat over het land stroomt: een leger heeft, net als water, een bedding nodig om zich te verzamelen. Zonder een geschikte bedding kan het zich niet samenbrengen.

Daarna volgt de bespreking van het hexagram Bǐ: ‘Nabijheid’. Bǐ, met Kun onder en Kan boven, staat voor verbondenheid en aansluiting zoeken. Het oordeel zegt dat nabijheid gunstig is en dat een langdurige onderneming geen onheil brengt. Heersers die zich onzeker voelen, zullen zich aansluiten; wie te laat komt, loopt gevaar.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd:

Bij de eerste zes: wie zich in vertrouwen met anderen verbindt, ondervindt geen schade. Wanneer dat vertrouwen volledig is, volgt onverwacht geluk.

Bij de tweede zes: verbondenheid die uit het hart komt, brengt geluk wanneer men op het rechte pad blijft.

Bij de derde zes: wie zich verbindt met iemand met wie men zich beter niet kan verbinden, loopt schade op.

Bij de vierde zes: wie zich naar buiten toe met de deugdzamen verbindt, vindt geluk door op het rechte pad te blijven.

Bij de vijfde negen: op open en rechtvaardige wijze verbondenheid zoeken. De vorst jaagt met drie zijden van het jachtnet en laat aan de voorkant een opening vrij, zodat de dieren kunnen ontsnappen. De inwoners van het gebied hoeven niet op hun hoede te zijn. Dat brengt geluk.

Al deze passages behandelen de omgang tussen mensen en het bestuur van het land. Ze benadrukken het belang van oprechtheid, het rechte pad en verbondenheid met bekwame en deugdzame mensen.

Deze passage analyseert de lijnen van het hexagram Bi uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat verbondenheid en het zoeken van steun symboliseert. De bovenste, zesde lijn (Shang Liu) loopt gevaar als zij geen leider vindt bij wie zij zich kan aansluiten. De Xiangzhuan (Verklaring van de Beelden) zegt dat er geen goed einde te verwachten is wanneer er niemand is om op te steunen.

Het beeld van hexagram Bi is water (het Kan-trigram) dat zich bij de aarde (het Kun-trigram) voegt. Zoals water altijd naar laaggelegen plaatsen stroomt, zo hoort een ondergeschikte zich naar een meerdere te voegen. In dit hexagram is de vijfde lijn (Jiu Wu) de enige yanglijn. Alle andere yinlijnen zoeken haar nabijheid, want zij is krachtig en staat op de juiste plaats. Ook bezit zij de deugd van yuan yong zhen — standvastigheid vanaf het begin tot het einde — en kan daardoor anderen vanzelf tot steun zijn zonder onheil te veroorzaken.

De tweede lijn (Liu Er) voelt zich innerlijk onzeker. Zij raadpleegt het orakel en besluit zich bij Jiu Wu aan te sluiten; daardoor verkrijgt zij voorspoed en blijft zij vrij van onheil. Dit drukt de gedachte uit dat wie een geschikte steun vindt, tot rust kan komen. De vierde lijn (Liu Si) bevindt zich samen met Jiu Wu in het bovenste trigram en zoekt haar steun naar buiten toe. Zij nadert een menslievend persoon en dient een deugdzaam mens. Door zich naar haar meerdere te voegen en zo zekerheid te zoeken, verkrijgt ook zij voorspoed.

De onderste, eerste lijn (Chu Liu) staat helemaal onderaan. Aanvankelijk heeft zij geen vaste steun en is zij onrustig. Maar als zij zich met oprechte trouw begint aan te sluiten, kan zij het onheil afwenden. Zoals water zich vanzelf verzamelt op een lage plek, zo leidt volgehouden oprechtheid uiteindelijk tot de voorspoed van de vierde lijn. Het blijft dus niet bij het uitblijven van onheil. Wie in een toestand van onrust uit eigen beweging steun zoekt, zal uiteindelijk ook andere vormen van voorspoed ontvangen.

De yanglijn Jiu Wu is krachtig en staat op de juiste plaats, als een ware vorst naar wie iedereen zich voegt. Voor wie zich nog niet heeft aangesloten, gebruikt hij de methode van de ‘drie drijfjachten’: bij de traditionele jacht wordt het wild van drie kanten omsingeld, terwijl één kant openblijft zodat het kan ontsnappen. Zo roept hij anderen op zich aan te sluiten zonder iedereen daartoe te dwingen. Door deze onbaatzuchtige houding winnen de mensen vanzelf vertrouwen, en daarom zoeken de lijnen eronder allemaal zijn nabijheid.

De bovenste, zesde lijn (Shang Liu) lijkt op het wild dat weigert zich bij de vorst aan te sluiten. Als de derde lijn zich niet bij Jiu Wu voegt maar zich aan Shang Liu vastklampt, zal zij schade ondervinden. De eerste, tweede en vierde lijn lijken daarentegen op mensen die uit eigen beweging hun trouw betuigen en zonder aansporing kiezen zich te voegen. Shang Liu staat op het hoogste punt van hexagram Bi. Wie die positie heeft bereikt en toch geen leider vindt om zich bij aan te sluiten, loopt duidelijk groot gevaar. Het is inderdaad onmogelijk te weten wat voor goed einde daarop kan volgen.

Deze passage over het Jing (klassieke geschrift) Yijing, bij het hexagram Bi, gaat over het principe van je bij iemand aansluiten. Het hexagram Bi staat voor nabijheid en verbondenheid, maar het is belangrijk bij wie je aansluiting zoekt. Kun je geen geschikte leider vinden en sluit je je toch maar aan bij de vijfde lijn, die de positie van de vorst symboliseert, dan kan dat gevaar opleveren. Wang Bi (ook bekend als Wang Fusi) legt uit dat er boven en onder geen krachtige Yang-energie is om het volk te leiden. Alleen de vijfde lijn neemt de verheven positie in, zodat de mensen zich genoodzaakt zien zich daarbij aan te sluiten. De stabiliteit van zo’n gedwongen verbondenheid is echter schijn; de onderliggende instabiliteit zal vroeg of laat aan het licht komen.

Su Shi (ook bekend als Gongpo) meent dat aansluiting op zichzelf gunstig is, maar dat aansluiting bij de verkeerde persoon nu wel voorspoedig kan lijken en later toch tot rampspoed leidt. ‘De oorspronkelijke orakelraadpleging’ betekent dat je herhaaldelijk moet raadplegen en zorgvuldig moet kiezen bij wie je je aansluit. Zhao Rumei merkt op dat het bij hexagram Bi, ongeacht of de lijnen met elkaar corresponderen, in de eerste plaats gaat om aansluiting bij de vijfde lijn. Ban Gu verklaart het woord ‘dier’ als een algemene aanduiding voor vogels en dieren, en als teken dat iemand onder de macht van een ander is gekomen. Bu Zixia zegt dat wie zich niet oprecht aansluit en pas steun zoekt wanneer er geen andere uitweg meer is, uiteindelijk niet aan straf ontkomt.

Het hexagram Xiaochu gaat over het opbouwen van kracht. Het beeld bestaat uit Qian (Hemel) onder en Xun (Wind) boven: donkere wolken pakken zich samen, maar er valt geen regen; ze komen uit het westen. Dit betekent dat kracht zich aan het verzamelen is, maar nog niet tot uiting komt. In deze periode dient de wijze zijn innerlijke en culturele deugd te ontwikkelen en zichzelf te verbeteren.

De afzonderlijke lijnteksten worden als volgt uitgelegd:

Beginnende negen: Keer terug naar de juiste Weg; dan is er vanzelf geen fout en volgt voorspoed.

Tweede negen: Je wordt naar de juiste Weg teruggeleid. Houd je aan het midden en je raakt niet op een dwaalspoor.

Derde negen: Als een wiel waarvan de spaken losgeraakt zijn, en als echtgenoten die tegenover elkaar staan: dit wijst op onenigheid binnen het gezin.

Vierde zes: Wees oprecht van hart; zo voorkom je schade en kun je je waakzaamheid laten varen. Er dreigt geen onheil.

Vijfde negen: Houd mensen door oprechtheid bijeen en deel in de welvaart met je buren.

Bovenste negen: De regen is gevallen en het werk is voltooid. Maar een veldtocht beginnen brengt nu gevaar met zich mee, want overmoed kan tot verkeerde oordelen leiden.

Dit hexagram leert dat je tijdens het opbouwen van kracht je deugd moet ontwikkelen. Ook wanneer de omstandigheden gunstig worden, is voorzichtigheid geboden: overhaast handelen moet je vermijden. De wind beweegt boven de hemel, zoals het beeld van Xiaochu laat zien; dit is voor de wijze een geschikt moment om zijn culturele deugd te ontwikkelen.

Deze tekst bespreekt de duiding van het hexagram Xiao Chu in de Jing van Verandering (Yijing), dat staat voor het verzamelen van kleine krachten. De zesde lijn, de yinlijn op de vierde plaats, is de voornaamste lijn van het Xun-trigram, dat volgzaamheid symboliseert. Hoewel zij zacht en kwetsbaar is, staat zij op de juiste plaats en bevindt zij zich boven het Qian-trigram, dat kracht en vastberadenheid symboliseert. Zo verenigt zij kracht met volgzaamheid.

De yanglijnen boven en onder haar stemmen met haar overeen. De negende lijn op de vijfde plaats, de positie van de heerser, sluit bij haar aan; ook de eerste en tweede yanglijn beantwoorden aan haar. Alle yanglijnen laten zich graag door haar bijeenhouden. Daarom heet het hexagram ‘Kleine Kracht die bijeenhoudt’. Hoewel de yinlijn klein is, kan zij de kracht van vele yanglijnen verzamelen. Dat lukt doordat zij krachtig handelt en tegelijk weet te volgen. Vooral het oprechte vertrouwen van de negende lijn op de vijfde plaats stelt de zesde lijn in staat haar taak van verzamelen te vervullen.

De uitdrukking ‘dichte wolken, maar geen regen’ beschrijft deze fase van het verzamelen: de regen blijft niet uit, maar is in wording. Doordat de zesde lijn kracht en volgzaamheid verenigt, kan zij anderen met oprechtheid overtuigen en wantrouwen wegnemen. Door de weg van de volgzaamheid te bewandelen, stelt zij de negende lijn op de vijfde plaats in staat steun van de buren te krijgen en in rust en voorspoed te leven. De negende lijn op de derde plaats daarentegen, die te hard en niet in evenwicht is, lijkt op een echtgenoot die zijn gezin verwaarloost en het daardoor schade berokkent. De bovenste negende lijn ziet dat het verzamelen voltooid is: de dichte wolken zijn in regen veranderd en de oogst is veilig binnengehaald.

Tot slot benadrukt de tekst de standvastigheid en voorzichtigheid van de zesde lijn als yinlijn, die de rol van de vrouw verbeeldt. Haar toestand lijkt op die van de maan die bijna vol is. Dit laat zien dat Yin-Yang in harmonie kan samenleven en gezamenlijk tot resultaat kan komen, zolang men de juiste weg van het verzamelen volgt.

Deze passage uit de Jing (klassieker) beschrijft hoe vorst en dienaar met elkaar behoren om te gaan. De zesde vierde lijn van het Kleine Temmende Hexagram is een Yin-lijn op de vierde plaats. Hoewel die zwak lijkt, kan zij zich voegen naar de omstandigheden en zo zowel de staat als de vorst grote diensten bewijzen. Dat is vergelijkbaar met de wijze minister Yi Yin, die Taijia, een vorst van de Shang-dynastie, bijstond. Aanvankelijk verliep dat niet voorspoedig. Pas toen Taijia oprecht berouw toonde, kon Yi Yins bestuur tot zijn recht komen. Ook de hertog van Zhou moest bij zijn ondersteuning van koning Cheng op het geschikte moment wachten.

Het komt erop aan dat de minister de vorst bijstaat met een volgzame en soepele houding, oprecht en zonder eigenbelang. Als een minister steeds zijn eigen kunnen wil tonen en met de vorst wil wedijveren, ontstaan er conflicten. Zoals de Shangshu (Het Boek der Documenten) zegt: een minister hoort goede plannen eerst aan de vorst voor te leggen en ze naar buiten toe voor te stellen als verdiensten van diens De (Deugd/Kracht). Zo kunnen vorst en minister elkaar begrijpen en naadloos samenwerken.

Het Treden-hexagram, met Dui onder en Qian boven, gaat over behoedzaam handelen. Wie op de staart van een tijger trapt en toch niet wordt gebeten, weet het sterke met zachtheid tegemoet te treden. De hexagramafbeelding toont de hemel boven en het meer beneden. De edele mens moet onderscheid maken tussen hoog en laag en de gemoederen van het volk tot rust brengen. De eerste lijn zegt dat wie met een zuivere, eenvoudige houding verdergaat, geen misstap begaat. De tweede lijn zegt dat wie over een vlakke weg loopt, en als teruggetrokken persoon standvastig blijft, geluk heeft. Beide lijnen benadrukken dat men zich in het handelen soepel en evenwichtig moet opstellen en zich naar het juiste moment moet voegen.

Toelichting: ‘Xun’ verwijst naar het Xun-hexagram uit de Yijing, dat volgzaamheid symboliseert. ‘Temmen’ verwijst hier naar de raad en leiding die een minister aan de vorst geeft. ‘Fu’ betekent dat men elkaar oprecht vertrouwt. Deze begrippen hebben in de Yijing een specifieke betekenis.

Deze passage legt de betekenis uit van de afzonderlijke lijnen in het Trigram van het Betreden (履卦, Lǚguà) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat staat voor behoedzaam handelen. In moderne bewoordingen:

Het Trigram van het Betreden verbeeldt als geheel een situatie waarin je loopt alsof je op dun ijs staat. In het trigrammenbeeld staat Qian (Hemel) boven Dui (Meer), als iemand die op de staart van een tijger loopt. De afzonderlijke lijnen laten zien hoe je in verschillende omstandigheden kunt handelen.

De zes op de derde plaats zegt: een blinde probeert koste wat kost de weg te zien en een kreupele dwingt zichzelf te lopen. Dat is alsof je op een tijgerstaart trapt en wordt gebeten: het gevaar is groot. Het beeld waarschuwt iemand die de capaciteiten mist maar toch een zware verantwoordelijkheid op zich neemt, zoals een krijgsman die een vorst dient en door zijn ongepaste positie onheil over zich afroept.

De negen op de vierde plaats zegt dat het uiteindelijk goed afloopt, ook al loop je bevend op de staart van een tijger. Dat komt doordat waakzaamheid en een standvastige wil je in staat stellen gevaar te overwinnen.

De negen op de vijfde plaats zegt dat je bij beslissend handelen het juiste moet volgen en je voor gevaar moet hoeden. Ook als je positie terecht is, vraagt een plaats aan de top om extra voorzichtigheid.

De negen op de hoogste plaats, de zesde, zegt dat je de afgelegde weg moet overzien en de mogelijke voorspoed en tegenslag zorgvuldig moet onderzoeken. Zo komt alles goed en volgt groot geluk. Wie op grote hoogte ook nog kan terugblikken en zichzelf onderzoeken, mag rekenen op diepe zegeningen.

De eerste negen staat voor het bewaren van je eenvoudige, oorspronkelijke aard vanaf het begin. Wie bij het vertrek al bedacht is op de tijgerstaart, kan zijn eigen weg alleen gaan. De tweede negen zegt dat een kluizenaar — een verborgen wijze — geluk vindt door het juiste te volgen. Die hoeft zich niet opzettelijk naar hoger geplaatsten te voegen; innerlijke rust bewaren is de houding van de edele uit de oudheid.

Volgens het commentaar van Fang Shihua bezit de negen op de vijfde plaats als vorstelijke lijn een krachtige Deugd, maar benadrukt het oordeel van het hexagram toch het gevaar van ‘op de staart van een tijger lopen’. Dat laat zien dat je zelfs onder gunstige omstandigheden waakzaam en behoedzaam moet blijven. De zes op de derde plaats past niet bij de capaciteiten en de positie van degene die haar inneemt. Ze verbeeldt een dienaar die zijn vorst dient en voortdurend gevaar loopt: wie de situatie niet helder ziet, roept onheil over zich af. Het hele hexagram waarschuwt ons in uiteenlopende situaties om op gevaar bedacht te zijn wanneer alles goed lijkt te gaan, binnen onze mogelijkheden te handelen en het juiste midden te bewaren. Dat is de weg om in de wereld te leven.

Deze tekst bespreekt de diepere betekenis van het Jing van de Veranderingen: het hexagram Lü, dat staat voor de juiste manier van handelen. In moderne woorden:

Wie zich in een gevaarlijke situatie bevindt, kan uiteindelijk voorspoed bereiken en zijn doel verwezenlijken zonder rampspoed, mits hij waakzaam en voorzichtig blijft. Toch blijft zo’n situatie gevaarlijk; ze is niet zo veilig als de toestand die de eerste en tweede lijn beschrijven. De bovenste lijn staat aan het einde van het hexagram Lü en duidt erop dat de zaak is afgerond. Dan moet iemand zijn eigen handelen opnieuw bezien, letten op tekenen van voorspoed of tegenslag en terugkeren naar zijn oorspronkelijke bedoeling. Zo kan hij groot geluk bereiken.

De tekst gebruikt drie beelden om de gevolgen van verkeerd handelen duidelijk te maken: wie de situatie niet helder ziet, is als iemand die aan één oog blind is; wie verkeerd handelt, loopt als iemand met een kreupel been. Omdat zo iemand de situatie niet begrijpt, kan hij niet goed vooruitkomen. Wie zich als een roekeloze krijger aanstelt en zich tegenover de vorst onbesuisd gedraagt, haalt onvermijdelijk onheil over zich af. Een vastberaden voornemen heeft weinig waarde als de manier waarop iemand te werk gaat niet deugt.

De auteur Li Zhi, ook bekend als Li Tuweng, neemt koning Wen van Zhou als voorbeeld. Aan het einde van de Shang-dynastie maakte koning Wen zelf zo’n gevaarlijke situatie mee: hij werd door koning Zhou gevangengezet in Youli. Daardoor wist hij uit eigen ervaring wat het beeld van ‘op de staart van een tijger trappen’ betekende. De tekst bij het hexagram zegt: ‘De tijger bijt niet; het gaat goed.’ Dat komt doordat men innerlijk volgzaam blijft. De tekst bij de lijn zegt daarentegen: ‘De tijger bijt; onheil.’ Dat komt doordat de zesde lijn te hard en onbuigzaam is.

In zo’n gevaarlijke periode kon koning Wen niet eenvoudig terugvallen op de eenvoud van de eerste lijn of de teruggetrokken levenswijze van de tweede lijn. Zelfs de volmaakte afloop van de bovenste lijn lag buiten bereik. Later, toen hij op die ervaring terugkeek, betreurde hij dat hij zich aanvankelijk als een roekeloze krijger had gedragen. ‘Slecht zien en kreupel lopen’ beschrijven koning Wens toestand voordat hij gevangengenomen werd; ‘angstig en waakzaam blijven, waarna het uiteindelijk goed afloopt’ beschrijft de verandering tijdens zijn gevangenschap. ‘Volkomen geluk’ verwijst naar de periode na zijn vrijlating, toen hij als heer van het Westen — de titel van koning Wen — het gezag kreeg om militaire campagnes te leiden. Dit sluit aan bij de betekenis van het hexagram Mingyi, dat staat voor het verduisterd raken van het licht.

Cheng Yi, ook bekend als Cheng Zhengshu, voegt eraan toe dat de Hemel boven en het Meer beneden staan: zo is de natuurlijke ordening. Een edel mens kijkt naar het beeld van het hexagram Lü en maakt onderscheid tussen hoger en lager, tussen gezagsposities en ondergeschiktheid, zodat het volk tot rust kan komen. Alleen wanneer de rangorde helder is, kan het volk rustig zijn en kan het land goed bestuurd worden. In de oudheid bekleedden ambtenaren ieder hun eigen positie en kwamen hun deugd en rang met elkaar overeen. Als iemands deugd niet bij zijn positie past, moet de vorst bekwame mensen bevorderen. Wanneer mensen in alle beroepen hun werk zorgvuldig en naar behoren doen, kan de samenleving in harmonie leven.

Deze passage gaat over het Tai-hexagram uit de Yi Jing (het Boek der Veranderingen), ook wel ‘Vrede’ genoemd. Het beschrijft hoe evenwicht tussen Yin en Yang en communicatie tussen boven en beneden een vreedzame en welvarende tijd mogelijk maken.

In het Tai-hexagram staat Qian (Hemel) onder Kun (Aarde), als beeld van de vereniging van hemel en aarde. De tekst zegt: ‘Het kleine gaat weg en het grote komt; voorspoed en doorgang.’ Dat betekent dat de Qi van hemel en aarde elkaar moet ontmoeten voordat alle dingen kunnen groeien, en dat boven en beneden met elkaar moeten communiceren voordat hun bedoelingen op één lijn kunnen komen. Binnen heerst yangkracht, buiten is er soepelheid: vanbinnen is men standvastig, naar buiten toe mild. Zo neemt de weg van de edele mens toe en die van de kleine mens af.

De vorst volgt het voorbeeld van de vereniging van hemel en aarde en stelt regels vast die met de natuurlijke orde overeenstemmen, zodat het volk zich kan richten naar de juiste tijd en de omstandigheden van het land. De uitspraken bij de zes lijnen werken dit beginsel in zes fasen uit.

De eerste fase (de eerste negen) vergelijkt de situatie met het uittrekken van gras, waarbij ook de planten ernaast meekomen. Dit verbeeldt hoe de edele mens uit eigen beweging contact zoekt met mensen van een Yin-aard. De tweede fase (de tweede negen) vraagt om ruimte te bieden aan wat ruw of onzuiver is. Zelfs wie te voet een rivier oversteekt, vergeet zijn vrienden in de verte niet. Zo houdt men vast aan de weg van het midden en de juiste maat. De derde fase (de derde negen) herinnert eraan dat een weg nooit blijvend vlak is: wat weggaat, keert ook terug. Alleen door standvastig de juiste weg te volgen, kan men onheil vermijden.

De vierde fase (de vierde zes) beschrijft hoe iemand met een Yin-aard, ook zonder rijkdom, oprecht met iemand van een Yang-aard kan omgaan. De vijfde fase (de vijfde zes) verwijst naar het verhaal waarin koning Yi van Shang zijn zuster uithuwelijkt. Het laat zien dat wie in het midden blijft en goed handelt, grote zegeningen kan ontvangen. De laatste fase (de bovenste zes) waarschuwt voor een stadsmuur die in de gracht stort: een beeld van ontwrichte orde. Dan is het niet verstandig troepen in te zetten.

De passage benadrukt dat Yin en Yang zich op natuurlijke en harmonieuze wijze moeten verenigen, zoals hemel en aarde. De edele mens stelt zich open; de kleine mens beantwoordt die openheid oprecht. Duurzame vrede ontstaat door vrijwillige verbondenheid, niet door dwang. Wanneer de gunstige beweging op gang komt waarbij het kleine wijkt en het grote verschijnt, ontvangt het kleine geluk en vindt het grote voorspoed. Zo kan de samenleving stabiel en welvarend blijven.

Deze tekst behandelt vooral de verhouding tussen vorst en minister en de betekenis van het hexagram Tai, dat voorspoed en vrije doorgang symboliseert. De tekst zegt dat men zich aanvankelijk niet met iemand inlaat omdat die rijk is; hoeveel te meer geldt dat voor de band tussen vorst en minister? De tweede negen (de positie van de minister) bezit een ruime, ontvankelijke Deugd. De vijfde zes (de positie van de vorst) brengt groot geluk dankzij haar zegenrijke invloed. Dat wordt vergeleken met het uithuwelijken van een jongere zus: zo wordt niet alleen een wens vervuld, maar kan die wens ook in praktijk worden gebracht.

Voor een toestand van voorspoed is het van belang dat een bescheiden vorst naar zijn ministers luistert en dat ruimhartige ministers hun vorst bijstaan. Toch berust de weg naar voorspoed op wederzijds verkeer, en dat verkeer blijft niet voor altijd onveranderd. Voorspoed is moeilijk blijvend te bewaren; daarom is bezinning nodig. De tekst benadrukt dit vooral bij de derde lijn van het binnenste trigram en de bovenste lijn van het buitenste trigram: zelfs wanneer Hemel en Aarde elkaar ontmoeten, is die ontmoeting tijdelijk. Zodra zij elkaar treffen, zullen zij weer uiteengaan; niets kan eeuwig voortduren.

Het afwisselen van bloei en verval is een natuurlijk patroon dat mensen niet kunnen veranderen. Maar wie dit begrijpt, moeilijkheden overwint en de juiste weg trouw blijft, kan de rampen van Pi, de stagnatie, van de helling en van het weggaan vermijden. Want de mens kan het Hemelse lot overwinnen. Daarom luidt de raad: denk niet dat voorspoed vanzelf voorbij moet gaan omdat je in vaste patronen gelooft. Begrijp die patronen, blijf de juiste weg volgen en beschouw voorspoed niet als vanzelfsprekend; zo kun je haar juist lang behouden. Dan blijft onheil uit, blijft de weg lange tijd open en kun je de zegeningen van voorspoed genieten.

Bij de bovenste lijn, de zesde lijn, heeft de voorspoed haar uiterste punt bereikt. De stadsmuur stort in en valt terug in de gracht. Wie boven stond, keert terug naar een lagere positie en kan het volk niet langer aansturen; het volk gehoorzaamt evenmin. Dat komt doordat er geen verkeer meer is tussen boven en beneden en de bevelen wanordelijk zijn geworden. Zelfs wie de juiste weg wil blijven volgen, kan dat dan niet meer. Daarom is het zaak tijdig op je hoede te zijn.

In een bijlage geeft Feng Qizhi deze uitleg: na Qian en Kun, Hemel en Aarde, begint de tekst over de menselijke weg te spreken. Eerst volgen zes soorten gevaar en beproeving; daarna komt er innerlijke opbouw en uiterlijke praktijk, waarna voorspoed wordt bereikt. Maar zodra voorspoed is bereikt, volgt stagnatie. Hieruit blijkt dat orde vestigen moeilijk is en wanorde gemakkelijk ontstaat. Dat is de diepere bedoeling van de samenstellers van de Yi Jing.

Wang Bi, met de omgangsnaam Fusi, legt uit: de wortels van een grassoort blijken met elkaar verstrengeld wanneer je de plant uittrekt. Dat beeld staat voor de onderlinge verbondenheid van dingen.

Deze passage legt de lijnteksten uit van de hexagrammen Tai en Pi in de Yijing (het Geschrift der Veranderingen). Tai, met Kun onder en Qian boven, staat voor vrije doorgang en voorspoed. Pi, eveneens met Kun onder en Qian boven, heeft de tegengestelde betekenis: blokkade en tegenspoed.

Eerst Tai. Wanneer de drie Yang-lijnen, die de Yang-Qi vertegenwoordigen, eensgezind naar buiten groeien, is dat als bij gras waarvan de wortels met elkaar verweven zijn: één plant brengt de hele plek tot groei. Dit geldt als een gunstig voorteken. Cheng Yi (Cheng Zhengshu) verklaart dat een houding die ruimte laat voor het woeste en onontwikkelde, kan samengaan met de weg van evenwicht en rechtvaardigheid, waardoor de Deugd helder schittert. Shi Jie (Shi Shoudao) wijst erop dat wat zijn hoogtepunt bereikt, omslaat in zijn tegendeel: vlak land wordt een steile helling — voorbij de tweede lijn — en de stadsmuur stort in, zodat de aarde terug de gracht in valt — voorbij de vijfde lijn. Yang Wanli (Yang Tingxiu) waarschuwt dat men in tijden van vrede op verborgen gevaar bedacht moet zijn. De Yin-Qi lijkt misschien te verdwijnen, maar kan plotseling terugkeren. Wanneer de Yang-Qi in de negen op de derde plaats overmatig sterk wordt, staat de Yin-Qi op het punt terug te keren. De omslag van Tai naar Pi voltrekt zich tussen de negen op de derde plaats en de zes op de vierde.

Jin Lüxiang (Jin Rubai) gebruikt een vorst die een prinses ten huwelijk neemt als beeld voor de Deugd van de negen op de tweede plaats: die sluit aan bij de evenwichtige en rechtvaardige heerser op de zesde plaats, de vijfde positie. Wang Bi (Wang Fusi) voegt eraan toe dat Tai, zodra het zijn hoogtepunt bereikt, naar zijn oorsprong terugkeert. Wanneer boven en beneden geen contact meer hebben en de stadsmuur instort, heeft het geen zin die met geweld te bestormen. Bestuurlijke bevelen vinden dan geen gehoor en de tijd van Pi is aangebroken. Su Shi (heer Po) vergelijkt dit met aarde uit de gracht die wordt gebruikt om een muur te bouwen ter bescherming van de bevolking. Als de heerser de Weg verlaat, is dat alsof de muur weer in aarde wil veranderen; de plaatselijke bestuurders zullen dan niet langer naar zijn bevelen luisteren.

Vervolgens komt Pi aan bod. Doordat Hemel en Aarde geen contact met elkaar hebben, raakt de wereld geblokkeerd. Wanneer boven en beneden van elkaar gescheiden zijn, raakt het land in verval. De structuur — Yin vanbinnen en Yang vanbuiten, zacht vanbinnen en hard vanbuiten — verbeeldt hoe kleine lieden aan invloed winnen en edele personen hun positie verliezen. Een edel mens hoort zijn Deugd verborgen te houden om rampspoed te ontlopen, en moet niet uit zijn op emolumenten of een ambt. De beginlijn, de zes op de eerste plaats, wordt verbeeld door gras dat met wortel en al wordt uitgetrokken. Hoewel zij zich in de tijd van Pi bevindt, blijft haar hart gericht op de vorst. Daarom kan zij trouw blijven aan het juiste en geluk bereiken.

Met beelden uit de natuur, zoals gras dat groeit en stadsmuren die instorten, en vergelijkingen uit het menselijk leven, zoals een vorst die een prinses huwt, verduidelijken deze interpretaties dat voorspoed op haar hoogtepunt omslaat in verval en dat Yin en Yang elkaar afwisselen. Ze benadrukken de wijsheid om in tijden van rust waakzaam te blijven, het juiste te bewaren en het geschikte moment af te wachten.

De zesde op de tweede plaats zegt dat inschikkelijkheid en verdraagzaamheid gunstig zijn voor kleine mensen, maar ongunstig voor de edele mens. Uiteindelijk komt er echter weer doorgang. Het Beeld verklaart dat de edele mens tijdelijk tegenslag ondervindt, maar zich niet met de stroom laat meevoeren; daarom zal het uiteindelijk goed gaan.

De zesde op de derde plaats beschrijft hoe men door toegeeflijkheid te schande wordt. Het Beeld zegt dat dit komt doordat men zich op een ongeschikte plaats bevindt.

De negende op de vierde plaats zegt dat wie de Hemelse Wil volgt, geen onheil treft en dat verwanten en geestverwanten allemaal zegen ontvangen. Het Beeld verklaart dat dit komt doordat hij zijn voornemen heeft verwezenlijkt.

De negende op de vijfde plaats beschrijft hoe het voor een groot man gunstig is om tijdens de stilstand tot rust te komen. Hij moet daarbij voortdurend bedacht zijn op het gevaar dat alles op het punt staat ten onder te gaan, alsof hij zich vastbindt aan een kwetsbare moerbeientak. Het Beeld zegt dat het geluk van de grote man voortkomt uit zijn juiste positie.

De negende op de hoogste plaats zegt dat, wanneer de stilstand haar uiterste punt bereikt, zij omslaat en wordt opgeheven: eerst is er stilstand, daarna vreugde. Het Beeld verklaart dat stilstand aan haar einde onvermijdelijk omslaat en dus niet kan blijven voortduren.

De kern van het Hemel-en-Aarde-Pi-hexagram ligt hierin: wanneer het kleine wijkt en het grote komt, ontstaat door hun ontmoeting het Tai-hexagram, dat doorgang en voorspoed symboliseert. Wanneer het grote daarentegen wijkt en het kleine niet met hem in verbinding treedt, ontstaat Pi, het hexagram van stilstand. De diepste oorzaak van die blokkade is het optreden van «mensen die niet de juiste weg volgen»: lieden die zichzelf voor edele mensen houden, maar niet begrijpen wanneer aanpassing nodig is. Ze houden vast aan wat zij voor oprechtheid houden; daardoor komt het grote niet naderbij en treedt het kleine niet terug, zodat alles vastloopt.

Iemand vroeg: de eerste zes zegt «trek aan het gras en de wortels komen mee» — duidelijk een ongunstig beeld van Yin die zich in een groep verzamelt. Waarom zegt de wijze dan toch dat dit geluk brengt? Dat komt doordat Yin zich naar Yang beweegt. De kleine mensen weten alleen dat zij op weg moeten gaan, maar zien niet dat de edele mens standvastig bij de juiste Weg hoort te blijven en niet lichtvaardig in beweging moet komen. Zo komt de een en gaat de ander; geen van beide partijen vertoont duidelijk de kenmerken van kleine mensen, en de weg van de kleine mensen neemt af. Ook doen zij niet opzettelijk alsof zij edele mensen zijn; vanzelf worden zij edel, en de weg van de edele mens groeit. Dat is wat doorgang en voorspoed betekent.

Wie de stilstand wil keren en weer doorgang wil bereiken, moet dus niet koppig beweren als enige de edele mens te zijn. De eerste zes, met het beeld van «gras uittrekken en de wortels meenemen», is gericht op de heerser; bij de negende op de vierde plaats wordt het voornemen verwezenlijkt wanneer verwanten en geestverwanten zegen ontvangen. Zo ontstaat er verkeer tussen boven en beneden. Bovendien bevindt de negende op de vierde plaats zich onderaan het bovenste trigram: juist daar ligt de omslag waardoor doorgang weer mogelijk wordt. Hij bekleedt ook de positie van een minister dicht bij de heerser, terwijl het herstel van de Hemelse Wil aanstaande is.

Deze passage gaat over het bewaren van de juiste houding en manier van handelen in tijden van Tai (voorspoed) en Pi (tegenspoed).

Wie standvastig aan zijn voornemens vasthoudt, kan rampspoed vermijden en de mensen om zich heen in de zegeningen laten delen. Dat is meer dan alleen het beeld van gras dat je uittrekt, waarbij de wortels meekomen. De kern is dat je in je hart steeds de vorst draagt — hier verwijst dat naar een verheven ideaal of beginsel. Wie, zoals de zes op de tweede plaats — een Yin-lijn in de Yijing — de weg van ontvankelijkheid en volgzaamheid begrijpt, kan zelfs mensen van geringe deugd tot voorspoed brengen. Wie, zoals de negen op de vijfde plaats — een Yang-lijn — weet hoe hij Pi tot een einde brengt, brengt voorspoed aan de edele mens en kan ook anderen ten goede komen.

De passage haalt de verhalen aan over koning Wen van Zhou, die van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat zo hard aan het bestuur werkte dat hij nauwelijks tijd had om te eten, en over koning Goujian van Yue, die op brandhout sliep en gal proefde. Ze laten zien dat je in voorspoed waakzaam moet blijven — met de gedachte: ‘Misschien gaat alles verloren’ — en dat je in tegenspoed hoop moet blijven zien. Wanneer anderen alleen voorspoed zien, moet je mogelijke gevaren onderkennen; wanneer zij alleen moeilijkheden zien, moet je de kans op verandering zien. Zo houd je de regie, alsof je het beroemde zwaard Tai’e in handen hebt.

Een ware edele mens handelt echter niet doelbewust op die manier, want hij blijft trouw aan de juiste weg. Als je, als de wortels van het gras, nauw verbonden blijft met mensen die je nabijstaan, of alles onbevangen ontvangt zoals de aarde alle dingen draagt, houd je vast aan die juiste weg. Wie daaraan trouw blijft, vindt vanzelf doorgang, rust en voorspoed.

Toelichting: Tai en Pi zijn twee hexagramnamen uit de Yijing: ze staan respectievelijk voor doorgang en afsluiting. ‘De zes op de tweede plaats’ en ‘de negen op de vijfde plaats’ verwijzen naar lijnposities in een hexagram. Pi beëindigen betekent de tegenspoed tot een einde brengen. Tai’e is de naam van een beroemd oud zwaard en staat hier voor gezag.

Deze passage bespreekt de levenswijsheid van de hexagrammen Tai en Pi uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). De kern is dat echte ruimhartigheid geen grenzeloze toegeeflijkheid betekent: ze vraagt om vaste beginselen en de moed om daarnaar te handelen.

In voorspoedige tijden, verbeeld door het hexagram Tai, hoort een edele anderen ruimte te geven en hen te aanvaarden (bao huang), maar tegelijk waakzaam te blijven en niet toe te staan dat laagstaande lieden kwaad doen. Zoals bij het doorwaden van een rivier (feng he) zijn zowel een ruimhartige houding als de vastberadenheid nodig om wandaden te stoppen. Keizer Yuan van de Westelijke Han liet eunuchen de trouwe dienaar Wang Zhaojun vermoorden; keizer Zhang van de Oostelijke Han stond toe dat Dou Xian boerenland met geweld in bezit nam. In beide gevallen was er slechts schijnbare ruimhartigheid, zonder werkelijk verantwoordelijkheidsbesef. Uiteindelijk raakte het rijk daardoor in verval, na eerst tot bloei te zijn gekomen.

In moeilijke tijden, verbeeld door het hexagram Pi, is het des te belangrijker de omstandigheden goed in te schatten. Lü Zuqian, ook bekend als Lü Bogong, merkt op dat Pi de scheiding tussen boven en beneden symboliseert: er is nog wel de vorm van hemel en aarde, maar de levenskracht van de beweging van Qian en Kun is verdwenen. Bij de omgang met laagstaande lieden vraagt dit om een doordachte aanpak. Soms is het verstandig beledigingen gelaten te verdragen, zoals iemand die speeksel van zijn gezicht laat opdrogen (tuo mian zi qian), of zich bescheiden op te stellen en zijn talenten verborgen te houden, zoals iemand die zijn pelsjas uittrekt en zich aan een spel waagt (chi qiu zong bo). Maar men moet niet, zoals Li Gu, blindelings de confrontatie aangaan en daardoor zelf worden gedood; zo versterkte hij alleen de macht van de invloedrijke Liang Ji. Chen Ping schikte zich destijds naar Lü Hou en volgde haar wensen (a yu shun zhi). Dat leek vernederend, maar stelde hem in staat zijn krachten te bewaren voor de latere onderdrukking van de opstand van de Lü-clan.

Aan het slot haalt de tekst de beroemde woorden aan van Zhou Bo uit de Han-tijd: in een debat van aangezicht tot aangezicht ben ik niet aan u gewaagd — hij bedoelde keizer Wen van Han — maar als het gaat om het rijk tot rust te brengen en het Huis Liu te beschermen, bent u niet aan mij gewaagd. Dit laat zien dat ware ruimhartigheid tegenover vernedering (bao xiu) wijsheid vereist: soms moet men geduld oefenen, soms handelen. Doorslaggevend is of de keuze strookt met het hogere recht.

Deze passage bestaat hoofdzakelijk uit twee delen. Het eerste deel bespreekt hoe verschillende geleerden begrippen als ‘Bao Sang’ uit de Yijing (het Geschrift van de Veranderingen) uitleggen. Het tweede deel bevat de oorspronkelijke tekst en toelichtingen bij hexagram 13, het Hexagram van Gemeenschap met Mensen.

In het eerste deel legt Xiong Guo uit dat het teken xiu betekent dat iemand bij een boom uitrust. ‘Bao Sang’ verwijst volgens hem naar een moerbeiboom die net begint uit te lopen. Deng Bogao stelt daartegenover dat ‘Bao Sang’ geen beeld is voor stevigheid, maar een gevaarlijke situatie beschrijft. Het gevaar is vergelijkbaar met het mennen van zes paarden met een verrot touw, het betreden van een tijgerstaart of het lopen over voorjaarsijs. Nadat Lu Xuanggong Hebei had heroverd, gebruikte hij ‘Bao Sang’ om aan te geven dat het lot van de staat zo kwetsbaar was als een dunne draad. Shao Guoxian bespreekt de hexagrammen Tai en Pi. Tai staat volgens hem voor een vorst die bovenaan de juiste weg volgt, terwijl Pi de situatie verbeeldt waarin de edele man onderaan verkeert en zijn talent niet tot zijn recht kan laten komen. Daarmee benadrukt hij dat de tijdsomstandigheden afhangen van het handelen van degenen aan de top en van de edele man.

Het tweede deel geeft de volledige uitspraken en lijnteksten van het dertiende hexagram van de Yijing, het Hexagram van Gemeenschap met Mensen. Het hexagram bestaat uit Li, het vuur, onder Qian, de hemel. Het verbeeldt hoe hemel en vuur met elkaar verbonden zijn en hoe mensen in harmonie kunnen samenleven. De uitspraak van het hexagram zegt dat het gunstig is om in het open veld met anderen samen te werken en een grote rivier over te steken. Als de edele man standvastig de juiste weg volgt, brengt dat voorspoed.

De lijnteksten beschrijven hoe mensen in verschillende omstandigheden met elkaar omgaan. De eerste negen zegt dat het geen kwaad kan om eropuit te gaan en anderen te ontmoeten. De tweede zes waarschuwt dat uitsluitend omgaan met mensen uit de eigen clan tot spijt leidt. De derde negen vertelt over soldaten die zich in het struikgewas verschuilen, maar drie jaar lang niet durven op te rukken. De vierde negen beschrijft iemand die de stadsmuur beklimt, maar niet aanvalt; dat brengt voorspoed. De vijfde negen zegt dat men eerst huilt en daarna lacht wanneer grote legers elkaar treffen. De bovenste negen gaat over mensen die buiten de stad met elkaar samenwerken: hun streven is nog niet volledig verwezenlijkt, maar er is geen reden tot spijt.

De toelichtingen benadrukken dat de edele man onderscheid maakt tussen soorten dingen en ze naar hun aard ordent, en dat hij anderen met een oprecht hart tegemoet treedt. Door beschaving en kracht samen te brengen, kan hij streven naar grote harmonie onder de hemel. De passage onderstreept zo het belang van openheid en verdraagzaamheid in menselijke relaties, naast trouw blijven aan de juiste weg.

Deze passage bespreekt de onderlinge verhoudingen tussen de lijnen van het hexagram Tongren (‘Samenkomen met mensen’) en het hexagram Dayou (‘Groot bezit’) uit de Yijing (Klassieker van de Veranderingen). De nadruk ligt op de manier waarop één Yin-lijn op verschillende posities met de andere Yang-lijnen samenwerkt.

Wanneer de Yin-lijn op de tweede positie staat — de zes op de tweede plaats — willen alle vijf Yang-lijnen boven en onder haar met haar corresponderen. Zo ontstaat het beeld van ‘samenkomen met mensen in het open veld’. Omdat de Yin-lijn centraal staat en haar positie passend is, wordt zij vanzelf het middelpunt waar iedereen zich bij aansluit. Staat de Yin-lijn op de vijfde positie — de zes op de vijfde plaats — dan kan zij alle Yang-lijnen bijeenhouden. Dat vormt het gunstige voorteken van het hexagram Dayou. Doordat zij met zachtheid een verheven positie inneemt, kan zij vanzelf alle dingen omvatten.

De vijfde positie leidt gemakkelijk tot ‘groot bezit’, terwijl de tweede positie moeilijk het hoofd van allen kan worden. Hierin komt het verschil tussen hogere en lagere rang tot uiting. Daarom is de zes op de vijfde plaats in Dayou bijzonder gunstig, terwijl de zes op de tweede plaats in Tongren onvermijdelijk iets betreurenswaardigs van partijvorming met zich meebrengt. Bezien vanuit de vijf Yang-lijnen is de zes op de tweede plaats echter wel degelijk degene die zij allemaal volgen. Daarom benoemt de tekst van het hexagram dit als ‘samenkomen met mensen in het open veld’.

Ook de andere lijnen zoeken op uiteenlopende manieren aansluiting bij de zes op de tweede plaats. De eerste lijn lijkt eropuit te gaan om gezelschap te zoeken; de derde houdt zich schuil in het gras en wacht; de vierde klimt op de stadsmuur om uit te kijken; de vijfde roept met veel vertoon mensen bijeen; en de bovenste lijn trekt alleen de stad uit om in de verte te turen. Dit laat zien dat alle vijf Yang-lijnen de zes op de tweede plaats als hun middelpunt beschouwen en met haar willen corresponderen. Het hele hexagram toont hoe iedereen zich bij haar aansluit; daarom heet het ‘samenkomen met mensen in het open veld’.

De kern van dit hexagram is dat de zes op de tweede plaats en de negen op de vijfde plaats elkaar van binnenuit begrijpen. De zes op de tweede plaats bezit de deugden van beschaving, kracht en evenwicht. Daarmee volgt zij de juiste weg van de edele mens en kan zij de harten van mensen overal raken. Hoewel er onderweg onvermijdelijk rivaliteit van de derde en vierde lijn en beteugeling door de vijfde lijn optreden, en dit enige spijt kan wekken, hoort dat bij het proces dat de zes op de tweede plaats als middelpunt van ieders toewijding moet doormaken.

Deze passage bespreekt hoe belangrijk oprechte eensgezindheid tussen mensen is. Zoals metaal kan worden doorgesneden, zo kan oprechte eensgezindheid een grote kracht voortbrengen. En zoals de geur van orchideeën zich vanzelf verspreidt, zo klinken de woorden van mensen met dezelfde idealen vanzelf harmonieus.

De overdracht van het bestuur tussen de oude wijzen Yao en Shun, en de overdracht van kennis tussen Confucius en zijn leerling Yan Hui, verliepen allebei even vanzelfsprekend als vocht dat naar een droge plek trekt of wolken die met de wind meedrijven. Voor zo’n onderlinge verstandhouding hoef je niet doelbewust moeite te doen: ze ontstaat wanneer mensen oprecht op elkaar zijn afgestemd. Zoals koning Wen van Zhou, vertegenwoordigd door de negende vijfde lijn, en Confucius, vertegenwoordigd door de zesde tweede lijn, inzagen, roept ware eensgezindheid een diepe weerklank op.

De tekst zegt dat twee mensen die niet oprecht dezelfde deugd delen, elkaar zelfs in rustige omstandigheden hooguit met moeite kunnen verdragen. Zodra zich moeilijkheden voordoen, zoals bij het oversteken van een rivier, valt hun band uiteen. Maar als zij, net als de zes Yang-lijnen — die de krachtige werking van het Qian-hexagram verbeelden — volledig eensgezind zijn, is zelfs het oversteken van een grote rivier geen probleem. De kracht van één Yang-lijn is al niet te stuiten; hoeveel te meer geldt dat wanneer vijf Yang-lijnen hun krachten bundelen?

De passage maakt een bijzonder onderscheid: de eerste negen, de onderste Yang-lijn, begint van binnenuit en zoekt eensgezindheid met anderen; de bovenste negen, de bovenste Yang-lijn, zoekt die eensgezindheid van buitenaf, naar beneden toe. Zoals je bij het naar buiten gaan iemand met dezelfde idealen kunt tegenkomen, staat er niets tussen hen in. De eensgezindheid tussen de negende vijfde lijn, die de positie van de vorst inneemt, en de zesde tweede lijn, die de positie van de minister inneemt, komt uit het hart en wordt nooit vergeten.

Ten slotte benadrukt de tekst dat ware eensgezindheid niet kan worden verbroken door macht van buitenaf, zoals de krachten die door de derde en vierde lijn worden verbeeld. In het begin kunnen er moeilijkheden zijn, met gejammer en tranen, maar uiteindelijk volgt er gelach. Zelfs als legers tegenover elkaar worden ingezet, kan niets deze band van eensgezindheid verbreken. Dit laat zien dat de eensgezindheid tussen de tweede en de vijfde lijn door geen enkele kracht kan worden ontbonden.

Deze passage behandelt vooral de filosofie van de hexagrammen ‘Gelijkgezinden’ (Tongren) en ‘Grote Bezitting’ (Dayou) uit de Jing (Boek der Veranderingen). In ‘Gelijkgezinden’ zijn er twee Yin-lijnen en vijf Yang-lijnen; in ‘Grote Bezitting’ zijn er vijf Yang-lijnen en één Yin-lijn. Hoewel Yin en Yang verschillen, kunnen ze in harmonie samengaan. Zo kunnen edele mensen uiteenlopende wegen volgen en toch hetzelfde doel nastreven. De kracht van die eensgezindheid en gedeelde Deugd kan zelfs het hardste metaal doorsnijden: zoals het gezegde luidt, ‘hun scherpte snijdt door metaal’.

De tekst geeft Li Bai als voorbeeld. Omdat hij de zijde koos van prins Yong, Li Lin, ontsnapte Li Bai maar net aan de doodstraf: Guo Ziyi kocht zijn vrijlating met zijn ambt en adellijke titel. Later werd Li Bai opnieuw gevangengezet, ditmaal in Xunyang; Song Ruosi kwam met zijn troepen en bevrijdde hem. Dit laat zien hoe zeldzaam een werkelijk vertrouwensvolle vriendschap is en hoe weinig onderkomen wijze en edele mensen vaak vinden. Daarom staat de Wijze terughoudend tegenover zulke oppervlakkige banden van ‘gelijkgezindheid’.

Xiong Guo verklaart: in het hexagram ‘Grote Bezitting’ staat de Yin-lijn op de vijfde plaats; daarom wordt het ‘oorspronkelijk voorspoedig’ genoemd (yuan heng), wat groot geluk en voorspoed betekent. In ‘Gelijkgezinden’ staat de Yin-lijn op de tweede plaats en wordt zij door de vele Yang-lijnen geëerd; daarom heet dit hexagram ‘voorspoedig’ (heng). Een edel mens moet oprecht en rechtvaardig blijven om eerbied te verdienen. Zoals de Jing Boek der Liederen zegt: ‘De edele mensen nemen hem als voorbeeld.’ Toch blijft het in de werkelijkheid vaak moeilijk om de idealen van een edel mens te verwezenlijken.

Jiang Tingshan voegt eraan toe dat iemand zich in het struikgewas kan verbergen om op zijn kans te wachten en vervolgens een hoge plek kan beklimmen om de omgeving te overzien. Dat hij na drie jaar nog altijd niet durft te handelen, komt doordat hij geen geschikt moment heeft gevonden.

Het beeld van ‘Grote Bezitting’ bestaat uit Qian (Hemel) onder en Li (Vuur) boven en verbeeldt licht dat over de wereld straalt. Het hexagramoordeel luidt ‘oorspronkelijk voorspoedig’ (yuan heng): het zachte, Yin, bekleedt de eervolle positie, houdt het midden en staat in verbinding met zowel boven als onder. Daarom is er groot geluk en voorspoed. Een edel mens moet het kwade beteugelen en het goede bevorderen, en zich voegen naar de Hemelse Wil.

Bij de afzonderlijke lijnen luiden de uitleg en strekking als volgt. De eerste Yang-lijn zegt: wie zich niet met anderen inlaat, voorkomt schade; de omstandigheden zijn moeilijk, maar er ontstaat geen onheil. Aan het begin moet men dus onnodige contacten vermijden.

De tweede Yang-lijn zegt: met een grote wagen goederen vervoeren brengt geen onheil. Wie zijn bezittingen in passende mate opbouwt, zal niet ten onder gaan.

De derde Yang-lijn zegt: een vorst of hertog biedt de Hemelse Zoon een geschenk aan; een klein mens is daartoe niet in staat. Dit betekent dat kleine mensen gevaar kunnen veroorzaken.

De vierde Yang-lijn zegt: maak geen overdreven vertoon; dan blijft onheil uit. Men moet onderscheid maken tussen goed en kwaad.

De vijfde Yin-lijn zegt: behandel anderen oprecht; zo verenig je gezag met geluk. Oprechtheid kan de ambities van anderen aanwakkeren. Gezag ontstaat door benaderbaar te zijn en zich niet af te sluiten.

De bovenste Yang-lijn zegt: wie de bescherming van de Hemel ontvangt, vindt geluk; niets is nadelig.

Het beeldcommentaar bij het hexagram Da You (‘Grote Bezetenheid’) in de Yijing (het Geschrift van Veranderingen) zegt: ‘De bovenste negen is gunstig, omdat zij de bescherming van de Hemel ontvangt.’ In dit hexagram staat vuur boven de Hemel: het licht straalt over de hele wereld.

Su Shi legt uit dat ‘groot’ betekent dat iedereen zich achter de heerser van de vijfde lijn schaart. Daarom heet het ‘Grote Bezetenheid’. In een tijd van algemene welvaart schikken hoog en laag zich naar de heerser en gaan zij op basis van oprechtheid met elkaar om. Een gezaghebbende heerser volgt het juiste moment en geniet van de voorspoed en het geluk die de Hemel schenkt. Alles verloopt gunstig.

Wie in zijn leven zo’n welvarende tijd meemaakt, krijgt met meer mensen te maken naarmate hij meer ervaring opdoet en zijn contactenkring groter wordt. Het wordt dan ook moeilijker om een goed karakter te behouden; men moet dit niet als vanzelfsprekend beschouwen. De eerste negen staat helemaal onderaan. Er zijn nog geen contacten, maar die beginnen hier. Zonder contacten is er geen schade; daaruit blijkt dat contacten wel schade kunnen brengen. Daarom waarschuwt men mensen de weg van ‘geen fouten maken’ te volgen. Het komt erop aan moeilijkheden te kunnen overwinnen. Wie daarin slaagt, kan dan toch elke dag met anderen omgaan?

De tweede negen heeft een grote wagen om lasten te vervoeren en zal daarom niet falen; er ontstaat geen schade. De derde negen brengt tribuut aan de Hemelse Zoon. Zelfs iemand die de rang van een van de drie hertogen bekleedt, kan dat doen zonder schade te lijden. De vierde negen pronkt niet met zijn rijkdom en blijft waakzaam wanneer hij op het toppunt van zijn macht staat. Ook zo voorkomt hij schade. Of iemand schade lijdt, hangt dus van hemzelf af. Wie zich door rijkdom laat meeslepen en niet voorzichtig blijft, raakt geleidelijk in moeilijkheden. Dat ligt niet aan de contacten zelf.

De derde negen staat op de hoogste plaats van het onderste trigram en komt zo overeen met de positie van een van de drie hertogen. Omdat hij als yang-lijn op een passende plaats staat, kan hij de gunst van de welvarende heerser delen. Dat komt doordat hij de moeilijkheden goed kent en van begin tot eind voorzichtig blijft, zoals Jiang Taigong van Qi. Han Xin en Peng Yue daarentegen kwamen in de problemen doordat zij niet voorzichtig genoeg waren.

De vierde negen staat het dichtst bij de heerser, de zesde vijf, en bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Toch staat hij als yang-lijn op een yin-plaats. Hij kan alles aan de heerser overdragen en durft niets voor zichzelf te houden. Daarom staat er dat hij ‘niet pronkt’. Daarvoor is grote wijsheid nodig: men moet de moeilijkheden door en door kennen en tot het einde toe voorzichtig blijven, zoals Fan Li en Zhang Liang.

Hieruit blijkt dat in een tijd van voorspoed de heerser regeert met zachtheid en evenwicht, terwijl de dienaren de moeilijkheden weten te overwinnen. De heerser behandelt anderen oprecht; de dienaren gaan zonder schade met anderen om. Zo kunnen zij samen delen in de zegeningen van de welvaart. Anders slaat het onheil toe. Hoe zachter de heerser is en hoe beter de dienaren de moeilijkheden onderkennen, des te beter. Dat is de diepzinnige bedoeling van de Wijzen.

Wang Benke legt uit dat de bovenste Negenlijn — de bovenste van de zes lijnen in de Yi Jing (Klassieker der Veranderingen) — de zegen van de Hemel ontvangt. De Vijfde Zeslijn, die de positie van de vorst inneemt, handelt precies in overeenstemming met de tijd van de Hemel en bereikt daardoor vanzelf de meest vrije en voorspoedige toestand.

Cheng Zhengshu voegt eraan toe dat het aanbieden van tribuut door leenheren aan de Zoon des Hemels op zichzelf de juiste weg is, maar onder leiding van een kleinzielig mens een ramp kan worden. Sinds de oudheid konden leenheren die hun vorst trouw en gehoorzaam dienden, het volk goed besturen en zo het koningshuis beschermen, en rijkdommen verzamelen voor wanneer het hof die nodig had. Maar als een kleinzielig mens de macht kreeg, kon hij de grote bevolking en overvloedige middelen juist gebruiken om nog opstandiger te worden. Daarom kan groot succes, wanneer een kleinzielig mens het behaalt, juist onheil brengen.

Zhang Youyu haalt de beeldspraak van pengpeng uit de Shijing (Boek der Liederen) aan en merkt op dat deze verzen allemaal taferelen beschrijven van sterke legers en krachtige paarden.

Yang Tingxiu betoogt dat de Vijfde Zeslijn de vorst van de Grote Bezitting is — ‘Grote Bezitting’ is het veertiende hexagram van de Yi Jing. Hoewel deze lijn zich bevindt in het trigram Li, dat licht symboliseert, handhaaft zij zich in zachtheid. Haar innerlijk is ontvankelijk en bescheiden, haar houding naar buiten toe mild, en zij behandelt anderen met oprechtheid. Daardoor wekt zij de trouw van haar dienaren en maakt zij dat ondergeschikten zich van harte aan haar verbinden. Het vertrouwen tussen vorst en dienaren wordt vanzelf stevig, zonder dat zij het hoeven af te spreken; het gezag van de morele orde brengt vanzelf harmonie, zonder dat strengheid nodig is. Oprechtheid wekt oprechtheid bij anderen, en mildheid neemt hun wantrouwen weg.

Wang Bi, met de omgangsnaam Fusi, verklaart: wie met zachtheid een verheven positie bekleedt en grote zaken met maat en evenwicht behandelt, zonder eigenbelang tegenover de tienduizend dingen, krijgt vanzelf antwoord van boven en beneden. Door oprechtheid wekt zo iemand anderen innerlijk op en wint hij hun oprechte toewijding. Als de vorst onpartijdig is, zijn de mensen dat ook; als hij anderen niet wantrouwt, zijn zij zelf oprecht. Wanneer er zowel onpartijdigheid als oprechtheid is, welke moeilijkheid hoeft men dan nog te vrezen? Als onderricht zich zonder woorden verspreidt, wat kan dan zonder gezag blijven? Als vorst van de Grote Bezitting: hoe zou iemand voorspoed kunnen bereiken zonder deze weg te volgen?

Su Shi, ook bekend als heer Po, leest de passage als volgt: de Vijfde Zeslijn staat tussen talrijke krachtige Yanglijnen, maar kiest zelf voor zachtheid en lijkt zo geheel zonder verdediging. Juist doordat zij zich niet verdedigt, wijden de tienduizend dingen zich oprecht aan haar. Waar komt die kracht vandaan, die tegelijk zacht en gezaghebbend is? Doordat zij geen verdediging opwerpt, toont zij juist dat haar reserves ruimschoots toereikend zijn. Verdediging verraadt gebrek; zodra dat gebrek zichtbaar wordt, verzwakt het gezag. Hij voegt eraan toe: de Hemel helpt wie de Weg van de Hemel volgt, en mensen helpen wie betrouwbaar is. Wie oprecht handelt, nadenkt over de Weg van de Hemel en bovendien de wijzen eert, ontvangt daarom de zegen van de Hemel en bereikt voorspoed zonder belemmeringen. Oprechtheid, volgzaamheid en eerbied voor de wijzen: dat zijn de deugden van de Vijfde Zeslijn.

Deze passage komt uit de hexagrammen ‘Da You’ (Grote Bezittingen) en ‘Qian’ (Bescheidenheid) van de Yijing (het Boek der Veranderingen). Ze gaat vooral over twee belangrijke deugden in de omgang met anderen: oprechtheid en bescheidenheid.

In het hexagram ‘Da You’ staat de vijfde lijn voor een vorst die drie deugden bezit: hij volgt de Hemelse Weg, behandelt anderen oprecht en toont waardering voor bekwame mensen. Zo kan hij rekenen op de zegen van de Hemel en de steun van het volk. De bovenste lijn maakt duidelijk dat zo’n zegen niet ontstaat doordat iemand er doelbewust naar streeft. Zoals een wijze zijn daden niet gebruikt om verdienste op te eisen en een geest zich niet op zijn roem laat voorstaan, zo dient echte voorspoed zich vaak ongemerkt aan.

Het hexagram ‘Qian’ behandelt de Weg van de bescheidenheid. Het beeld toont een hoge berg die onder de aarde verborgen ligt: het trigram Gen bevindt zich onder en Kun boven. Dit staat voor deugd die innerlijk aanwezig is, maar niet wordt uitgestald. De Hemelse Weg vermindert wat hoogmoedig is en vermeerdert wat bescheiden is. De aardse weg verplaatst overvloed en laat stromen naar wat laag ligt. Ook geesten brengen hoogmoedigen onheil en schenken bescheiden mensen zegen. In de menselijke samenleving wordt hoogmoed eveneens afgekeurd en bescheidenheid gewaardeerd. Een ware edele blijft bescheiden wanneer zijn positie hoog is en behoudt zijn waardigheid wanneer zijn positie laag is.

De afzonderlijke lijnteksten werken dit verder uit. De eerste lijn zegt dat een edele die zelfs in zijn bescheidenheid bescheiden blijft, zichzelf beheerst als iemand die een kudde hoedt en daardoor veilig door gevaren heen komt. De tweede lijn stelt dat roem die uit bescheidenheid voortkomt gunstig is, omdat die de oprechte gesteldheid van het hart weerspiegelt. De derde lijn beschrijft een edele die ondanks zijn verdiensten bescheiden blijft; het volk zal zich vanzelf bij hem aansluiten. De vierde lijn zegt dat het beoefenen van de deugd van bescheidenheid geen nadeel oplevert, omdat het niet tegen de juiste beginselen ingaat. De vijfde lijn vermeldt dat iemand, ook zonder rijkdom, zijn buren kan leiden en samen met hen vooruitgang kan boeken; zo nodig kan hij met geweld onrecht bestrijden zonder dat dit schadelijk is. De bovenste lijn zegt dat de goede naam van een bescheiden leider kan worden ingezet om een leger aan te voeren tegen onderdanen of vazalstaten die zich niet onderwerpen.

Tot slot luidt de conclusie: bescheidenheid leidt uiteindelijk tot voorspoed. In het begin kan de weg moeizaam zijn, maar wie aan de deugd van bescheidenheid vasthoudt, bereikt uiteindelijk een gunstige uitkomst. De tekst herinnert ons eraan die deugd niet op te geven wanneer het tijdelijk tegenzit.

Deze tekst verklaart met historische voorbeelden de diepere betekenis van het Bescheidenheidshexagram in de Yijing (het Boek der Veranderingen). Eerst noemt hij twee beroemde wijze heersers. Taibo, de oom van koning Wen van Zhou, stond driemaal de troon af aan zijn jongere broer Jili. Hij knipte zijn haar kort, liet tatoeages aanbrengen en vluchtte naar het land van de Jingman. Dat leek een hachelijk lot, maar uiteindelijk legde hij er de grondslag voor de staat Wu. Koning Wen van Zhou liet twee derde van het rijk aan de Shang-dynastie. Dat leek een verlies, maar hij legde er de basis mee voor de Zhou-dynastie, die achthonderd jaar standhield. Confucius noemde deze twee heiligen daarom voorbeelden van de hoogste Deugd.

De tekst benadrukt wat bescheidenheid werkelijk inhoudt: wie zichzelf niet verheft, vindt niemand die met hem om zijn bekwaamheid strijdt; wie zichzelf niet op de borst klopt, vindt niemand die met hem om verdienste wedijvert. Zo bestuurde Yu de Grote het land in alle bescheidenheid, waardoor de Xia-dynastie vierhonderd jaar standhield. Confucius en Yan Hui, de meest deugdzame leerling uit Confucius’ school, streefden niet naar roem, maar werden toch leraren voor alle generaties. Dit zijn treffende bewijzen van de spreuk ‘de edele mens vindt uiteindelijk een goed einde’: wie bescheiden blijft, oogst uiteindelijk de goede vruchten.

De tekst bespreekt in het bijzonder de geest van ‘bescheidenheid in het werk’ in lijn negen van het Bescheidenheidshexagram, de hoofd- of kernlijn. Wie verdiensten heeft maar er niet over opschept, en wie deugdzaam is maar zich daar niet op laat voorstaan, bezit een bijzonder diepgewortelde deugd. Dat lijkt op een herder die een sterke os temt: ware bescheidenheid houdt in dat je je eigen hardheid weet te bedwingen en een volgzame houding bereikt. De tekst vergelijkt ook de roep van een mannetje en een vrouwtje die elkaar antwoorden met de harmonie tussen Yin en Yang. Zo verklaart hij hoe lijn zes twee en lijn zes bovenaan resoneren met lijn negen drie, en toont hij de innerlijke harmonie van de Weg van de bescheidenheid.

In het bijgevoegde commentaar lichten Xiong Guo en Fang Shihua verder het verschil toe tussen ‘bescheidenheid’ en ‘nederigheid’. Bescheidenheid betekent niet dat je jezelf kleinmaakt, maar is een oefening in zelfbeheersing waarbij je, als een herder die een os temt, zachtheid gebruikt om kracht te bedwingen. Su Shi (meester Po) gebruikt vervolgens het beeld van vogels die elkaar toezingen om te laten zien dat ‘zingende bescheidenheid’ in wezen verwijst naar het samenspel van Yin en Yang.

Deze tekst bespreekt de diepere betekenis van het hexagram Qian (谦卦), ‘Bescheidenheid’, uit de Yijing (易经), het Geschrift van Veranderingen. Qian bestaat uit Kun (坤) onder en Gen (艮) boven en staat voor de deugd van bescheidenheid. Toch kan ook een teveel aan bescheidenheid problemen opleveren.

Eerst wordt de term hui qian (撝谦) toegelicht. Het teken 撝 betekende oorspronkelijk ‘met de hand openscheuren’ en kreeg later ook de betekenis ‘verwijderen’ of ‘wegwuiven’. Het is verwant aan het teken 麾 in uitdrukkingen als ‘met de arm een teken geven’ uit de Shijing (诗经), het Boek der Liederen, en ‘met de witte vaandelstaart in de hand bevelen’ uit de Shangshu (尚书), het Boek der Documenten.

Verschillende geleerden leggen het hexagram Qian elk op hun eigen manier uit. Yang Jian meent dat lijn zes-vier, een yinlijn op een yinpositie, te zwak is. Omdat zij bovendien deel uitmaakt van het volledig yin-hexagram Kun en niet op een centrale positie staat, is haar bescheidenheid overdreven. Daarom leert de Wijze dat men een deel van die bescheidenheid moet ‘wegdoen’. Daarbij moet men wel maat houden en het beginsel van bescheidenheid niet geheel loslaten.

Cheng Yi, met de omgangsnaam Zhengshu, merkt op dat een milde deugd soms niet genoeg is om mensen te overtuigen. Wie gezag en kracht volledig achterwege laat, kan de wereld niet besturen; daarin schuilt het gevaar van overdreven bescheidenheid. Shang Tang moest de staat Ge onderwerpen en de hertog van Zhou moest een veldtocht naar het oosten leiden: wanneer de omstandigheden om vastberaden optreden vragen, moet men vastberaden zijn.

Volgens Wang Ji drukt het binnenste trigram van Qian, de onderste drie lijnen, de deugd van stilstand uit; het buitenste trigram, de bovenste drie lijnen, staat voor volgzaamheid. De Wijze vult tekorten aan door het overtollige te verminderen en brengt zo evenwicht tussen begaafd en onbevattelijk, en tussen hoog en laag in rang. Maar als iemand innerlijk niet werkelijk tot rust is gekomen en alleen uiterlijk volgzaam lijkt, wordt die volgzaamheid schijnheilig. Een edel mens hecht geen waarde aan zulke uiterlijke vertoningen.

Daarna komt het hexagram Yu (豫), ‘Enthousiasme’, aan bod, met Kun onder en Zhen (震) boven. De uitleg in het Tuan-commentaar luidt dat de yangkracht en de wil op elkaar zijn afgestemd. Omdat er in overeenstemming met de omstandigheden wordt gehandeld, ontstaat vreugde. Dit sluit aan bij de les van Qian: wees bescheiden wanneer dat gepast is, en handel wanneer het moment daarom vraagt.

Deze uitleggingen leren dat bescheidenheid weliswaar een deugd is, maar dat zij flexibel moet worden toegepast, afhankelijk van de omstandigheden. Echte bescheidenheid betekent innerlijke rust bewaren en je naar buiten toe voegen naar het verloop van de situatie; het betekent niet dat je altijd moet toegeven. Ook bij het besturen van een land zijn zowel menslievendheid als deugdzaam bestuur nodig als het vermogen om waar nodig gezag te tonen.

Het hexagram Yu van de Yijing (Jing, klassiek geschrift) — dat vreugde en onbezorgdheid symboliseert — legt aan de hand van de bewegingen van Hemel en Aarde uit hoe de wereldorde werkt. Hemel en Aarde volgen in hun beweging de natuurlijke Weg; daarom verlopen de banen van zon en maan zonder fouten en raken de wisselingen van de seizoenen niet ontregeld. Een wijze die dit volgen van de Weg als voorbeeld neemt, kan de straffen helder en rechtvaardig maken en de bevolking tot gehoorzaamheid brengen. De betekenis van het juiste moment, zoals het hexagram Yu die onthult, is zeer groot.

Het Xiangzhuan (Commentaar op de beelden) zegt: het geluid van de donder komt voort uit de beweging van de Aarde (het hexagram Yu bestaat boven uit Zhen, het Donder-trigram, en onder uit Kun, het Aarde-trigram). Dit beeld staat voor de wijze koningen van de oudheid, die muziek schiepen om de Deugd (De) te bevorderen en met grootse offers eer betoonden aan de Hemel en aan hun voorouders.

De eerste zes (een yin-lijn onderaan): wie zich overgeeft aan genot en daar zelfgenoegzaam over is, loopt gevaar. Een ongebreidelde houding put de wil uit.

De tweede zes (recht en standvastig als steen): wie rotsvast is, zich niet de hele dag aan genot overgeeft en de rechte Weg trouw blijft, kan voorspoed bereiken. Dat komt doordat die persoon de middenweg bewaart.

De derde zes (op een onjuiste plaats): wie aarzelend naar genot streeft, krijgt spijt omdat die te laat in actie kwam én omdat die niet handelde. Dat komt doordat de positie niet passend is: een yin-lijn staat hier op een yang-plaats.

De vierde negen (de enige yang-lijn): dankzij deze persoon komt er vreugde en wordt er veel verkregen. Er is geen reden tot twijfel; vrienden zullen zich om hem verzamelen als haarspelden die het haar bijeenhouden. Zo komt zijn wil tot vervulling.

De vijfde zes (op de verheven plaats, maar zwak): hoewel deze persoon langdurig ziek is, zal die niet sterven. Hoewel die boven de yang-kracht van de vierde negen staat, bewaart die de middenweg en gaat daarom niet ten onder.

De bovenste zes (het uiterste van genot): wie zich volledig aan genot overgeeft, kan onheil vermijden door op tijd tot inkeer te komen. Een toestand van buitensporig genot kan immers niet lang voortduren.

In zijn commentaar wijst Fang Shihua erop dat van de zes lijnen van het hexagram Yu alleen de vierde negen, de yang-lijn, werkelijk van vreugde kan genieten en veel kan verkrijgen. De andere lijnen verliezen iets door hun streven naar genot. Alleen de tweede zes bewaart de middenweg en blijft standvastig, zonder zich door anderen mee te laten slepen; daarom kan die voorspoed bereiken. Het begrip ji (het vermogen voortekenen te herkennen) uit het Xicizhuan (Commentaar op de bijgevoegde uitspraken) verwijst er juist naar dat het hexagram Yu gemakkelijk gevaar met zich meebrengt. Alleen iemand met de rotsvaste houding van de tweede zes kan dat voorzien. De derde zes staat op een onjuiste plaats: die verlangt naar de vreugde van de vierde negen, maar vreest tegelijk de waarschuwing van de tweede zes en raakt daardoor innerlijk verdeeld. Er zijn maar weinig mensen die zo standvastig kunnen zijn als steen. Zonder die standvastigheid is het moeilijk om met de vierde negen in de vreugde te delen. Als enige yang-lijn van het hexagram is de vierde negen krachtig en beantwoordt die aan de vele yin-lijnen. Zo komt zijn wil tot vervulling en brengt hij het hele hexagram tot vreugde (Yu). Zowel Yu als het hexagram Fu bevatten vijf yin-lijnen en één yang-lijn; daarom gebruiken beide het beeld van peng (vrienden). Xiong Guo meent dat ‘veel verkrijgen’ precies verwijst naar deze yang-lijn die de vele yin-lijnen samenbrengt.

Deze passage analyseert de lijnen van het hexagram Yu (Vrede en Vreugde) uit de Yijing en laat zien welke gevaren voortkomen uit het opgaan in genot. De zesde lijn van boven, een yinlijn op een verheven positie, krijgt wel steun van de vijf andere zachte lijnen, maar is zelf zwak en staat niet op de juiste plaats. Bovendien wordt zij onder druk gezet door de yanglijn Negen Vier. Ze weet alleen van comfort en plezier, en beseft niet dat haar macht al is uitgehold en dat ze haar gezag en zegeningen heeft verloren. Dat lijkt op Liu Shan, de laatste heerser van Shu Han: hoewel hij formeel nog op de troon zat, was hij in werkelijkheid als een levende dode — en zijn volledige ondergang zou nog beter zijn geweest.

De tekst geeft een tegenvoorbeeld: zonder de steun van een trouwe minister als Zhuge Liang, de Markies Zhongwu, zouden heersers die door machtige ministers als Wang Mang of Sima Yi buitenspel waren gezet, zelfs hun uiterlijke bestaan nauwelijks hebben kunnen handhaven. De bovenste lijn, de zesde lijn van Yu, is daarentegen volledig in genot verzonken en kan niet meer terugkeren, want de situatie van het hexagram Yu, dat plezier en gemak verbeeldt, ligt inmiddels vast. Wie tijdig van koers verandert, kan nog een keerpunt bereiken; zodra de toestand eenmaal is bestendigd, is het te laat.

De auteur stelt scherp dat het oordeel van het hexagram Yu weliswaar een aantrekkelijk beeld van vrede en plezier schetst, maar dat de teksten bij de afzonderlijke lijnen juist waarschuwen voor de gevaren van genot. De huidige achteruitgang van staten en ondergang van families vinden hun oorsprong in het buitensporig najagen van gemak en plezier. Men gaat óf ten onder zoals de bovenste lijn, door verblind genot tot aan de dood, óf laat door bandeloosheid de eigen ambities verdwijnen. Alleen wie, zoals de tweede yinlijn, waakzaam blijft — “standvastig als iemand die de dag niet wil uitzitten” — kan blijvend werkelijk geluk genieten. Die waakzaamheid is zelf een uiting van handelen in overeenstemming met de Hemelse Weg en vormt ook de weg naar waarachtig geluk.

Tot slot bekritiseert de auteur de geleerden van zijn tijd omdat zij Confucius’ woorden “vreugde vinden in wat men doet” verkeerd uitlegden. De geestelijke vreugde die de wijze put uit gedreven streven, maakten zij tot een verheerlijking van ongeremd genot. In dat misverstand verschillen zij niet van mensen die zich in plezier verliezen en zo hun eigen ondergang bewerkstelligen. Het ware geluk van de wijze is immers altijd verbonden met toegewijde inspanning, zoals blijkt uit Confucius’ woorden: “Hij was zo verdiept in zijn streven dat hij vergat te eten, en zo gelukkig dat hij zijn zorgen vergat.”

Deze passage uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) gaat over de weg van innerlijke oefening en het omgaan met de wereld. In grote lijnen zegt ze dat iemand die werkelijk de Dao (de Weg) heeft bereikt, de staat van ‘zorgeloosheid’ kan kennen: diegene hecht zich niet aan vreugde en laat zich evenmin door verdriet kwellen. Tijdens het eten blijft de geest vrij van afleidingen, en ook op hoge leeftijd maakt diegene zich geen zorgen. Het hele leven is gericht op het nastreven van geestelijke vreugde. Wereldse genoegens beschouwt zo iemand als vluchtig en schijnbaar.

Wie de Dao cultiveert, moet standvastig zijn als een rots. Niet alleen in tijden van gemak moet diegene waakzaam blijven — ‘Yu’ verwijst naar een toestand van gemak — ook moet diegene de eerste tekenen van verandering leren doorzien. Dit ‘kennen van de kiem’ betekent dat men voortekenen kan waarnemen. Die wijsheid sluit aan bij de weg van Hemel en Aarde.

In de bijlage geven enkele geleerden hun uitleg. Qiu Xingke meent dat het hexagram Zhun gaat over het vestigen van een grondslag, het hexagram Qian over de krijgskunst, en het hexagram Yu kenmerken van beide bevat. Su Shi, ook bekend als Zizhan, stelt dat ware vreugde niet afhankelijk is van uiterlijke dingen. Wie zich voortdurend laat meeslepen door de gevoelens van anderen, komt uiteindelijk in moeilijkheden.

Wang Ji verklaart het beeld van de donder die de aarde doet trillen en alle dingen tot hernieuwde groei brengt: dit is de symboliek van het hexagram Yu. De wijze koningen van de oudheid maakten muziek op grond van de harmonie tussen Hemel en Aarde, om de verhouding tussen geesten en mensen in evenwicht te brengen. Die muziek kwam uit het hart voort, volgde de lü- en lü-tonen van het oude toonsysteem en werd met muziekinstrumenten uitgevoerd. Bij offers bracht muziek eerbied voor Hemel en Aarde tot uitdrukking. Bij de verering van de Hemel op de ronde offerheuvel werden voorouders mede geëerd; bij de verering van de Heer van Boven in de Ming-tang werden de vaders mede herdacht. Zo kwam de ethiek van eerbied voor het hogere en genegenheid voor de naasten tot uiting. Daardoor konden de geesten neerdalen, de tienduizend dingen groeien en vrede in het rijk heersen.

Het hexagram Sui gaat over het volgen en zich voegen. Het beeld toont donder onder en een meer boven, als symbool van de combinatie van kracht en ontvankelijkheid. De uitspraak van het hexagram zegt dat wie standvastig de juiste weg volgt, voorspoed zal hebben. De edele mens neemt dit beeld tot voorbeeld: overdag werkt diegene ijverig en ’s avonds rust diegene op tijd.

De uitleg van de afzonderlijke lijnen luidt als volgt. Bij de eerste lijn, Yang negen, kan een ambt veranderen; wie de juiste weg trouw blijft, heeft geluk. Op pad gaan en contacten leggen brengt voordeel. Bij de tweede lijn, Yin zes, verliest wie alleen oog heeft voor onbeduidende mensen de belangrijke mensen uit het oog. Bij de derde lijn, Yin zes, levert het iets op om iemand met Deugd te volgen en de onbeduidende mensen los te laten. Thuis blijven en de juiste weg volgen is dan het gunstigst.

De kern is dat men in het leven moet weten wat men kiest en wat men loslaat. Volg mensen die het waard zijn om te volgen, blijf innerlijk standvastig terwijl de omstandigheden veranderen en houd een evenwichtig ritme van werk en rust aan. Zo kan men werkelijk succes bereiken.

Deze tekst bespreekt de betekenis van de afzonderlijke lijnen van het Volghexagram uit de Yijing (het hexagram van het Meer boven de Donder) en de beginselen van de Weg van het volgen.

De vierde lijn zegt: wie een ander volgt, kan daar voordeel uit halen, maar als de beweegredenen niet zuiver zijn, dreigt gevaar. Wie oprecht is, overeenkomstig de juiste Weg handelt en open en eerlijk blijft, begaat geen fout. Het Beeldcommentaar licht toe: voordeel halen uit het volgen van een ander is volgens de beginselen een riskante zaak. Maar oprechtheid en het volgen van de juiste Weg kunnen verdienste tot uitdrukking brengen.

De vijfde lijn zegt: wie met een oprecht hart het goede volgt, zal voorspoed hebben. Volgens het Beeldcommentaar komt dat doordat deze lijn op een juiste en centrale positie staat.

De bovenste lijn zegt: pas wanneer iemand gebonden en gekneveld wordt, volgt diegene met tegenzin; de koning brengt offers op de Westelijke Berg. Het Beeldcommentaar verklaart dat dit gedwongen volgen voortkomt uit een benarde situatie.

Het beeld van het hele Volghexagram is dat de krachtige Qian-trigram zich onder twee Yin-lijnen bevindt. Dit verbeeldt een sterke die uit eigen beweging een lagere positie inneemt dan een zwakkere. Wanneer de sterke zich bescheiden opstelt, zullen de zwakkeren vanzelf bereid zijn te volgen. Zo volgen is juist; weigeren te volgen zou juist onjuist zijn. Wie wil er nu geen rechtvaardige zaak volgen?

Het Volghexagram bestaat onderaan uit Zhen (Donder) en bovenaan uit Dui (Meer), en symboliseert handelen en vreugde. Wie vreugde ervaart, wil volgen; wie die niet ervaart, wil dat niet. Echt volgen komt van binnenuit en kan niet worden afgedwongen. Daarom is de betekenis van ‘handelen volgens het moment’ zo groot: er is geen tijd die altijd hetzelfde blijft, en dus bestaat er ook geen vaste manier van volgen.

De eerste lijn is een Yang-lijn en vormt het middelpunt van het Zhen-trigram. Ze verandert uit eigen beweging degene die ze volgt en blijft niet koppig aan één persoon gehecht; daarom is ze voorspoedig. In plaats van ver weg te zoeken, kan men beter omgaan met wie dichtbij is en zo iets tot stand brengen. Waarom zou men per se de tweede en derde lijn moeten passeren om de vierde te volgen? Zo’n flexibele manier van volgen brengt vanzelf voorspoed.

De tweede lijn begrijpt dat de derde lijn, ‘de jongen’, geen steun verdient, terwijl de eerste lijn, ‘de echtgenoot’, niet verloren mag gaan. Hoewel ze beide zou willen behouden, laat de situatie dat niet toe; daarom houdt ze liever vast aan haar band met de eerste lijn. De derde lijn ziet de negende lijn als de vierde haar ‘echtgenoot’ die het volgen waard is. Daarom volgt ze liever de vierde lijn en laat ze ‘de jongen’ achter zich.

Wanneer het gepast is om te volgen, kan iemand die alleen op voordeel uit is, maar niet beschikt over de vier deugden van oorspronkelijkheid, voorspoed, voordeel en standvastigheid, met dat volgen geen voordeel behalen. Integendeel, het kan rampspoed brengen. De vijfde lijn staat op een juiste, centrale positie en behoort tot hetzelfde trigram als de vierde lijn; van nature is er dus sprake van oprechte Deugd. De vierde lijn volgt als minister de vorst en kan daar vanzelf voordeel uit halen. Het lijkt misschien niet juist dat een minister zijn kans op de gunst van de vorst als reden voor zijn volgen aanvoert. Maar wie kan weten of de vierde en vijfde lijn elkaar werkelijk vertrouwen? Ze delen inderdaad dezelfde intenties. Bovendien weet de vierde lijn dat het volgen van de vorst verdienste kan opleveren, en daarom wil de vorst ook dat zij hem volgt. Waarom zou zo’n ‘voordeel behalen’ dan gevaarlijk zijn?

Deze passage behandelt vooral de beginselen van het hexagram ‘Volgen’ en het hexagram ‘Herstel’ uit de Yijing (het Boek der Veranderingen).

Het hexagram ‘Volgen’ leert dat je je moet voegen naar de omstandigheden. Zoals blijkt uit de bovenste zesde lijn: als iemand tegen de morele beginselen ingaat en anderen dwingt hem te volgen, zal dat uiteindelijk niet slagen. Een ware vorst brengt de staten bijeen met waardige rituelen, zodat mensen hem vanzelf van harte volgen. Zo aanvaardden zelfs de berggoden van de Westelijke Berg de offers van koning Wen van Zhou. Hoeveel te meer zouden zijn onderdanen dat dan doen? Waarom zou hij hen met dwang in het gareel brengen?

Ook de andere lijnen van het hexagram verduidelijken dit beginsel. De eerste negen laat zien dat je, zodra je de deur uitgaat, gelijkgezinde vrienden kunt ontmoeten. De tweede en derde lijn tonen dat wie alleen aandacht heeft voor mensen van geringe betekenis, de mensen van groot belang uit het oog verliest, en omgekeerd. De kern is dat je de vier deugden van ‘oorsprong, voorspoed, geschiktheid en standvastigheid’ bezit. Zonder die deugden kan gedwongen volgen rampspoed brengen. Fang Shihua zegt dat de kern van ‘Volgen’ is: handelen in overeenstemming met het juiste moment. Zulke momenten zijn overal. Daarom heeft geen van de zes lijnen een vaste volgeling: soms is het passend iemand te volgen, soms juist om afstand te nemen. Het komt erop aan of het moment geschikt is.

In de bijlage worden de lotgevallen van Liu Bang, de latere keizer Gaozu van de Han, en Xiang Yu als bewijs aangehaald. Zhou Yan legt uit dat de lijnen in het hexagram handelen op het juiste moment voorstellen, terwijl het beeld van het hexagram rusten op het juiste moment symboliseert. Zowel handelen als rusten moet bij de omstandigheden passen. Daarin ligt de grote betekenis van het beginsel ‘volgen wat het moment vraagt’.

Het hexagram ‘Herstel’ gaat over het rechtzetten van wanorde. In grote lijnen is dit hexagram gunstig en geschikt om grote hindernissen, zoals een brede rivier, over te steken. De uitdrukking ‘drie dagen vóór Jia en drie dagen na Jia’ betekent dat je in de drie dagen voor en na de dag Jia bijzonder waakzaam moet zijn. Het beeld van het hexagram is wind onder een berg. Dit staat ervoor dat de edele persoon het volk aanspoort en de deugd ontwikkelt.

De afzonderlijke lijnen gaan over het rechtzetten van problemen die van eerdere generaties zijn geërfd. De eerste zes zegt dat het herstellen van de wanorde die de vader heeft achtergelaten moeilijk is, maar uiteindelijk geluk brengt. De tweede negen leert dat je bij het aanpakken van problemen die de moeder heeft achtergelaten het midden moet bewaren. De derde negen zegt dat het herstellen van de wanorde van de vader enige spijt kan opleveren, maar geen grote misstap vormt. De vierde zes waarschuwt dat het gedogen van die wanorde tot spijt leidt. De vijfde zes zegt dat het rechtzetten van de wanorde van de vader waardering oplevert. Al deze lijnen leren dat je de nalatenschap van eerdere generaties met deugdzaamheid moet voortzetten.

Deze passage bespreekt de wijsgerige betekenis van het Gu-hexagram in de Yijing (het Geschrift der Veranderingen). De tekst bij de bovenste negen zegt: ‘Hij dient geen vorsten; hij bewaart zijn verheven ambities.’ Het Beeldcommentaar legt uit dat deze houding, waarbij men zich niet bij machthebbers in de gunst werkt, navolging verdient.

Het Gu-hexagram toont een berg boven de wind: Gen boven Xun. Dit beeld staat voor een scheiding tussen boven en onder, waardoor er geen communicatie mogelijk is. Wanneer beide partijen niets ondernemen, ontstaat wanorde. Pas als je begrijpt dat deze verstopping tot wanorde leidt, zie je dat herstel moet beginnen met het weer op gang brengen van de uitwisseling. Daarom zegt de tekst bij het hexagram: ‘Grote voorspoed.’ Evenzo maakt alleen nietsdoen de weg vrij voor wanorde; pas wanneer je dat inziet, begrijp je dat herstel actief optreden vereist. Daarom zegt de tekst ook: ‘Het is gunstig de grote rivier over te steken.’

De passage noemt ‘drie dagen vóór Jia en drie dagen na Jia’ — de drie dagen vóór de Jia-dag en de drie dagen erna — en gebruikt de cyclische tekens van de Chinese kalender, zoals Zi, Xu en Shen, en Wu, Chen en Yin, om de kringloop van de tijd te beschrijven. Zo beweegt de Weg van de Hemel: een cyclus eindigt en begint opnieuw, zonder ooit tot stilstand te komen. Ook het herstel van wanorde werkt zo. Wie zich niet bij de bestaande toestand neerlegt, kan de oorzaken ervan opsporen en aanpakken.

De methode waarmee de wijze de wanorde herstelt, is eenvoudig: de beginselen voor het besturen van het rijk en voor het besturen van een gezin zijn dezelfde. De aanpak kan verschillen, maar het komt erop aan bereid en in staat te zijn te handelen. Zelfs wie het risico neemt de fouten van zijn vader recht te zetten, zal uiteindelijk voorspoed vinden; wie daar innerlijk spijt over voelt, zal uiteindelijk geen onheil treffen. Wie wanorde kan herstellen, is noodzakelijkerwijs een kind dat zijn ouders trouw is.

De auteur verzucht dat vorsten en ouders als één gezin zijn. Wie het huishouden kan besturen, kan ook staatszaken besturen; wie de fouten van zijn vader kan rechtzetten, kan ook een vorst bijstaan. Toch richten mensen zich vaak alleen op problemen binnen het gezin en behandelen ze het land alsof het slechts een tijdelijk verblijf is. Dat komt doordat er in de wereld dienaren kunnen zijn die geen vorst dienen en hun onafhankelijkheid bewaren, maar geen kinderen die hun ouders niet dienen. Kinderen moeten de wil van hun vader voortzetten én zijn fouten corrigeren.

Dat iemand geen vorst dient, valt nog te begrijpen. Maar tegenwoordig werken bijna alle mensen in de wereld voor vorsten, waardoor zulke onafhankelijke en hoogstaande personen uiterst zeldzaam zijn. Via de weg van het herstellen van wanorde laat deze passage zien dat zelfcultivering, het op orde brengen van het gezin en het besturen van het land met elkaar samenhangen. Daarbij benadrukt ze vooral dat men, ook bij de plichten tegenover ouders en vorst, zijn onafhankelijke karakter moet bewaren.

Deze passage bespreekt de diepe betekenis van het hexagram Gu (蛊) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Gu, dat bederf en gebreken symboliseert, is als een werktuig waarin zich wormen nestelen wanneer het lange tijd ongebruikt blijft. Wie zich langdurig in gemakzucht wentelt, wordt ziek; en wanneer er lange tijd vrede en rust heerst, ontstaan er in het rijk vanzelf misstanden. De Wijze benadrukt nadrukkelijk dat kinderen de verantwoordelijkheid hebben om het bederf bij hun ouders te herstellen. Dat laat zien dat dit een innerlijke plicht is die zij niet kunnen ontlopen.

Wie een hoge positie bekleedt — het bovenste, negende lijnteken — beroept zich op het verheven karakter van zijn taak, maar gebruikt dat in werkelijkheid als voorwendsel om niets te doen. Kinderen die hun ouders dienen en ministers die hun vorst trouw zijn, vervullen een verantwoordelijkheid waaraan men zich in de orde van Hemel en Aarde niet kan onttrekken. Als prinsen en edelen hun plichten niet nakomen, keren zij zich tegen de menselijke verhoudingen en worden zij opstandelingen. De Wijze erkent wel dat het navolgenswaardig kan zijn om niet naar macht en aanzien te streven. Maar als iedereen die houding aanneemt, wie bestuurt dan het rijk en wie dient de ouders? Dat zou tot grote wanorde leiden.

De tekst bespreekt uitvoerig hoe de verschillende lijntekens elk een andere manier van herstel verbeelden. Het eerste lijnteken staat voor de krachtige vaderfiguur, het tweede voor de zachte moederfiguur. Bij het herstellen van problemen rond de moeder — ‘het bederf van de moeder aanpakken’ — mag men niet te hard optreden; men moet haar niet streng terechtwijzen. Daarom verschilt de aanpak van het tweede, negen-teken van die van het eerste en derde lijnteken. Het vijfde, zes-teken vermaant de vader niet langs de juiste weg, maar probeert hem met lof en inschikkelijkheid te behagen. Daarmee wordt het bederf in feite aangewakkerd. De werkelijk bekwame aanpak is subtiel en geleidelijk: iemand ongemerkt beïnvloeden, zodat de vader zich zonder het te beseffen verbetert. Daarin ligt de ware kunst van het herstellen van bederf.

De aanvulling van Su Dongpo, ook bekend als Su Zizhan, maakt dit bijzonder helder: de kern van Gu is ‘problemen scheppen waar er geen zijn’. Wie denkt dat het rijk in vredestijd geen aandacht of inspanning nodig heeft, zal uiteindelijk juist meer problemen veroorzaken. Werktuigen moeten regelmatig worden gebruikt, het lichaam moet voortdurend in beweging blijven en het rijk moet steeds worden bestuurd. Rampen als gevolg van Gu ontstaan immers niet van de ene dag op de andere. Dat strookt volledig met de gewone menselijke ervaring.

Deze passage bespreekt vooral de bestuurskunst van het hexagram Gu (Bederf) en de ethiek binnen het gezin. De strekking is als volgt:

Wanneer er in het rijk vrede en rust heersen, kan overdreven voorzichtigheid — alsof men een rivier oversteekt — juist tot verslapping leiden. Lu Buzai zegt dat de zon haar baan volgt volgens de cyclus van de zes Jia, een oude methode om de tijd bij te houden. Die baan lijkt op een kring zonder einde en weerspiegelt het vaste verloop van de Hemelse Weg. Daarom raakt de scheppende werking nooit uitgeput.

Shao Guoxian legt uit dat ‘het Bederf besturen’ vergelijkbaar is met ‘wanorde besturen’ of ‘woestenij besturen’. Zixia stelt dat zich met toewijding aan een taak wijden zwaar kan zijn, maar geen fout oplevert als het iemands voornemen verwezenlijkt. Zheng Kangcheng voegt eraan toe dat een zoon die de handelwijze van zijn vader verandert, het aanvankelijk moeilijk kan krijgen, maar uiteindelijk geluk zal vinden omdat zijn bedoeling goed is.

Cai Jiefu en anderen bespreken ‘het Bederf van de vader met toegeeflijkheid behandelen’ en stellen dat het aankomt op handelen in de praktijk. Ze benadrukken dat men bij zaken die de moeder betreffen nog zorgvuldiger te werk moet gaan dan bij zaken die de vader aangaan. Hetzelfde beginsel geldt voor een minister die zijn vorst dient.

Jiao Ruohou merkt op dat de eerste vijf lijnen van het hexagram Gu gaan over het aanpakken van problemen rond de vader, terwijl de laatste lijn zegt: ‘Dien geen vorsten.’ Dat is vergelijkbaar met de situatie waarin ouders op leeftijd zijn: kinderen zouden dan niet ver van huis moeten gaan om een ambt te bekleden. Zengzi weigerde ooit een hoge functie in de staat Qi omdat zijn ouders oud waren.

Wang Ji analyseert het hexagram aan de hand van zijn beeld: Gen, dat de berg voorstelt, staat boven; Xun, dat de wind voorstelt, staat onder. Dit symboliseert gebreken die ontstaan doordat boven en onder niet met elkaar in verbinding staan. Maatschappelijke misstanden aanpakken is als een arts die een ziekte behandelt: men moet zowel uitwendige schadelijke invloeden verdrijven — door het moreel van het volk te versterken — als de oorspronkelijke levenskracht voeden door Deugd te cultiveren. Zhou Yan voegt daaraan toe dat het volk aanmoedigen bedoeld is om overdreven volgzaamheid te doorbreken, terwijl het cultiveren van Deugd helpt om gemakzucht en halfslachtigheid te overwinnen.

Tot slot wordt het hexagram Lin genoemd, met Dui onder en Kun boven. Het luidt: ‘Grootse voorspoed; het is gunstig standvastig te zijn.’ Toch dreigt er gevaar in de achtste maand. Dit herinnert eraan dat men ook in gunstige omstandigheden bedacht moet blijven op toekomstige crises.

Het hexagram Lin (临, Aankomen), gevormd door de trigrammen Aarde boven en Meer onder, beschrijft hoe Yang-kracht geleidelijk toeneemt en hoe men daarbij zachtmoedig en ontvankelijk moet handelen. Het hexagram laat zien dat wanneer Yang-kracht op een centrale plaats staat en in harmonie is met Yin, alles voorspoedig verloopt; dit is in overeenstemming met de Weg van de Hemel. Maar in de achtste maanmaand, wanneer Yin-kracht toeneemt, dreigt gevaar: Yang-kracht kan niet eeuwig sterk blijven.

In het hexagram ligt de aarde boven het meer, een beeld van de edele mens die zich tot het volk richt. Daarom blijft hij nadenken over hoe hij het volk kan onderrichten en blijft hij het zonder einde beschermen en koesteren.

De eerste lijn (begin-negen) zegt dat besturen door oprechtheid geluk brengt, omdat zowel de intentie als het handelen zuiver zijn. De tweede lijn (negen op twee) zegt eveneens dat besturen door beïnvloeding geluk brengt en dat niets ongunstig is. Hoewel deze lijn niet volledig gehoorzaamt aan het bevel van de vorst, werkt zij goed samen met de wijze heerser (zes op vijf).

De derde lijn (zes op drie) zegt dat besturen met vleierij geen goed resultaat oplevert. Wie zich echter tijdig zorgen maakt en zijn gedrag bijstelt, ontkomt aan onheil, want deze lijn staat op een ongeschikte plaats. De vierde lijn (zes op vier) zegt dat persoonlijk toezicht houden op het bestuur geen fout is, omdat de positie passend is.

De vijfde lijn (zes op vijf) verbeeldt de wijze heerser die weet hoe hij moet besturen; dat is zijn plicht. Het geluk komt voort uit zijn gematigde handelen. De bovenste lijn (boven-zes) zegt dat besturen met een milde, oprechte houding geluk brengt en geen onheil, omdat de aandacht hier gericht blijft op innerlijke vorming.

Het hexagram Lin bestaat uit twee Yang-lijnen, die Yang-kracht verbeelden, tegenover vier Yin-lijnen. De woorden “oorspronkelijk voorspoedig, bevorderlijk en standvastig” prijzen de groei van Yang-kracht; “in de achtste maand is er onheil” waarschuwt dat die kracht uiteindelijk weer afneemt. De Wijzen prijzen dus de groei van Yang en waarschuwen tegelijk voor haar verval. Daaruit blijkt hoezeer zij Yang-kracht wilden ondersteunen. De eerste lijn (begin-negen) en de vierde lijn (zes op vier) staan met elkaar in verbinding, evenals de tweede lijn (negen op twee) en de vijfde lijn (zes op vijf). Zo toont het hexagram hoe Yin en Yang elkaar beantwoorden in het bestuur. Daarbij wordt vooral benadrukt dat de vorst (zes op vijf) wijs moet zijn en dat de minister (negen op twee), ook wanneer hij niet volledig gehoorzaamt, toch in goede harmonie met de vorst kan samenwerken.

Deze passage bespreekt de betekenis van het hexagram Lin in de Yijing en gebruikt het verhaal van keizer Shun om de wijsheid van goed bestuur te verduidelijken.

Eerst wordt de uitspraak ‘de Vijf ontvangt door mee te bewegen, de Twee beïnvloedt door het midden’ uitgelegd. De vorst op de verheven positie van de Vijfde lijn behoort zich te voegen naar de wensen van het volk; de minister op de Tweede lijn moet de vorst door de weg van het midden en de rechtvaardigheid tot inzicht brengen. Wie alleen maar klakkeloos gehoorzaamt, vervult zijn taak als raadgever niet werkelijk. Keizer Shun werd een toonbeeld van grote wijsheid genoemd omdat hij de Weg van het Midden wist toe te passen bij het besturen van het volk.

De Zesde Derde lijn staat niet op een passende plaats. Ze lijkt op iemand die een meerdere met mooie woorden naar de mond praat. Als de meerdere daar niet voor openstaat, worden die vleierijen een bron van zorg en veranderen de zoete woorden in een bittere vrucht. Juist doordat deze situatie vanzelf tot waakzaamheid leidt, kunnen fouten worden voorkomen.

‘Oprecht en mild naderen’ verwijst naar de Bovenste lijn: wie een hoge positie bekleedt, behoort zijn ondergeschikten met een milde en ruimhartige houding te behandelen. Zoals de aarde het water omvat, zo hoort een edele het volk met mildheid te besturen. De wijze koningen van de drie dynastieën bestuurden het volk als iemand die water met aarde omringt. Wie het te sterk inperkt, loopt het risico dat het water doorbreekt; wie ruimte en bescherming biedt, schept een meer dat het leven voedt.

In de toelichting voegen enkele geleerden hun uitleg toe.

Yang Jian zegt dat ‘in de achtste maand komt er onheil’ verwijst naar een maand waarin de Yin-energie toeneemt. Vanaf het hexagram Fu, waarin voor het eerst één Yang-lijn opkomt, doorlopen de veranderingen zeven hexagrammen: Lin, Tai, Dazhuang, Guai, Qian, Gou en Dun. In de achtste maand is de Yin-energie dan sterk geworden. Yin wordt in maanden berekend, Yang in dagen.

Xiong Guo legt uit dat ‘van nabij naderen’ ontstaat doordat het Kun-hexagram (aarde) en het Dui-hexagram (meer) elkaar raken: aarde en meer liggen dicht bij elkaar. In oude taal verwees ‘mild’ naar een hoge aarden wal, een beeld voor de ruimhartigheid van iemand die vanuit een hoge positie bescherming biedt.

Volgens Wang Ji is er geen duidelijker voorbeeld van hoe alle dingen elkaar naderen dan de aarde die aan het water grenst. Water beheersen met aarde lijkt eenvoudig, maar als je het met smalle doorgangen in bedwang probeert te houden, zal het de dijk doorbreken. Geef je het ruimte en houd je het op milde wijze in, dan kan het zich tot een meer verzamelen. Zo hoort ook een edele het volk te besturen.

Deze uitleg van het Jing van de Yijing, het Hexagram van de Beschouwing, gaat over hoe een heerser het volk kan beïnvloeden door zijn eigen Deugd (De). ‘Beschouwing’ betekent hier zowel waarnemen als het goede voorbeeld geven.

In het hexagram staat Kun (Aarde) onderaan en Xun (Wind) bovenaan. Dat verbeeldt de wind die over de aarde waait, zodat alles zichtbaar wordt. Het is als de wijze koningen van de oudheid die hun rijk rondreisden, de toestand van het volk in ogenschouw namen en het zo opvoedden. De hexagramtekst zegt: ‘Beschouwen terwijl men de handen wast, maar nog geen offergaven aanbiedt; oprechte toewijding en een eerbiedige houding.’ Dat betekent dat de oprechte intentie en plechtige houding van een leider al indruk maken op de mensen onder hem, terwijl hij nog zijn handen wast ter voorbereiding op het offer en de offergaven nog niet heeft aangeboden.

De afzonderlijke lijnen geven elk een eigen uitleg. De eerste zes, een yinlijn, beschrijft een oppervlakkige manier van kijken, zoals die van een kind. Voor gewone mensen is dat geen probleem, maar voor een edele man is het betreurenswaardig. De tweede zes zegt dat je door een kier gluurt: dat kan passen bij de kuisheid van een vrouw, maar is geen waardige houding. De derde zes zegt dat je je eigen gedrag moet bekijken om te bepalen of je verdergaat of je terugtrekt. De vierde zes zegt dat je de glans van het rijk aanschouwt; zo iemand is geschikt om als gast aan het hof van de koning te dienen. De vijfde lijn, een yanglijn, zegt dat een edel man geen fouten maakt wanneer hij de omstandigheden van het volk beschouwt. De bovenste lijn, eveneens een yanglijn, zegt dat een edel man fouten kan vermijden door het leven van anderen te observeren.

De centrale gedachte is dat de vijfde lijn, de plaats van de vorst, geen nadrukkelijke preken nodig heeft. Zoals de Weg van de Hemel niet spreekt, maar de seizoenen laat verlopen, zo kan een vorst door zijn eigen waardige en oprechte houding het volk vanzelf beïnvloeden. Dat wordt ‘onderwijzen met de goddelijke Weg’ genoemd. Het gaat daarbij niet om mysterieuze toverkracht, maar om mensen opvoeden door een Deugdzaam voorbeeld dat ongemerkt doorwerkt.

Het hele hexagram benadrukt dat een heerser zelf het goede voorbeeld moet geven. Als de wind die over de aarde waait, werkt zijn invloed onzichtbaar en toch overal. Door met een evenwichtige en juiste houding de toestand van het volk te bezien en zijn eigen gedrag te onderzoeken, kan hij anderen ertoe brengen zijn voorbeeld te volgen. Echte opvoeding berust niet op preken, maar op Deugd die vanzelf zichtbaar wordt in het dagelijks handelen.

Deze passage bespreekt vooral het beginsel van ‘waarnemen’: de verschillende niveaus van kijken en inzicht verwerven. Aan de hand van de zes veranderende lijnen — zoals Zes op de vierde plaats en Negen op de vijfde — beschrijft de tekst uiteenlopende stadia van waarneming.

Wie zich op het laagste niveau bevindt, ziet alleen de uiterlijke verschijnselen: ‘hij ziet slechts de schijn en niet de werkelijkheid’. Dat is als een kind dat alleen de kleine kanten van iets opmerkt. Een waarnemer op een middelmatig niveau, zoals de derde lijn, kan wel observeren, maar durft niet overhaast te handelen. Het hoogste niveau wordt vertegenwoordigd door Zes op de vierde plaats en Negen op de vijfde. Zes op de vierde plaats is de leidende lijn van het trigram Xun en staat dicht bij de positie van Negen op de vijfde. Daardoor kan deze lijn ‘de glans van het rijk aanschouwen’ en inzicht krijgen in staatszaken; zij wordt zo een geëerde gast aan het hof. Negen op de vijfde plaats is de ware meester van het waarnemen. Door te onderrichten met de geestelijke weg maakt deze lijn mensen zonder woorden duidelijk wat de beginselen zijn.

In de bijlage legt Su Shi uit dat de ware weg van het waarnemen erin bestaat het volk tot zich te laten komen zonder concrete voorwerpen in te zetten, en mensen inzicht te geven zonder woorden te gebruiken. De wijze verlicht het volk door de geestelijke weg. Instellingen zoals straffen worden wel vastgelegd, maar niet lichtvaardig toegepast. De toelichting van Xiong Guo voegt eraan toe dat ‘waarnemen’ in deze passage vooral verwijst naar het observeren van staatszaken en de omgang met gasten, en niet naar rituele offers.

In het geheel beschrijft de passage verschillende diepten van waarneming. Wie het hoogste niveau bereikt, kan mensen zonder woorden veranderen, zodat het volk vanzelf tot hem komt. Mensen die hetzelfde waarnemen, zien er verschillende kanten van, afhankelijk van hun eigen niveau van inzicht.

Wu Youqing legt uit: De eerste lijn staat voor het beeld van Yang-kracht en symboliseert een jongen. De tweede lijn staat voor het beeld van Yin-zachtheid en symboliseert een vrouw. ‘Ik’ verwijst naar de derde lijn. De grootste Deugd (De) van Hemel en Aarde is het voortbrengen en veranderen van alle dingen. De zesde, Yin-lijn staat bovenaan het onderste trigram, dicht bij het trigram Xun (dat terugtrekken en voortgaan symboliseert). Daarom onderzoekt deze lijn wat zij heeft geleerd door haar eigen ontwikkeling te beschouwen, alsof ze zegt: ‘Ik ben nog niet zeker genoeg van wat ik heb geleerd.’

Yang Jian merkt op dat Zixia, een leerling van Confucius, graag over subtiele beginselen sprak. Na de dood van Confucius beschouwde hij een wijze vorst — een vorst met inzicht — als iemand die op een heilige leek, en wilde hij hem dienen zoals hij Confucius had gediend. Zengzi, een andere leerling, verzette zich daar krachtig tegen. Alleen Zengzi kon deze ongepaste vorm van bespieding vermijden. Yang Jian zegt ook dat de zesde, Yin-lijn bovenaan het onderste trigram staat en op het punt is het bovenste trigram binnen te gaan. Ze bevindt zich dus op een beslissend moment van terugtrekken of voortgaan. Deze lijn duidt op beide mogelijkheden; de vierde lijn gaat een stap verder en kan het heldere aanzien van het land waarnemen.

Wang Ji legt uit: De wind beweegt over het land en raakt alle dingen; zo ontstaat het beeld van een alomvattende waarneming. De oude vorsten wilden het rijk beschaven en stelden daarom een stelsel van inspectiereizen in. Soms trokken ze in de loop van een jaar door verschillende gebieden; eens in de vijf jaar kwamen de vorsten bijeen voor een gezamenlijke audiëntie. Ze voerden een gemeenschappelijke kalender en vaste maten en gewichten in. Ook droegen ze de muziekamtenaren op liederen te verzamelen om de volksgewoonten te leren kennen, en leidden ze uit de marktprijzen af waar de voorkeuren van het volk lagen. Nadat ze de verschillen tussen de plaatselijke gebruiken hadden onderzocht, pasten ze hun onderricht daarop aan: in Qi, waar de handel hoog aangeschreven stond, onderwezen ze de landbouw; in Wei, waar de zeden losbandig waren, onderwezen ze de rituele voorschriften; in Cao, waar men weelderig leefde, gaven ze soberheid als voorbeeld; en in Wei, waar men eenvoudig leefde, onderwezen ze de rituele orde. Zo brachten ze de morele normen op één lijn en stemden ze de gebruiken op elkaar af.

Over het hexagram Shi He (letterlijk ‘doorbijten’, verbonden met straffen):

Het oordeel van het hexagram luidt: ‘Voorspoed. Het is gunstig rechtszaken te behandelen.’ De Verklaring van het Oordeel legt uit: Er zit iets in de mond dat moet worden doorgebeten; door te bijten ontstaat voorspoed. Kracht en zachtheid vullen elkaar aan, en handelen met inzicht; als donder en bliksem die samen hun kracht tonen. De zachte lijn bevindt zich in het midden en beweegt omhoog. Hoewel haar positie niet passend is, is ze geschikt om rechtszaken te behandelen.

Het Beeld zegt: Donder en bliksem vormen samen het beeld van Shi He. De oude vorsten maakten daarom de straffen duidelijk en brachten de wetten op orde.

De eerste Yang-lijn: De voetenboei beschadigt de tenen; geen grote blaam. Dit beeld staat voor ingeperkt handelen.

De tweede Yin-lijn: Bij het bijten in mals vlees raakt de neus gewond; geen blaam, omdat de lijn boven een krachtige Yang-lijn staat.

De derde Yin-lijn: Bij het bijten in gedroogd vlees ontstaat vergiftiging; er is een kleine tegenslag, maar geen grote blaam, omdat de lijn op een ongepaste plaats staat.

De vierde Yang-lijn: Bij het bijten in taai vlees met bot vindt men een koperen pijl. Na moeilijkheden volgt voorspoed; het licht is nog niet volledig.

De vijfde Yang-lijn: Bij het bijten in gedroogd vlees vindt men goud. Door rechtzinnig te blijven en waakzaam te zijn voor gevaar, blijft men zonder blaam; de zaak is goed behandeld.

De bovenste Yang-lijn: De schouder draagt een houten strafjuk, dat de oren verwondt; dit is gevaarlijk.

Deze passage legt het Shike-hexagram uit de Yijing (Boek der Veranderingen) uit. Het hexagram staat voor bijten en voor straf. De beeldtekst zegt: ‘Een juk verbergt de oren.’ Daarmee wordt iemand bedoeld die een strafjuk draagt dat zijn oren bedekt. Dit beeld staat symbool voor iemand die niet naar raad kan of wil luisteren.

Het beeld van het Vuur- en Donderhexagram Shike berust op de betekenis van de twee woorden: shi betekent ‘bijten’ en ke ‘samenvoegen’. Het is als iets in de mond hebben: je moet het doorbijten voordat je je kaken kunt sluiten. De bovenste en onderste lijn van het hexagram zijn harde Yang-lijnen, met daartussen zachte Yin-lijnen; samen lijken ze op een geopende mond. Een Yang-lijn ligt dwars in het midden en verbeeldt iets dat de mond blokkeert. Dat moet worden doorgebeten voordat de mond zich kan sluiten. Daarom heet het hexagram Shike.

Verschillende commentatoren geven hun uitleg van dit beeld. Cheng Yi zegt dat het lijkt op het wegnemen van een hindernis met behulp van straf. Bij het behandelen van een zaak moet de waarheid aan het licht komen; alleen een rechtvaardig vonnis kan de instemming van het rijk winnen. Li Guangdi zegt dat hemel en aarde, wanneer ze de tienduizend dingen voortbrengen en op hindernissen stuiten, die met donder en bliksem verbrijzelen. Ook een wijze heerser neemt met straffen obstakels weg wanneer die het volk schaden. Het Shike-hexagram gaat dus over het verwijderen van belemmeringen: zoals donder en bliksem hindernissen in de natuur opruimen, zo verwijdert straf belemmeringen in de samenleving.

Zhu Xi legt uit dat het moeilijker is om gedroogd vlees door te bijten dan vers vlees, maar gemakkelijker dan vlees met bot. Liu Junbo verklaart de woorden ‘Een juk verbergt de oren’ als volgt: he betekent iets op de rug dragen, jiao is een houten strafjuk en ‘de oren verbergen’ betekent dat het juk om de hals zit en de oren bedekt.

Daarna bespreekt de passage wat van belang is bij het vellen van een vonnis: bij het onderzoek moet je de kern van het probleem vinden. Dat is te vergelijken met een kok die een stuk vlees bewerkt en de plek zoekt waar pezen en botten samenkomen; alleen door op de juiste plek te snijden, kan het vlees worden losgemaakt. De onderste lijn staat symbool voor enkelboeien die de tenen bedekken; de bovenste lijn voor een nekjuk dat de oren bedekt. De tweede lijn, de zes-op-twee-lijn, duidt op een zaak die moeilijk te beoordelen is. Dat lijkt op zo diep in het vlees bijten dat zelfs de neus erin verdwijnt: je bent dan al op het bot gestuit.

In deze passage wordt de handeling van het bijten gebruikt als beeld voor straf en rechtspraak. De kern is dat bestuur de doorslaggevende kwestie moet aanpakken en dat straffen rechtvaardig en passend moeten zijn. La verwijst naar gedroogd vlees; zi naar gedroogd vlees met bot. In het Shike-hexagram dienen beide als beeld voor de verschillende moeilijkheidsgraden van een rechtszaak.

Deze passage legt de uitspraken bij de veranderende lijnen van de hexagrammen ‘Bijten en doorbijten’ (Shike) en ‘Versiering’ (Bi) uit de Yi Jing uit. Ook bespreekt zij het beeld van het hexagram ‘Berg boven Vuur’ (Shanhuo Bi).

Het hexagram ‘Bijten en doorbijten’ (Shike)

De zes op de derde plaats staat niet op een passende positie. Dat is als bij het bijten in gedroogd vlees op iets giftigs stuiten: er ontstaat een klein probleem. Maar omdat de beet al is gezet en het doel is bereikt, volgt er uiteindelijk geen onheil.

De negen op de vierde plaats heeft een krachtige aard. Bij het bijten in gedroogd vlees met bot treft hij een metalen pijl — hier opgevat als een verwijzing naar metalen eetgerei. De zes op de vijfde plaats is zacht en staat op een centrale, passende positie. Bij het bijten in gedroogd vlees treft zij goud; dat betekent dat de zaak goed wordt afgehandeld.

De zes op de tweede plaats staat weliswaar boven een krachtige lijn — een yinlijn boven een yanglijn — maar bevindt zich nog aan het begin. Daarom komt zij slechts tot het bijten in huid. De derde lijn correspondeert met de krachtige bovenste negen, en daarom gaat het daar om gedroogd vlees met bot. De vierde lijn noemt ‘gedroogd vlees met bot’ (ganzi), terwijl de vijfde spreekt van ‘gedroogd vlees’. Dit verschil weerspiegelt het onderscheid tussen een yanglijn, aangeduid met negen, en een yinlijn, aangeduid met zes.

Het hexagram ‘Versiering’ (Bi)

Het hexagram Bi staat voor versiering en voorspoed; het is gunstig om met iets kleins op weg te gaan. Een zachte lijn komt de krachtige lijnen versieren, en daardoor ontstaat voorspoed. Wanneer een krachtige lijn bovenaan de zachte lijn versiert, is het gunstig om met iets kleins op weg te gaan.

Door de hemelverschijnselen te observeren, kan men de wisseling van de seizoenen begrijpen. Door de menselijke beschaving te beschouwen, kan men de wereld onderrichten. Het beeld van het hexagram is vuur onder een berg: ‘Berg boven Vuur’ (Shanhuo Bi). De edele mens onderzoekt zorgvuldig de verschillende bestuurlijke zaken, maar doet geen overhaaste uitspraken in rechtszaken.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd:

De negen op de eerste plaats: de tenen versieren; de wagen laten staan en te voet gaan. Dit betekent dat men de voorkeur geeft aan rechtvaardigheid boven gemak.

De zes op de tweede plaats: de baard versieren. Zij beweegt mee met degene boven haar.

De negen op de derde plaats: de versiering is glanzend en rijk; wie lang aan het juiste vasthoudt, vindt geluk. Uiteindelijk wordt hij niet aangetast.

De zes op de vierde plaats: de versiering is helderwit. Zij rijdt op een wit paard; het is geen roversbende, maar een vrijer. Hoewel de positie passend is, blijft er twijfel bestaan. Uiteindelijk ontstaat er geen misstap.

De zes op de vijfde plaats: een heuvel en tuin versieren met een kleine hoeveelheid zijde. Er is eerst spijt, maar uiteindelijk geluk, omdat er vreugdevol nieuws komt.

De negen op de bovenste plaats: eenvoudige, onopgesmukte versiering. Er is geen onheil; de eigen bedoeling is verwezenlijkt.

Het hexagram ‘Berg boven Vuur’ (Shanhuo Bi)

Aan de basis ligt een hexagram met Qian, de Hemel, onderaan en Kun, de Aarde, bovenaan. Nu komt een lijn uit Kun in het midden van Qian terecht. Zo verandert de krachtige aard in het beschaafde vuur van Li, waarbij de zachte lijn de krachtige lijnen versiert.

Qian staat voor kracht en voorspoed in alle omstandigheden, of het nu door beschaving wordt versierd of niet. Dat de zachte lijn de krachtige lijnen versiert, betekent op zichzelf dus niet dat voorspoed afhankelijk is van versiering. Toch brengt de versiering eveneens voorspoed; daarom luidt de tekst: ‘Versiering brengt voorspoed.’

Vervolgens verlaat de middelste lijn van Qian haar plaats en komt boven Kun te liggen. Daardoor verandert de zachte aard in de krachtige berg van Gen: de krachtige lijn versiert nu de zachte lijnen van bovenaf. Kun staat voor zachtheid en volgzaamheid en heeft de kracht van Qian nodig om tot uitdrukking te komen.

Deze passage beschrijft de diepere betekenis van het Yijing (Boek der Veranderingen), waarin het hexagram Bi (Versiering) staat voor verfijning en vormgeving. De wisselwerking tussen Yin en Yang, en de vermenging van kracht en soepelheid, vormen een natuurlijke wetmatigheid: de veranderingen in de Weg van de Hemel. Zo verlopen de hemelverschijnselen. Zonder deze natuurlijke wetmatigheid zouden de seizoenen elkaar niet kunnen afwisselen en zouden de hemelverschijnselen zich niet kunnen ontvouwen. In hexagram Bi staat het onderste trigram voor Li, dat beschaving symboliseert, en het bovenste voor Gen, dat stilstand verbeeldt. Dit weerspiegelt ook de wetmatigheid van het menselijke leven: wanneer beschaving een bepaald punt bereikt, komt zij tot rust en keert zij uiteindelijk terug naar de oorspronkelijke eenvoud.

Wie de wetmatigheden van de hemelverschijnselen niet bestudeert, kan de geheimen van natuurlijke verandering niet begrijpen. En wie de wetmatigheden van het menselijke leven niet onderzoekt, ziet niet hoe mensen kunnen bijdragen aan de scheppende werking van Hemel en Aarde. De werking van Gen, dat tot stilstand brengt, is daarbij bijzonder belangrijk. De eerste lijn, de onderste lijn van het hexagram, staat voor kracht die zich op een lage positie bevindt. Zij lijkt de tenen met beschaving te versieren, maar hoewel er aan de buitenkant versiering is, blijft de wezenlijke aard ervan onbeweeglijk. De tweede lijn wil de baard versieren, maar wordt in feite beperkt door de kracht van de derde lijn en slaagt er uiteindelijk niet werkelijk in.

De bovenste lijn, de negende lijn, bereikt het hoogste niveau van witte versiering: versiering zonder kleur. Zij verbeeldt een kluizenaar die in de heuvels en op het land leeft. De vijfde lijn, een meegaande heerser, is bereid de eenvoudige versiering van iemand uit de wildernis te aanvaarden. Dat lijkt karig en weinig fraai, maar komt dicht bij het ideaal van witte versiering. Oude wijzen die zich hebben teruggetrokken, hebben geen kostbare geschenken nodig. Als men niet probeert de machthebbers naar de mond te praten, kan men uiteindelijk toch geluk bereiken.

De vierde lijn bevindt zich op een plaats van volledige Yin. Er is nog enige twijfel, maar zij is al zo zuiver als een witte hengst. Wie de heerser niet als vijand behandelt, maar hem juist nabij komt als een huwelijkspartner, zal uiteindelijk geen misstap begaan. Dit laat zien dat verfijning op haar hoogste niveau terugkeert naar de oorspronkelijke eenvoud. Wit bevat als het ware alle kleuren: het lijkt onversierd, maar is in wezen volmaakt mooi.

Deze tekst bespreekt vooral hoe Yin-Yang en hard en zacht elkaar in het hexagram Bi (Versiering) van de Yijing afwisselen, en hoe hexagrammen in elkaar kunnen overgaan.

Bi, dat versiering symboliseert, toont een berg met vuur eronder. Het beeld is als vuurlicht dat de berg en het bos verlicht en de kleuren van planten en bomen zichtbaar maakt. De wijze ziet hierin een les voor het bestuur: bestuurlijke zaken moeten met helder inzicht worden behandeld, alsof ze in een fel licht staan. Bij rechtszaken moet men echter afgaan op de feiten, niet op uiterlijke schijn. Overmatige opsmuk kan de waarheid verhullen; een rechtszaak mag daarom niet op fraaie woorden worden beslist.

De tekst stelt dat de wisselwerking tussen Yin-Yang en hard en zacht haar oorsprong vindt in de hexagrammen Qian en Kun: Qian bestaat geheel uit Yang, Kun geheel uit Yin. Wanneer Qian een Yang-lijn aan Kun overdraagt en zo een Yin-lijn ervan vervangt, ontstaan drie ‘zoonhexagrammen’: Zhen, Kan en Gen. Elk heeft één Yang-lijn en twee Yin-lijnen. Omgekeerd ontstaan de drie ‘dochterhexagrammen’ Xun, Li en Dui wanneer Kun een Yin-lijn aan Qian overdraagt en zo een Yang-lijn ervan vervangt. Elk van deze hexagrammen heeft één Yin-lijn en twee Yang-lijnen.

De tekst vestigt in het bijzonder de aandacht op de hexagramtekst van Bi, waarin staat: ‘Het zachte komt en versiert het harde.’ Ook de uitspraken over Gu (‘het harde gaat omhoog en het zachte omlaag’), Xian (‘het zachte gaat omhoog en het harde omlaag’), Heng (‘het harde gaat omhoog en het zachte omlaag’), Sun (‘wat onderaan wordt verminderd, vermeerdert bovenaan’) en Yi (‘wat bovenaan wordt verminderd, vermeerdert onderaan’) beschrijven zes gevallen waarin Yin- en Yang-lijnen van plaats wisselen wanneer bepaalde hexagrammen samenkomen. De auteur bekritiseert de opvatting dat Bi uitsluitend uit Tai kan ontstaan als te beperkt: in theorie kan elk hexagram veranderen in elk van de overige drieënzestig.

Deze passage legt vooral de betekenis uit van het hexagram ‘Afbrokkelen’ (Bo) en de lijnen ervan in de Yijing (het Boek der Veranderingen). Het hexagram bestaat uit vijf Yin-lijnen en één Yang-lijn, met de Yang-lijn bovenaan. Het verbeeldt hoe het zachte en ontvankelijke geleidelijk het sterke en daadkrachtige aantast.

Eerst wordt de algemene betekenis van het hexagram ‘Afbrokkelen’ toegelicht. Het beeld laat zien dat Yin het Yang aan het veranderen is: het zachte verandert het sterke. Handelen is ongunstig, omdat de invloed van de kleingeestigen toeneemt. Men doet er nu goed aan de omstandigheden te volgen, stil te houden en te zien hoe de situatie zich ontwikkelt. Een edel mens begrijpt de natuurlijke wetmatigheid van groei en afname, van overvloed en tekort, zoals ook de hemellichamen hun kringloop voltooien en opnieuw beginnen. Zoals een berg op de aarde rust, zo moeten degenen die boven anderen staan de mensen onder zich goed behandelen om hun grondslag stevig te houden.

Vervolgens worden de lijnen afzonderlijk uitgelegd. De onderste, zes op de eerste plaats, zegt: ‘Het afbrokkelen begint aan de poten van het bed; wie de juiste weg veronachtzaamt, loopt gevaar.’ Dit betekent dat de grondslag wordt aangetast. De zes op de tweede plaats zegt: ‘Het afbrokkelen bereikt de bedplanken’, wat aangeeft dat er op dat moment niemand te hulp komt. De zes op de derde plaats laat zien dat er, hoewel men zich midden in het afbrokkelingsproces bevindt, geen ramp volgt, omdat men zich heeft losgemaakt van de beperkingen van boven en beneden. Bij de zes op de vierde plaats, ‘het afbrokkelen bereikt het bedoppervlak’, is het gevaar nabij. De zes op de vijfde plaats gebruikt het beeld van hofvrouwen die, als een school vissen, ordelijk gunst verwerven: wie zich naar de omstandigheden voegt, ondervindt geen nadeel. De bovenste, negen op de zesde plaats, is ‘de grote vrucht die niet wordt opgegeten’. De edele mens krijgt een wagen, als teken dat het volk hem steunt; de kleingeestige verliest zelfs zijn woning en daarmee zijn beschutting.

Fang Shihua, een geleerde van de Yijing uit de Ming-dynastie, geeft een aanvullende uitleg. Van de eerste tot en met de vijfde lijn zijn de oorspronkelijke Yang-lijnen in Yin veranderd; daarom spreekt men van ‘afbrokkelen en vergaan’. De bovenste Yang-lijn is echter nog aanwezig, als een zaad dat op het punt staat opnieuw te ontkiemen. Daarin ligt het beeld van ‘de grote vrucht die niet wordt opgegeten’. Die Yang-lijn wordt bovendien door de vijf Yin-lijnen gedragen, zoals een edele mens een wagen krijgt om hem te vervoeren. De uitspraak ‘de kleingeestige verliest zijn woning’ betekent dat de vijf Yin-lijnen, als de bovenste Yang-lijn er niet was, hun eigen beschutting zouden vernietigen. Dit legt de beklagenswaardige positie van de kleingeestige scherp bloot.

Via het hexagram ‘Afbrokkelen’ ontvouwt deze passage de wetmatigheid waarmee voorspoed en verval in elkaar overgaan. Wanneer Yin toeneemt en Yang afneemt, moet de edele mens de Hemelse Weg volgen en zijn kracht verzamelen. De kleingeestige die anderen voortdurend ondermijnt, zal uiteindelijk de gevolgen daarvan zelf ondervinden.

Deze passage legt aan de hand van de veranderende lijnbeelden van het hexagram Bo (‘Afbrokkeling’) uit de Yijing de wijsheid uit om in tegenspoed de juiste Weg te bewaren. In ongunstige omstandigheden, wanneer kleine mensen de macht hebben en de tijd tegenzit, is het verstandig de gelegenheid af te wachten, zoals je in een winternacht op de lente wacht, in plaats van overhaast te vluchten. Zoals dag en nacht en de seizoenen elkaar vanzelf afwisselen, hoort de edele de wetten van Yin-Yang in hun toe- en afname, groei en terugval, te observeren en mee te bewegen met de Hemelse Weg.

De zes lijnen van Bo laten dit concreet zien. De eerste lijn, zes onderaan, verbeeldt hoe de poten van een bed worden afgebroken. Wie zijn nederige positie aanvaardt en daarin standvastig blijft, kan ondanks zijn zwakke positie veilig blijven. De tweede lijn, in het midden van het onderste trigram, verbeeldt hoe de bedplanken worden afgebroken. Wie de juiste en evenwichtige Weg trouw blijft en zich niet door de omstandigheden laat meeslepen, kan eveneens onheil ontlopen. Deze twee lijnen tonen dat iemand zelfs in een tijd van verval veilig kan blijven zolang die zijn integriteit niet prijsgeeft.

De derde lijn staat weliswaar ingeklemd tussen yinlijnen, maar blijft in verbinding met de yanglijn bovenaan, waarmee zij een correcte verwantschap heeft. Door de juiste Weg vast te houden, ontkomt zij aan rampspoed. De vijfde lijn leidt de yinlijnen in het juiste gevolg, waarbij zij zich voegen naar de yanglijn bovenaan. Dat beeld wordt vergeleken met hofdames die ordelijk de vorst dienen en diens gunst ontvangen. Deze lijnen tonen dat de zachte yinlijnen zich bij de krachtige yang aansluiten en zo, zelfs in een tijd van verval, veilig kunnen blijven.

De vierde lijn is de uitzondering: hoewel zij dicht bij de positie van de vorst staat, brengt zij zichzelf onheil. Het beeld van ‘het bed wordt tot op de huid afgebroken’ wijst op een dwaze keuze. De passage besluit met de negende lijn bovenaan, verbeeld als de enige overgebleven grote vrucht. Zij staat voor de terugkeer van yang-energie. Zoals Cheng Yi, ook bekend als Cheng Zhengshu, opmerkte: yang verdwijnt nooit voorgoed. Terwijl het aan de top afneemt, ontkiemt beneden al nieuwe levenskracht.

Deze passage gaat vooral over de betekenis van het hexagram Fu, ‘Terugkeer’, uit de Yijing. Fu staat voor terugkeren naar de juiste Weg en opnieuw beginnen.

Cai Jiefu legt uit dat de positie van de edele mens en die van de kleine mens niet tegelijk kunnen voortbestaan. Wanneer de edele mens een rijtuig verwerft — een beeld voor aanzien — raakt de kleine mens zijn onderkomen kwijt, een beeld voor verval. De bovenste lijn, de negen op de zesde plaats, staat op de hoogste positie en wordt gedragen door vijf Yin-lijnen. Dat symboliseert dat de edele mens aan invloed wint. Maar als deze bovenste lijn verandert, ontstaat het volledig Yin-hexagram Kun. Dan gaat de bescherming van de Hemel verloren en treft het onheil de kleine mens.

Zhu Zhonghui zegt dat een berg op de aarde rust — een beeld dat bij het hexagram Fu hoort. Juist doordat de aarde stevig en uitgestrekt is, kan men er veilig en stabiel wonen.

Het beeld van Fu bestaat uit Zhen (donder) onder en Kun (aarde) boven. Dit betekent dat de donder in de aarde verborgen ligt en dat de Yang-energie begint terug te keren. Het oordeel van het hexagram luidt: terugkeren naar de juiste Weg brengt voorspoed; in- en uitgaan verloopt zonder belemmering, en de komst van vrienden die hulp bieden, brengt geen schade. De loop van de Hemel keert na zeven dagen terug naar het begin; op dat moment is handelen gunstig.

Het Tuanzhuan (Commentaar op het Oordeel) legt uit dat de krachtige Yang-energie terugkeert en met de natuurlijke beweging meegaat; daarom zijn er geen belemmeringen. De cyclus van zeven dagen volgt de natuurlijke orde. Wanneer de Yang-energie groeit, is handelen gunstig. Het hexagram Fu weerspiegelt zo de werking van Hemel en aarde.

Het Xiangzhuan (Commentaar op de Beelden) zegt: de donder die in de aarde verborgen ligt, verbeeldt het hexagram Fu. In de oudheid sloten vorsten op de winterzonnewende de stadspoorten. Kooplieden en reizigers gingen niet op reis, en de heerser trok niet door het land.

De lijnen hebben de volgende betekenis:

De negen op de eerste plaats: wie van de weg afdwaalt, keert al snel terug. Er is geen groot berouw; dit brengt groot geluk. Dit verbeeldt hoe men fouten tijdig kan herstellen.

De zes op de tweede plaats: een mooie terugkeer brengt geluk. Dit verbeeldt dat men zich laat leiden door menslievendheid en deugd.

De zes op de derde plaats: telkens weer aarzelen brengt gevaar, maar uiteindelijk ontstaat er geen schade. Dit verbeeldt dat men ondanks twijfel naar de juiste Weg kan terugkeren.

De zes op de vierde plaats: men keert alleen terug en houdt daarbij het midden aan. Dit verbeeldt standvastigheid op de juiste Weg.

De zes op de vijfde plaats: men keert op een oprechte en milde manier terug, zonder spijt. Dit verbeeldt zelfonderzoek.

De zes op de zesde plaats: wie de weg kwijtraakt en niet terugkeert, loopt gevaar en krijgt met rampspoed te maken. Bij een veldtocht volgt een grote nederlaag; de heerser komt in gevaar en tien jaar lang kan niets worden volbracht. Dit verbeeldt het schenden van de Weg die een heerser behoort te volgen.

Samengevat: wanneer de krachtige Yang-energie terugkeert, is er sprake van Fu; door terug te keren kan voorspoed ontstaan. Zolang men niet terugkeert, blijft de geest onrustig en ontstaan er belemmeringen. Zodra men terugkeert, verloopt alles onbelemmerd. Als men niet terugkeert, ondervinden ook vrienden daar gevolgen van; na de terugkeer kan zelfs de komst van Yin-vrienden geen kwaad. Mensen zullen het voorbeeld volgen van zelfcultivering, Deugd en menslievendheid als grondslag. Ze zullen hoge eisen aan zichzelf stellen en standvastig naar de juiste Weg terugkeren, in plaats van zich willens en wetens over te geven aan de gevaren van verdwaling.

Deze uitleg van het Jing (de klassieker) over het hexagram Fu (Terugkeer) beschrijft hoe alles in cycli verloopt en terugkeert. Aan de hand van het toenemen en afnemen van Yin en Yang laat de tekst zien hoe belangrijk het is om na een verkeerde afslag de juiste weg terug te vinden.

Fu staat voor het eerste ontluiken van Yang-energie. Het grootste gevaar is dan koppig aan een dwaalspoor vasthouden. De eerste lijn, de onderste Yang-lijn van het hexagram, laat zien dat wie tijdig omkeert geen spijt hoeft te hebben: dat brengt groot geluk. Deze toestand van ‘geen reden tot spijt’ is als thuiskomen: je hoeft niet langer doelloos rond te zwerven en daar later spijt van te krijgen.

De tekst vergelijkt de verschillende lijnen. De tweede lijn, zes twee, keert met de krachtige Yang-energie van de eerste lijn in de buurt mee terug naar de juiste weg. De derde lijn, zes drie, staat op een ongunstige plaats en aarzelt heen en weer, maar keert uiteindelijk toch terug. De vierde lijn, zes vier, staat alleen in verbinding met de eerste lijn en wordt daarom ‘alleen terugkeren’ genoemd. De vijfde lijn, zes vijf, bevindt zich in het midden en kan zichzelf kritisch onderzoeken; dat heet ‘oprecht terugkeren’. Deze voorbeelden laten zien dat terugkeren naar de juiste weg soms gemakkelijker en soms moeilijker is, maar uiteindelijk geluk brengt.

De bovenste lijn, zes boven, staat voor Yin die haar hoogtepunt heeft bereikt en daardoor moeilijk kan terugkeren. De opeenvolgende waarschuwingen ‘ongeluk’, ‘ramp en tegenslag’ en ‘grote nederlaag’ maken duidelijk dat koppig vasthouden aan een dwaalspoor uiteindelijk niet meer te herstellen valt, zelfs niet met de hulp van de menslievendheid van de eerste lijn.

De latere toelichting legt verder uit dat Yin, wanneer die haar hoogtepunt bereikt in het hexagram Bo (Afbraak), plotseling omslaat. Als Yang-energie weer verschijnt, ontstaat Fu. Van het hexagram Gou (Ontmoeting) tot Fu verlopen zeven fasen: Gou, Dun (Terugtrekking), Pi (Stilstand), Guan (Beschouwing), Bo, Kun (Ontvankelijkheid) en Fu. Dit verloop verbeeldt de kringloop waarin Yang-energie steeds terugkeert. De eerste lijn staat voor het eerste omkeren; de tweede lijn keert onder invloed van de eerste uit eigen beweging terug. Dat heet ‘mooie terugkeer’.

In zijn toelichting merkt Jin Rubai op dat het hexagram Fu inzicht geeft in de aard van ‘menslievendheid’: die is de natuurlijke kracht waardoor Hemel en Aarde alle dingen voortbrengen. Yang-energie kan tijdelijk afnemen, maar groeit uiteindelijk weer aan; zo werkt de natuur. ‘De krachtige lijn keert terug’ duidt op het begin van Fu, terwijl ‘de krachtige lijn groeit’ de ontwikkeling aangeeft die na Fu volgt.

Deze passage bespreekt vooral de uitleg van de hexagrammen ‘Terugkeer’ (Fu) en ‘Onschuldig handelen’ (Wuwang) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen).

Volgens verschillende commentaren toont het hexagram ‘Terugkeer’ de grondregel van de werking van Hemel en Aarde — hun innerlijke beginsel. Alle zes lijnen belichamen de deugd van menselijkheid. De onderste lijn staat voor iemand als Yan Hui, die zijn fouten tijdig herstelt. De tweede lijn verbeeldt wijzen als Min Ziqian, die door hun omgang met anderen de deugd van menselijkheid cultiveren. De derde lijn, ‘herhaaldelijk terugkeren’, verwijst naar iemand die telkens fouten maakt en die vervolgens herstelt. De wijzen maken zich zorgen over dat terugkerende falen, maar erkennen tegelijk de waarde van het verbeteren van je gedrag. De vierde lijn, ‘alleen terugkeren’, verwijst naar Mengzi: hoewel hij in een latere tijd leefde, zette hij als enige de Weg van Confucius voort. De vijfde lijn, ‘oprecht terugkeren’, wordt verbonden met Zengzi en belichaamt de diepe, dragende kracht van de Weg van Kun. De bovenste lijn, ‘verdwaald terugkeren’, verwijst naar mensen die zichzelf opgeven.

Bij het hexagram ‘Onschuldig handelen’ staat Zhen, het Dondersymbool, onder Qian, het Hemelsymbool. Dit beeld verbeeldt de donder die onder de hemel weerklinkt en alle dingen als waarachtig en onvervalst toont. Het oordeel van het hexagram zegt dat standvastigheid op de juiste Weg voorspoed brengt, terwijl afdwalen van die Weg onheil aantrekt. De onderste lijn, ‘ga zonder bijbedoelingen op weg en het is gunstig’, betekent dat wie oprecht vertrekt zijn doel kan bereiken. De koningen van weleer namen dit hexagram als voorbeeld en voedden alle dingen door de seizoenen te volgen.

De commentatoren vullen dit aan met enkele kanttekeningen. Het hexagram ‘Terugkeer’ weerspiegelt de orde van Hemel en Aarde, maar is die orde zelf niet. Het gevaar van ‘herhaaldelijk terugkeren’ schuilt in het telkens weer maken van fouten, niet in het telkens herstellen ervan. ‘Alleen terugkeren’ betekent dat iemand op eigen kracht naar de juiste Weg terugkeert wanneer anderen die uit het oog zijn verloren. Mensen in latere tijden besteedden weinig aandacht aan zelfcultivering en begrepen daardoor evenmin hoe belangrijk het is zich met wijzen te verbinden.

Deze passage komt uit het hexagram ‘Wu Wang’ (‘Onbevangenheid’) in de Jing (het Boek der Veranderingen). Ze beschrijft waarom men waanideeën moet loslaten en zich moet voegen naar het Hemelse Mandaat. ‘Wu Wang’ betekent waarachtig en ongeveinsd zijn, zonder dwaze gedachten.

De tweede lijn zegt: wie wil oogsten zonder te zaaien of vruchtbare akkers wil zonder eerst land te ontginnen, jaagt uit op gewin op korte termijn en zal daar geen baat bij hebben. Het Beeldcommentaar legt uit dat wie zonder inspanning wil profiteren uiteindelijk niet werkelijk welvarend wordt.

De derde lijn vertelt over een ongeluk dat zonder duidelijke aanleiding toeslaat. Een rund van een reiziger loopt weg en wordt door een voorbijganger meegenomen, maar de plaatselijke bewoner krijgt de schuld. Het Beeldcommentaar zegt: de voorbijganger krijgt het rund, terwijl de plaatselijke bewoner door rampspoed wordt getroffen.

De vierde lijn zegt dat wie oprecht blijft, geen rampspoed te vrezen heeft. Het Beeldcommentaar legt uit dat wie vasthoudt aan de juiste Weg vanzelf geen fouten zal maken.

De vijfde lijn zegt dat een ziekte die zonder duidelijke aanleiding opkomt, vanzelf kan genezen als men geen medicijnen neemt. Het Beeldcommentaar waarschuwt dat men bij zo’n ‘onbevangen ziekte’ niet zomaar medicijnen moet uitproberen.

De bovenste lijn waarschuwt: wie in een staat van onbevangenheid toch uit eigenzinnigheid handelt, zal rampspoed over zich afroepen; niets wat diegene onderneemt, zal voorspoedig verlopen. Het Beeldcommentaar zegt dat zulk roekeloos handelen tot een rampzalig doodlopend einde leidt.

De hele passage behandelt de leer van ‘Hemelse Donder, Wu Wang’: wie waarachtig en onbevangen is, kan op natuurlijke wijze voorspoedig zijn. Het Hemelse Mandaat is van nature waarachtig en onbevangen, zoals iemand met gezonde ogen geen bloemen in de lucht ziet. Wie het Hemelse Mandaat onrechtvaardig vindt, koestert in feite zelf dwaze gedachten. Het Hemelse Mandaat beschermt mensen voortdurend en in stilte, maar zij merken dat vaak niet doordat hun gedachten hen verblinden. Het hexagram toont de donder die onder de hemel beweegt en alle dingen in hun ware aard laat zien. De leerling dient zo de waarachtigheid van ‘Wu Wang’ te begrijpen.

In de eerste lijn komt de Yang-energie voor het eerst in beweging en worden dwaze gedachten verdreven; dan is handelen gunstig. De tweede lijn waarschuwt echter dat zelfs wanneer de beweging dwaze gedachten heeft weggenomen, de Wijze nog vreest dat er spijt kan volgen. Daarom benadrukt hij steeds opnieuw dat men met beide benen op de grond moet blijven.

Deze passage bespreekt de betekenis van de afzonderlijke lijnen van het hexagram Wu Wang (Onbevangenheid) in de Yijing (het Geschrift van Verandering). Wu Wang gaat over het volgen van de natuurlijke gang van zaken en handelen zonder geforceerd ingrijpen.

De eerste lijn, de onderste Yang-lijn, verbeeldt donder die onder de aarde losbarst en staat voor het begin van het doorbreken van illusies. Wie op dat moment niet overhaast handelt, zal voorspoed hebben, omdat diegene zich voegt naar de Hemelse Weg.

De tweede lijn, een Yin-lijn, verbeeldt de natuurlijke kringloop van het bewerken van de aarde en het binnenhalen van de oogst. Het beste is als iemand niet krampachtig naar een oogst streeft en toch oogst binnenhaalt — als beeld voor vanzelf rijk worden zonder rijkdom na te jagen. Maar Yin is van nature behoudend en begerig naar bezit, waardoor het moeilijk is om zonder inspanning te ontvangen. Daarom moet men op zijn hebzucht letten.

De derde lijn vertelt het verhaal van drie mensen en een os: de ene bindt de os vast, de tweede krijgt hem, en de derde raakt hem kwijt. Dit verbeeldt hoe wisselvallig winst en verlies in het leven zijn. Wat een toevallige gebeurtenis lijkt, komt in feite voort uit ons eigen handelen; we kunnen het dus niet volledig aan het lot toeschrijven.

De vierde lijn staat onderaan in het hexagram Qian (de Hemelse Kracht). De geest is er leeg en helder, zodat iemand standvastig kan blijven en niet roekeloos handelt. Daardoor blijft rampspoed uit. Die standvastigheid is een aangeboren menselijke kwaliteit.

De vijfde lijn zou krachtig en in balans moeten zijn en de ware betekenis van Wu Wang moeten begrijpen. Doordat zij echter in verbinding staat met de tweede lijn — Yin en Yang die op elkaar reageren — begint zij aan zichzelf te twijfelen. Dat is als ziek worden door lukraak medicijnen te nemen.

De bovenste lijn is inmiddels van de juiste Weg afgedwaald. Zij begrijpt wel dat rijkdom en aanzien niet kunnen worden afgedwongen, maar ziet niet in dat ook armoede rampspoed kan brengen. Dat laat zien dat zij innerlijk al is afgeweken van de ware bedoeling van Wu Wang.

Samengevat: kracht komt van buiten en leidt het innerlijke; het handelen is krachtig en past bij wat in het midden met haar in overeenstemming is. Zo ontvouwt zich de grote doorstroming van het Hemelse Mandaat. Hoe zou het Hemelse Mandaat ooit onwaarachtig kunnen zijn? De voorspoed of tegenspoed van elke lijn hangt uiteindelijk af van de vraag of zij zich voegt naar deze natuurlijke orde.

Deze passage behandelt vooral de betekenis van de twee hexagrammen Wuwang (Onbevangenheid) en Daxu (Grote Beheersing).

Bij het hexagram Wuwang gaat het om iemand die van zichzelf geen ongegronde verlangens heeft, maar toch koste wat kost medicijnen neemt om een ziekte te genezen. Daardoor kan de ziekte juist verergeren. Dat lijkt op de bovenste negenlijn (yao, een van de zes lijnen van een hexagram): die is te sterk en staat niet op een centrale plaats. Ze begrijpt niet dat onbevangenheid de aard is van het hexagram Qian, een van de Acht Trigrammen, dat de hemel symboliseert. Toch gaat ze willens en wetens op een rampzalige weg af en veroorzaakt zo haar eigen problemen. Een wijze neemt de dingen van buitenaf waar als een spiegel: wat komt, wordt ontvangen; wat gaat, wordt niet vastgehouden. Dat is de toestand van Wuwang. Je hoeft de buitenwereld niet bewust af te wijzen; dan kan die je vanzelf niet beheersen. Waarvoor heb je dan nog medicijnen nodig?

Daarna komt het hexagram Daxu aan bod, met Gen boven Qian. Dit hexagram is gunstig voor wie de rechte Weg standvastig volgt. Het is gunstig niet op het inkomen van je familie te steunen en ook gunstig om een grote rivier over te steken. Qian staat voor standvastige kracht en oprechtheid; Gen, een van de Acht Trigrammen en het symbool van de berg, staat voor een licht dat dagelijks vernieuwt. Samen vormen ze de deugd van Daxu. Het hexagram leert ons de woorden en daden van voorgangers grondig te bestuderen en zo onze Deugd (De) te ontwikkelen.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd. De eerste negenlijn waarschuwt voor gevaar, maar zegt dat het gunstig is op tijd halt te houden. De tweede negenlijn beschrijft een losgeraakte as; doordat men de middenweg bewaart, is er geen fout. De derde negenlijn toont een krachtig paard in volle vaart: ook al is de weg moeilijk, houd vast aan de rechte Weg; dan is voortgang gunstig. De vierde zeslijn spreekt over een dwarsbalk bij een jong rund, om te voorkomen dat het iemand stoot: dat brengt groot geluk. De vijfde zeslijn gaat over een bit voor een varken, om te voorkomen dat het bijt: dat brengt voorspoed. De bovenste negenlijn duidt op een weg die tot aan de hemel reikt: alles verloopt voorspoedig.

Tot slot wordt de betekenis van Daxu verklaard. Gen staat voor grootse, krachtige eigenschappen. De drie yanglijnen van Qian — ononderbroken lijnen in een van de Acht Trigrammen — staan voor standvastige kracht en oprechtheid. De lijnen vier en vijf, die bij Gen horen, staan voor een licht dat dagelijks vernieuwt. De deugd van de bovenste negenlijn is groot genoeg om zulke begaafde mensen ruimte te bieden. Omdat deze lijn begaafdheid hoogacht en bovenaan staat, weet ze wijzen aan te trekken, die zich bij haar aansluiten.

Deze tekst verwoordt de wijsheid van het hexagram Da Chu, ‘Grote Vergaring’, uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). De kern ervan is dat je soms op tijd moet stoppen om daarna beter verder te kunnen gaan.

De eerste lijn, Chujiu (de onderste yanglijn), staat laag, maar beschikt over talent en kan zich ontwikkelen. Toch weet zij zich in te houden en gaat zij niet overhaast vooruit. Zo voorkomt zij de rampspoed die ongeduld kan brengen. Die voorzichtigheid verdient waardering. De tweede lijn, Jiuer, is als een wagen die al is ingespannen maar waarvan men uit eigen beweging de as verwijdert: ook dat is een verstandige keuze. De derde lijn, Jiusan, deelt van nature het streven van Shangjiu, de bovenste yanglijn. Hoewel de drie yanglijnen — Chujiu, Jiuer en Jiusan — samen een krachtige drang tot voorwaarts gaan vormen, blijft Jiusan waakzaam. Het is prijzenswaardig dat zij de moeilijkheden niet uit het oog verliest en vasthoudt aan de juiste weg.

De twee yinlijnen, Liusi en Liuwu, staan boven de drie yanglijnen. Zij lijken op het plaatsen van een beschermhout voor een jong rund en het verwijderen van de slagtanden van een wild zwijn: zo wordt hun krachtige, onstuimige aard getemd. Door passende beperkingen aan te brengen, ontwikkel je De (Deugd/Kracht), en dat brengt vanzelf groot geluk. Wanneer de weg van het vergaren volledig is uitgewerkt, staan alle juiste wegen open en kan de yangenergie, als symbool van actieve kracht, zich ontplooien. Het is alsof de weg naar de hemel wijd openligt.

Bijzonder opvallend is dat de drie yanglijnen tijdens hun opmars telkens eerst gevaar onderkennen (you li), vervolgens onderweg halt houden (tuo fu) en uiteindelijk standvastig de juiste weg volgen, ook in moeilijke omstandigheden (jian zhen). De lijnen Liusi en Liuwu matigen op hun beurt de krachtige energie met een beschermhout (gu) en het verwijderen van slagtanden (fen shi). Deze manier van vergaren, zonder haastig het doel te willen bereiken, herinnert aan de bestuurlijke wijsheid uit de bloeitijd van Yao en Shun, de periode van Tang en Yu. De tekst maakt ten slotte duidelijk dat stilstaan geen doel op zichzelf is. Zoals de berg, die in het hexagram Gen de stilstand verbeeldt, tot verdergaan kan voorbereiden, zo schuilt ware wijsheid in eerst stoppen en dan vooruitgaan. Daarin ligt een glans die telkens weer vernieuwt.

In de bijlage vergelijkt Su Shi, ook bekend als Heer Po, het hexagram Xiao Chu, ‘Kleine Vergaring’, met Da Chu. Bij Xiao Chu wordt de wagen gedwongen tot stilstand, wat tot onenigheid tussen man en vrouw leidt. Bij Da Chu zet men de wagen uit eigen beweging stil (shuo fu), met een gerust gemoed; daarom is er geen verwijt (zhong wu you). Ook deze vergelijking onderstreept het belang van zelfgekozen matiging.

Deze passage verklaart vooral de symboliek en de betekenis van de lijnteksten van het hexagram Yi (‘Voeding’) uit de Yi Jing (klassieker van Veranderingen). Verschillende geleerden geven elk hun eigen uitleg.

Over het verschil tussen fu 輹 en fu 輻: 輻 duidt op de dertig spaken van een wagenwiel; 輹 is het onderdeel van de as dat de spaken op hun plaats houdt. In het hexagram Xiao Chu (‘Kleine Temming’) wordt gezegd dat de spaken door Yin-energie worden tegengehouden. Dat staat voor langdurige stilstand. In Da Chu (‘Grote Temming’) wordt gezegd dat 輹 uit zichzelf tot stilstand komt en niet verdergaat: dat duidt op een korte onderbreking, waarna de weg weer kan worden vervolgd.

Zheng Xuan en Guan Lu, een beroemde beoefenaar van de waarzegkunst uit de Drie Koninkrijken, menen dat ‘tand’ verwijst naar een houten paal waaraan men varkens vastbindt. Zoals zo’n paal een varken op zijn plek houdt, zo staat in het hexagramsymbool een sterke lijn vooraan als een stevige, vastgezette paal. Lu Shinong voegt eraan toe dat men aan de kust van Shandong inderdaad een houten paal om varkens aan vast te binden ‘tand’ noemt.

Jiao Hong, een geleerde uit de Ming-dynastie, merkt op dat de oude schriftvormen van ‘zon’ en ‘zeggen’ op elkaar lijken, en dat ‘waarmee’ en ‘feliciteren’ hetzelfde klinken en daarom uitwisselbaar kunnen zijn. Hij verwijst naar Zhuangzi’s woorden ‘met de rug de blauwe hemel dragen’ en naar de Fu over de Lingguang-hal uit de Han-dynastie om dit gebruik toe te lichten.

Xiang Xiu, een metafysicus uit de Jin-dynastie, verklaart het beeld van het hexagram Da Chu als volgt: niets staat zo duidelijk voor stilstand als een berg, en niets is zo uitgestrekt als de hemel. Wanneer de hemel zich in een berg bevindt, ontstaat het beeld van Da Chu.

Het hexagram Yi, met Zhen onder en Gen boven, gaat over de weg van het voeden en cultiveren. De tekst van het hexagram zegt dat men moet kijken hoe anderen zich voeden, maar vooral aandacht moet besteden aan de eigen cultivering. Hemel en aarde voeden de tienduizend dingen; de heilige mensen vormen bekwame en deugdzame personen, die vervolgens het volk ten goede komen. De weg van het voeden is daarom van groot belang. De beeldtekst zegt dat de edele mens zorgvuldig spreekt en matig eet.

De betekenis van de afzonderlijke lijnteksten is als volgt. De eerste lijn, negen onderaan: wie zijn eigen spirituele schildpad — symbool van innerlijke wijsheid — opgeeft en anderen benijdt terwijl zij eten, komt in gevaar.

De tweede lijn, zes: wie de weg van het voeden omkeert en tegen de gewone orde ingaat, brengt met zijn handelen onheil over zich.

De derde lijn, zes: wie de juiste weg van het voeden verlaat, kan tien jaar lang niets tot stand brengen, omdat hij zich volledig van de Dao heeft afgekeerd.

De vierde lijn, zes: ook al is de aanpak ongebruikelijk, de uitkomst is gunstig. Wie zich als een tijger scherp op zijn prooi richt, begaat geen fout.

De vijfde lijn, zes: hoewel men tegen de gewone orde ingaat, kan men door aan de juiste weg vast te houden gunstig uitkomen. Men moet alleen niet het risico nemen een grote rivier over te steken.

De bovenste lijn, negen: behandel de voordelen die uit cultivering voortkomen met zorg; dan is de uitkomst gunstig. Wie de gevaren oversteekt, beleeft grote voorspoed en zegen.

Deze uitleg van het hexagram Yi, ‘Voeding’, uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) gaat vooral over de weg van het voeden en verzorgen. Oorspronkelijk betekent ‘Yi’ wang; hier krijgt het de ruimere betekenis van opvoeden en voeden. Aan de hand van de Hemel en de Aarde en van de heiligen laat de tekst zien dat ware voeding bestaat uit het verzorgen van anderen, in plaats van alleen op jezelf gericht te zijn.

De Hemel en de Aarde voeden de tienduizend dingen zonder zichzelf te voeden. De heiligen vormen wijze mensen en verzorgen het volk zonder eigen voordeel na te streven. Dat is de meest rechtvaardige en verheven weg van voeding, en die brengt voorspoed. De bovenste negen staat voor iemand die goed is in het vormen van wijze mensen. De vijfde zes staat voor de heerser, die zijn onderdanen zou moeten verzorgen, maar in plaats daarvan door hen wordt onderhouden. Dat druist in tegen de natuurlijke orde. De eerste negen is weliswaar krachtig en staat onderaan, maar als die alleen maar andermans verzorging begeert — de spirituele schildpad laat liggen en naar de etende kaken kijkt — is dat beschamend.

De derde zes zou volgens haar verhouding tot de bovenste negen verzorging moeten ontvangen, maar gaat tegen de weg van voeding in door hooghartig naar verhevenheid te streven; dat leidt tot gevaar. Alleen de vierde zes volgt de weg van voeding en bereikt voorspoed, omdat zij net als de bovenste negen tot het trigram Gen (Berg) behoort. Dit is vergelijkbaar met koning Wen van Zhou, die talentvolle mensen wist te vormen en bij wie zelfs wijzen als Boyi en Taigong zich aansloten. De passage benadrukt dat ware voeding bestaat uit het belangeloos vormen en verzorgen van anderen. Alleen je eigen voordeel nastreven of handelen tegen wat de omstandigheden vragen, leidt tot gevaar.

Deze passage behandelt vooral de lessen van het Yi Jing-hexagram Yi, dat gaat over voeden en verzorgen, en van het hexagram Da Guo, dat een toestand van overmaat verbeeldt.

Over het hexagram Yi zegt de tekst dat bestuurders het land tot vrede kunnen brengen als zij begaafde mensen verzorgen zoals Hemel en Aarde alle dingen voeden. Zoals een schildpad zichzelf kan onderhouden door zijn ademhaling te regelen en geen voedsel te eten, zo berust de ware kunst van het voeden op innerlijke cultivering. Mensen moeten zorgvuldig omgaan met hun woorden en daden en zich matigen in wat zij eten: eenmaal uitgesproken woorden kunnen niet worden teruggenomen, en eenmaal gegeten voedsel kan niet meer worden uitgespuugd.

Het hexagram Da Guo gaat over hoe je handelt wanneer iets tot het uiterste is doorgeschoten. Het hexagrambeeld toont een dakbalk die doorbuigt, als teken dat de grondslag instabiel is. In zo’n situatie zijn vastberadenheid en evenwicht nodig; wie met de omstandigheden meebeweegt, kan voorspoed bereiken. De eerste lijn zegt dat een offer op een mat van witte biezen leggen staat voor zorgvuldig handelen, waardoor geen misstap wordt begaan. De tweede lijn gebruikt een oude boom die nieuwe scheuten krijgt en een oude man die een jonge vrouw trouwt als beelden van buitengewone handelwijzen in buitengewone tijden. De derde lijn waarschuwt dat een dakbalk die te ver doorbuigt onheil voorspelt. Volgens de vierde lijn is een omhooggebogen balk weliswaar een gunstig teken, maar kunnen er toch andere verborgen risico’s zijn. De vijfde lijn gebruikt een oude boom die bloeit en een oude vrouw die met een jonge man trouwt als beelden van tegennatuurlijke omstandigheden: er is geen fout begaan, maar evenmin reden voor lof.

Tot slot stelt de tekst dat een wijze, wanneer de wereld in een toestand van overmaat verkeert, zelfstandig moet kunnen blijven zonder angst, en zich bij terugtrekking uit de wereld niet door somberheid moet laten beheersen. Met de veranderingen in de hexagrambeelden laat de passage zien welke wijsheid nodig is wanneer ontwikkelingen tot een uiterste komen.

Deze passage bespreekt de diepere betekenis van het hexagram Grote Overmaat uit de Yijing (de I Tjing), waarvan het beeld bestaat uit het meer boven de wind. De tekst laat zien waarom in uitzonderlijke tijden uitzonderlijke maatregelen nodig zijn.

De bloeiende, verdorde populier dient als beeld voor iets wat tegen de gewone gang van zaken ingaat en niet lang kan duren. Zo is ook het huwelijk van een oude vrouw met een jonge man ongebruikelijk, maar daarom nog niet iets om te veroordelen. Wanneer zich een ramp voltrekt die alles dreigt te overspoelen, zoals bij de bovenste zeslijn, lijkt de situatie noodlottig. Toch valt er niets op aan te merken: in een uitzonderlijke tijd kan een uitzonderlijke daad passend zijn.

De kern van het hexagram Grote Overmaat is dat in tijden van ingrijpende verandering de grondslag stevig moet blijven. Alleen wanneer die basis en de uiteinden standhouden en de kracht zuiver en sterk is als die van het hexagram Hemel, kan de situatie tot voorspoed leiden zonder blaam. Het hexagram heet Grote Overmaat omdat de bovenste en onderste lijnen, de eerste en de zesde, zwak en ontvankelijk zijn, terwijl de sterke Yang-lijnen ertussen overheersen.

De tekst beschrijft drie vormen van overmaat: een heerser die boven zijn ministers uitstijgt, een vader die boven zijn zoon staat en een echtgenoot die boven zijn vrouw staat. Als die verhoudingen te ver worden doorgedreven, gaat de steun van ministers, de opvolging door een zoon en de hulp van een vrouw verloren. Daarom vraagt een tijd van grote verandering om snel handelen en het zoeken naar nieuwe, krachtige en rechtvaardige steun. Zo kan worden voorkomen dat de dragende balk doorbuigt.

Lijn negen op de vierde plaats is de beslissende lijn van dit hexagram. Zij is sterk maar houdt de juiste middenpositie; bovendien verenigt zij bescheidenheid en toegeeflijkheid met openheid en vreugde. Daardoor brengt zij voorspoed. Als een hoge, stevige balk voorspelt zij geluk en is zij niet afhankelijk van de instemming van de eerste lijn. Lijn negen op de derde plaats is eveneens als een dragende balk te zien, maar haar kracht is te groot en niet in evenwicht. Ze blijft wel bescheiden en terughoudend, maar handelt niet doortastend genoeg. Dat leidt tot het gevaar dat de balk doorbuigt.

Tot slot wijst de tekst op wijze heersers uit de oudheid, zoals Yao, die Shun selecteerde, en koning Wu Ding van de Shang, die Fu Yue aanstelde. Ook zij namen in uitzonderlijke tijden uitzonderlijke maatregelen. Dat is de kern van het hexagram Grote Overmaat: in bijzondere omstandigheden is soms een daad nodig die boven het gewone uitstijgt.

Deze passage legt met de lijnen van het hexagram Da Guo (‘Groot Overwicht’), een van de vierenzestig hexagrammen uit de Yijing, uit hoe omstandigheden voor- en nadelen met zich meebrengen. Daarvoor gebruikt zij beelden van bomen en water in een moeras.

De eerste lijn, de zes onderaan, is een Yin-lijn. Zij lijkt op witte biezen die onder het Xun-hout liggen, een beeld van bescheidenheid. Het materiaal is kwetsbaar, maar kan onheil afwenden. Wanneer de nokbalk echter gevaarlijk doorbuigt, is de situatie te vergelijken met een boom waarvan de top onder water staat. Hoe hard men ook probeert, de schade is nauwelijks nog te herstellen. Dat maakt duidelijk dat een grote crisis uitzonderlijke bekwaamheid vereist.

De bovenste lijn, de zes bovenaan, toont het beeld ‘het moeras overstroomt de bomen’: het water staat zo hoog dat de bomen er helemaal door worden bedekt en zelfs hun toppen niet meer zichtbaar zijn. Dat is vanzelfsprekend gevaarlijk. Maar vanuit een ander gezichtspunt kan het water de bomen wel overspoelen, zonder ze te vernietigen. Wanneer het water zich terugtrekt, staan de bomen er nog. De zwakke eerste lijn bevindt zich onderaan; daar ligt het probleem bij de boom zelf. De zwakke bovenste lijn staat juist hoog, waardoor het probleem bij het moeras komt te liggen.

Ook de tweede en de vijfde lijn in het midden lijken op nokbalken. In Shanxi plant vrijwel ieder huishouden populieren: niet alleen omdat die snel groeien, maar ook omdat ze recht en stevig zijn en daardoor geschikt als dakbalk. Als de beste tijd om ze te gebruiken voorbijgaat en het hout verrot, kunnen de dode populieren gelukkig nog nieuwe scheuten krijgen. Dat is als de tweede lijn die zich met de eerste lijn verenigt, hier voorgesteld als een jonge vrouw: zo ontstaat nieuw leven en kan het hout nog steeds geschikt worden als nokbalk. De verbintenis van de vijfde lijn met de bovenste lijn, voorgesteld als een oude vrouw, verloopt anders. Dat lijkt op een dode populier die bloeit: de bloei is van korte duur, houdt geen stand en brengt geen nieuwe scheuten voort. Uiteindelijk verdort de boom volledig.

De aanvullende uitleg vermeldt dat de nokbalk wordt voorgesteld door het Xun-hout en dat de derde en vierde lijn in het midden op de dakbalk lijken. De dode populier staat voor hout waarvan de bruikbare tijd voorbij is. Omdat de tweede en vierde lijn dezelfde functie hebben, kan de boom nieuwe scheuten voortbrengen; doordat de derde en vijfde lijn op verschillende posities staan, bloeit hij alleen en draagt hij geen vrucht. De eerste lijn staat oorspronkelijk voor witte biezen; omdat Yin onder Yang staat, verwijst zij ook naar een jonge vrouw die met een oude man wordt verbonden. De bovenste lijn staat oorspronkelijk voor een ramp waarbij de boomtop onder water verdwijnt; omdat Yin boven Yang staat, verwijst zij ook naar een oude vrouw die met een jonge man wordt verbonden.

Tot slot merkt Yang op — mogelijk is dit de commentator — dat dit niet met alledaagse morele beginselen te verklaren is en evenmin met gewone methoden kan worden aangepakt. Op uitzonderlijke momenten waarop aanpassing nodig is, staat er veel op het spel. Via beelden van bomen die leven, verdorren en opnieuw groeien, maakt de passage duidelijk hoe belangrijk het is het juiste moment te herkennen en naar de omstandigheden te handelen.

Deze passage uit Yiyin, bovenste en onderste geschriften legt vooral het Kan-hexagram uit de Yijing uit. Kan staat symbool voor water en gevaarlijke situaties. Aan de hand van commentaren van verschillende geleerden laat de passage zien hoe iemand zich in gevaarlijke omstandigheden wijs kan gedragen.

Xiong Guo zegt dat de gewone witte populier uitstekend bouwmateriaal kan leveren. Daarmee bedoelt hij dat ook alledaagse dingen van groot nut kunnen zijn. Lü Zhongmu vult dit aan: zoals een vorst die in moeilijkheden verkeert een minister ontmoet die de chaos kan bedwingen — hun verhouding is dan als die tussen vis en water — zo kan een vader die een onderneming heeft gesticht een zoon vinden die het familiebedrijf voortzet. Hun verbondenheid is zo groot dat zelfs geesten en goden die kunnen aanvoelen. Dit lijkt op een verdorde populier die opnieuw uitloopt: een teken dat er in moeilijke omstandigheden een keerpunt kan ontstaan.

Wang Ji geeft hierop een verdere uitleg. Een moeras kan bomen onder water zetten, maar ze niet omverwerpen; dit staat voor onafhankelijk blijven en onbevreesd zijn in tegenspoed. Het kan bomen aan het zicht onttrekken, maar ze niet vernietigen; dit staat voor zich terugtrekken uit de wereld zonder verbitterd te raken. Dat is deugd die het gewone overstijgt.

Het Kan-hexagram bestaat uit twee op elkaar gestapelde watertrigrammen. De uitspraak bij het hexagram luidt: wanneer gevaren zich opstapelen, kan oprechtheid de innerlijke weg openen; wie juist handelt, kan achting verwerven. Het Tuan-commentaar legt uit dat Kan dubbele gevaren verbeeldt, zoals stromend water dat blijft voortgaan zonder buiten zijn oevers te treden. Wie in gevaar zijn oprechtheid bewaart, kan voorspoed bereiken doordat hij innerlijk standvastig en evenwichtig is. Hemelse gevaren zijn niet te beklimmen; aardse gevaren zijn bergen, rivieren en heuvels. Dat vorsten moeilijk begaanbaar terrein gebruiken om hun land te verdedigen, laat zien hoe belangrijk het is gevaren doelmatig in te zetten.

Het Xiang-commentaar zegt dat het onafgebroken stromen van water staat voor gevaren die zich aaneenrijgen. Daarom moet de edele mens zijn Deugd voortdurend cultiveren en zich grondig bekwamen in onderricht en vorming. De afzonderlijke lijnteksten worden als volgt uitgelegd:

De zes op de eerste plaats: men valt in een diepe kuil te midden van opeengestapelde gevaren; dit is onheilspellend, omdat men het juiste pad kwijt is.

De negen op de tweede plaats: in gevaar zoekt men een uitweg en bereikt men enig resultaat, maar men is nog niet uit het hart van het gevaar ontsnapt.

De zes op de derde plaats: waar men ook heen gaat, men blijft in gevaar; de dreiging stapelt zich op. Men moet niet lichtvaardig handelen, want uiteindelijk bereikt men niets.

De zes op de vierde plaats: men biedt wijn en voedsel aan in een aarden vat en geeft eenvoudige gaven door een venster aan. Uiteindelijk blijft men gevrijwaard van rampspoed, doordat hardheid en zachtheid met elkaar in evenwicht zijn.

De negen op de vijfde plaats: het gevaar loopt niet over; er is juist herstel begonnen en er volgt geen rampspoed, omdat men het midden bewaart en het uiterste niet heeft bereikt.

De zes op de bovenste plaats: men wordt met touwen vastgebonden en in een doornstruik opgesloten; drie jaar lang raakt men niet bevrijd. Dit is onheilspellend, omdat men tegen het juiste pad is ingegaan.

De slotbeschouwing stelt dat wijzen hindernissen en gevaarlijke verdedigingswerken, zoals stadsmuren, aanleggen om het land te beschermen. Omdat hun Weg open en begaanbaar is, blijven zij zelf veilig. Daarom vrezen wijzen steeds dat er niet genoeg bescherming tegen gevaar is. Een begaafde bestuurder die zich in gevaar begeeft om het land te besturen, doet dat niet omdat hij van gevaar houdt. Toch kan het gevaar uiteindelijk het land en zijn gezin treffen en zo hoog oplaaien dat redding niet meer mogelijk is. Het verschil is dat de een gevaar gebruikt om veiligheid te bereiken, terwijl de ander erin verstrikt raakt en er niet meer uitkomt. Zo wordt duidelijk wat wijzen en begaafde mensen van elkaar onderscheidt, en wat het niveau van hun inzicht is.

Deze tekst behandelt de wijsheid om met tegenslag en gevaar om te gaan. De wijze kan de verraderlijke omstandigheden van de wereld juist gebruiken om zichzelf te beschermen. Het komt erop aan hoe je naar moeilijkheden kijkt: als je zelfs de diepste gevaren kalm tegemoet kunt treden, welke moeilijkheid zou je dan niet veilig kunnen binnengaan en weer verlaten?

Het probleem is dat veel deugdzame mensen zich in rustige tijden weinig bekommeren om studie en zelfcultivering, maar zich bij gevaar star aan de voorschriften van de rituele moraal en aan hun reputatie vastklampen. Pas wanneer ze eenmaal in het nauw zitten, proberen ze eruit te komen — en dan is het te laat. De wijze mens verafschuwt moeilijkheden dus niet op zichzelf; hij waakt ervoor er uit eigen beweging in terecht te komen. Als je jezelf niet in een val laat lopen, wat kan tegenslag je dan maken? Maar wie er zelf in stapt, komt er niet zomaar weer uit.

Ware wijsheid bestaat erin bij tegenslag niet meteen naar een uitweg te zoeken. Je moet eerst, zoals koning Wen die in Youli gevangen werd gehouden, je omstandigheden aanvaarden en het gevaar als een kussen nemen waarop je kunt rusten. Dat is de eerste regel voor het omgaan met moeilijkheden. Het betekent niet dat je geen uitweg wilt vinden, maar dat je begrijpt dat haastige stappen tot mislukking leiden. Wie uit is op klein voordeel en het diepere gevaar uit het oog verliest, kan zich uiteindelijk niet meer bevrijden.

De tekst noemt voorbeelden van verschillende soorten mensen. De eerste zesde lijn, de onderste Yin-lijn van een hexagram uit de Yi Jing, staat voor wie zelf het gevaar opzoekt. Beroemde geleerden als Chen Dong en Ouyang Che kwamen in een uitzichtloze situatie terecht; wie kunnen ze daarvoor anders de schuld geven dan zichzelf? De bovenste zesde lijn, de hoogste Yin-lijn, staat voor wie al uit het gevaar is ontsnapt. Ministers als Li Gu en Chen Fan werden na hun ontsnapping opnieuw vastgebonden en door doornen ingesloten, en bleven drie jaar lang bedreigd door rampspoed. Deze mannen golden in de ogen van de wereld als grote wijzen, maar konden uiteindelijk zichzelf niet redden en brachten hun land schade toe. Dat ze toch dachten hun goede naam te hebben behouden, maakt hun lot des te betreurenswaardiger.

Daartegenover staat Ning Wuzi, een bekwame minister van de staat Wei in de Lente- en Herfstperiode. Toen hij hertog Cheng van Wei bijstond, hield hij het in een crisissituatie eenvoudig met een kruik wijn en twee schalen graan, en bleef hij bescheiden: hij liet niets overstromen. De tweede Yang-lijn, in het midden van het onderste trigram, streeft slechts naar een kleine vooruitgang en dringt niet te ver door. Bij de vijfde Yang-lijn, in het midden van het bovenste trigram, zijn er geen gevaren meer in het verschiet: de moeilijke periode loopt ten einde. Men bevindt zich nog wel in gevaar, maar dat gevaar zal zich niet verder uitbreiden. Dit leert ons dat je in een benarde situatie het zachte tegen het harde moet laten werken en moet wachten tot het juiste moment aanbreekt. Zo kun je uiteindelijk veilig door het gevaar heen komen.

Deze passage verklaart vooral de betekenis van de lijnteksten bij het Kan-hexagram uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat water en gevaar symboliseert. De kern is dat het Kan-hexagram, hoewel het een gevaarlijke situatie verbeeldt, ook de wijsheid bevat om met tegenslag om te gaan.

De negende lijn van het tweede vak, een yanglijn, bevindt zich in gevaar. Maar doordat zij krachtig en in evenwicht is, kan zij uiteindelijk samen met de zesde lijn van het vierde vak aan het gevaar ontsnappen, zonder onheil. Zoals stromend water nooit overloopt, zo kan iemand in een gevaarlijke situatie zijn woord en trouw bewaren. Dat is de betekenis van ‘er is vertrouwen’ (you fu). De tweede en de vijfde lijn zijn beide krachtig en in evenwicht; daarom is er innerlijke helderheid.

Het Kan-hexagram bestaat uit twee watertrigrammen boven elkaar en verbeeldt zo opeengestapelde gevaren. Juist doordat iemand met gevaar vertrouwd is, kan die blijven voortgaan en uiteindelijk slagen. Het hexagram bevat dus een heilzame kracht voor mensen; het komt erop aan die goed te gebruiken.

Vervolgens haalt de tekst de uitleg van verschillende geleerden aan. Jin Rubai merkt op dat Kan het enige van de Acht Trigrammen is dat rampspoed en bezorgdheid verbeeldt. Confucius zei dat degene die de Yijing samenstelde, werd gedreven door een besef van dreigend gevaar.

Xiong Nansha legt uit dat ‘herhaald gevaar’ betekent dat zowel het binnenste als het buitenste trigram Kan is, alsof iemand in een dubbel gevaar is beland. ‘Een kruik wijn en twee schalen rijst, aangeboden in aarden vaatwerk’ verwijst naar een sobere ceremonie. ‘Een eenvoudige afspraak door het raam naar binnen brengen’ betekent dat men in moeilijke omstandigheden langs een ongewone weg tot overeenstemming komt.

De passage vermeldt ook een oud strafstelsel. Wie een misdrijf had begaan, werd opgesloten tussen doornstruiken, die het Kan-hexagram symboliseren. Als die persoon na drie jaar zijn gedrag had verbeterd, kon hij worden vrijgelaten; anders werd hij ter dood gebracht.

Volgens de uitleg van Su Shi, ook bekend als de heer Po, hebben mensen in moeilijke omstandigheden geen ingewikkelde rituelen nodig. Gedeeld leed brengt vertrouwen vanzelf tot stand. Dat blijkt ook uit de verhouding tussen de zesde lijn van het vierde vak en de negende lijn van het vijfde vak: de vorst heeft de steun van zijn minister nodig, en de minister is afhankelijk van de bescherming van de vorst.

Deze passage bespreekt de beeldspraak en de uitspraken bij de lijnen van het hexagram Li in de Yijing (Boek der Veranderingen). Li staat voor vuur, licht en afhankelijkheid.

Eerst gaat het over menselijke verhoudingen. Wie anderen met eenvoudige geschenken en sobere beleefdheidsvormen tegemoet treedt, zal uiteindelijk geen verwijten krijgen. Dit betreft de verhouding tussen de vierde en de vijfde lijn. Zoals Li Zisi uitlegt, ligt de bovenste lijn boven op vijf yanglijnen. Dat beeldt iemand uit die in de gevangenis opgesloten zit, met vastgebonden handen en voeten en doornen onder zich. Sima Guang, met de hoffelijkheidstitel Junshi, vergelijkt leren met water dat onafgebroken stroomt en zo uiteindelijk een grote rivier vormt. Alleen door voortdurend te leren kan iemand een wijze worden. Daarom moet een edel mens zijn De (Deugd/Kracht) bewaren en blijven leren en onderwijzen.

De uitspraak bij Li, dat bestaat uit twee Li-hexagrammen boven elkaar, luidt: wie standvastig de juiste Weg volgt, zal voorspoed hebben; het houden van een koe brengt geluk. De uitleg van het hexagram zegt dat Li ‘afhankelijkheid’ betekent: de zon en de maan zijn bijvoorbeeld afhankelijk van de hemel, en planten en bomen van de aarde. Dubbele lichtkracht die zich aan de juiste Weg hecht, kan de wereld onderrichten. Wie zich op zachte wijze aan de middenweg en de juiste maat houdt, bereikt voorspoed; daarom brengt het houden van een koe geluk.

Het Grote Beeld zegt: wanneer het licht onafgebroken schijnt, gebruikt een groot mens het om de vier windstreken te verlichten.

De eerste negen luidt: de stappen raken in de war, maar men blijft eerbiedig; er is geen onheil. Eerbied voorkomt immers onheil.

De tweede zes luidt: geel hechten — dat wil zeggen, in het midden blijven en de juiste maat bewaren — brengt groot geluk, omdat dit overeenkomt met de middenweg.

De derde negen luidt: het licht van de zon neemt af wanneer zij naar het westen zakt. Men slaat niet op een aardewerken vat om te zingen; de oude man zucht. Dit is onheilspellend, want hoe lang kan het licht van de ondergaande zon nog duren?

De vierde negen luidt: het komt plotseling, als een vuurzee, als de dood, als verstoting. Het komt zo onverwacht dat er nergens plaats is om te blijven.

De vijfde zes luidt: tranen stromen over het gezicht, en men zucht van verdriet; toch brengt dit geluk. Het geluk van de vijfde lijn komt voort uit haar verbinding met de vorst en zijn ambtenaren.

De bovenste negen luidt: de koning trekt ten strijde, neemt de vijandelijke aanvoerder gevangen en maakt gevangenen die niet tot dezelfde groep behoren. Er is geen onheil, want de koning voert oorlog om het land weer in goede orde te brengen.

Tot slot geeft Fang Shihua zijn uitleg. Li betekent afhankelijkheid: door zich ergens aan te hechten, ontstaat licht. De zon en de maan zijn afhankelijk van de hemel, en planten en bomen van de aarde; zo wordt bedoeld dat dubbele lichtkracht zich hecht aan de juiste Weg. Waarom is Li bevorderlijk voor het bewaren van de juiste Weg? Omdat het hexagram helder en zachtmoedig is en zich hecht aan de middenposities van de tweede en vijfde lijn. Daardoor wordt het duister verlicht, krijgt alles zijn passende plaats en kunnen mensen rustig wonen en leven: ze bewerken het land en eten, en slaan waterputten om te drinken. Wat is er dan nog nodig? Alleen het houden van een koe brengt geluk. De drie lijnen van het onderste trigram staan voor drie momenten van de dag: de eerste lijn is de ochtend, de tweede het middaguur en de derde de avondschemering, de ouderdom van de dag, wanneer men afscheid neemt van de overledenen.

Deze passage uit de Yiyin, met de bovenste en onderste geschriften, gaat vooral over de kortheid van het leven en het belang om je tijd te koesteren en op tijd van het leven te genieten. Ook licht zij de beginselen toe van de wederzijdse resonantie tussen Hemel en Aarde en van de verhouding tussen vorst en onderdaan.

Het leven is als een dag waarvan het ochtendgloren het begin bepaalt: men opent de deuren en begint aan een nieuwe dag. Ieder mens moet zijn verantwoordelijkheid zorgvuldig vervullen, zoals iemand voorzichtig loopt om geen misstap te begaan. Wie de middenweg weet te bewaren, vindt daarin voorspoed, als in het gele licht van de avondschemering. Dat is een helder en rechtvaardig moment. Maar wie die gelegenheid voorbij laat gaan, is als de zon die naar het westen zakt: dat kan niet lang duren. Als je niet op tijd op de fou speelt — een oud muziekinstrument van aardewerk — en zingt om plezier te maken, kun je, eenmaal oud en verzwakt, alleen nog maar zuchten. Dat is een teken dat onheil nadert. Daarom moet je het moment aangrijpen en op tijd van het leven genieten. Dat betekent niet dat je de dood verafschuwt, maar dat je de tijd op latere leeftijd koestert en van het leven geniet.

Daarna bespreekt de tekst de trigrammen. De drie lijnen van het buitenste trigram verwijzen naar Li; de vierde, vijfde en bovenste lijn werken samen om het licht voort te zetten. De vierde lijn van negen symboliseert de zon die hoog aan de hemel staat: de nevel trekt vanzelf op, maar dit duurt slechts kort. Een plotseling onheil is als verbranding, dood of verstoting, waardoor iemand nergens meer terechtkan. Dat is niet iets wat wij zelf hebben veroorzaakt door iemand te verstoten.

De vijfde lijn zegt dat, wanneer tirannen als Youmiao of de graaf van Ge het volk teisteren, de mensen na veel lijden wrok koesteren tegen de grote staat en wegvluchten. Hoe kan een deugdzame, welwillende vorst zich daar geen grote zorgen over maken en niet met spoed proberen hen te redden? Daarom laat de bovenste lijn van negen zien dat een strafexpeditie slaagt: de hoofdschuldigen worden uitgeroeid en de overigen gevangengenomen. Dat gebeurt omdat de tegenpartij niet tot onze eigen gemeenschap behoort en er geen andere uitweg is. Dat wijze vorsten en onderdanen zo handelen, is even heilzaam als het houden van een moederkoe, symbool van zachte en volgzame Deugd. Dat is werkelijk zo.

Het aanhangsel geeft de volgorde van de hexagrammen in het onderste deel van de Yijing: Xian, Heng, Dun, Dazhuang, Jin, Mingyi, Jiaren, Kui, Jian, Jie, Sun, Yi, Guai, Gou, Cui, Sheng, Kun, Jing, Ge, Ding, Zhen, Gen, Jian, Guimei, Feng, Lü, Xun, Dui, Huan, Jie, Zhongfu, Xiaoguo, Jiji en Weiji.

Tot slot wordt het hexagram Xian uitgelegd, met Gen onder en Dui boven. Xian symboliseert resonantie: het brengt voorspoed, bevordert het vasthouden aan de juiste weg en maakt een huwelijk gunstig. Het Tuan-commentaar zegt: Xian betekent resonantie. Het zachte Yin bevindt zich boven en het sterke Yang onder; de twee Qi-krachten resoneren met elkaar en verenigen zich. Stilte mondt uit in vreugde; de man stelt zich nederig op om de vrouw het hof te maken. Daarom brengt dit voorspoed en is een huwelijk gunstig. Hemel en Aarde resoneren met elkaar, waardoor alle dingen tot ontwikkeling komen en groeien. De wijzen raken de harten van de mensen en brengen zo vrede in het rijk.

Deze passage bespreekt de betekenis van het Xian-hexagram in de Yijing, dat wederzijdse gevoeligheid symboliseert. Het hexagram bestaat uit Gen, het trigram dat de berg voorstelt, en Dui, het trigram dat het meer voorstelt. Samen verbeelden ze het beginsel dat alle dingen op elkaar inwerken.

De tekst stelt eerst dat we door de wederzijdse inwerking van hemel, aarde en alles wat daartussen leeft te observeren, kunnen begrijpen hoe vrede onder de hemel tot stand komt. Het beeld van een meer op een berg staat voor de houding van de wijze: met een open en ontvankelijke geest anderen tegemoet treden.

Vervolgens gebruikt de tekst lichaamsdelen als beeld voor het verloop van die inwerking. De eerste zesde lijn, de onderste Yin-lijn, zegt dat de beweging bij de grote teen begint en zo verbeeldt dat een innerlijke intentie naar buiten gericht wordt. Bij de tweede zesde lijn bereikt de inwerking het onderbeen. Dat kan gevaarlijk lijken, maar wie rustig blijft, vindt voorspoed. Bij de derde negende lijn bereikt zij de dij: wie anderen blindelings volgt, zal daar spijt van krijgen. Bij de vierde negende lijn komt de inwerking bij het hart. Door de juiste gedachten vast te houden, kan men spijt wegnemen. Bij de vijfde negende lijn bereikt zij de rug, zonder dat er spijt ontstaat. De bovenste zesde lijn betreft de wangen en tong: de inwerking kan dan gemakkelijk ontaarden in mooie praatjes.

De tekst benadrukt dat wederzijdse inwerking een natuurlijke wetmatigheid is tussen hemel en aarde. Zoals een beweging van de grote teen het onderbeen en de dij in beweging brengt, zo werkt de beweging door het hele lichaam. De inwerking van het hart, verbonden met de vierde negende lijn, lijkt misschien stil te staan, maar vraagt juist om het vasthouden van de juiste gedachten. Een ware wijze weet mogelijke spijt bij voorbaat te voorkomen, maar wijst wederzijdse inwerking niet af uit angst voor spijt. Blijft een reactie uit, dan kan dat innerlijke onrust veroorzaken; dat laat juist zien dat de kracht van deze inwerking helder en oprecht is.

Ten slotte vermeldt de tekst dat de inwerking van de rug, verbonden met de vijfde negende lijn, minder zichtbaar is, maar wel degelijk bestaat. Het hexagram als geheel leert dat wederzijdse inwerking zich geleidelijk voltrekt, van de voeten naar het hoofd. Elk lichaamsdeel heeft daarin zijn eigen kenmerken, en vraagt om een passende benadering.

Deze passage bespreekt vooral het verschil tussen ‘resonantie’ en ‘meebewegen’. Zij benadrukt dat werkelijk handelen moet voortkomen uit een innerlijke resonantie, en niet uit het blindelings volgen van anderen.

De tekst gebruikt lichaamsdelen als beeldspraak: wie de beweging van de wang (fu) waarneemt, kan de bedoeling van de vijf ingewanden (wu) begrijpen. Als er vanbinnen geen echte resonantie is, waarom zou iemand zich dan zo inspannen om woorden te gebruiken? Werkelijke resonantie heeft geen woorden nodig, net zoals alles tussen hemel en aarde vanzelf zijn gang gaat. Als deze resonantie verloren gaat, komt de beweging van de wereld tot stilstand.

Vervolgens stelt de tekst dat de beweging van de tenen bij de eerste lijn, de beginfase, een echte resonantie is. De beweging van het onderbeen bij de tweede lijn, de tweede fase, volgt slechts de eerste lijn en is zelf geen echte resonantie. Daarom keurde koning Wen van Zhou dit gedrag af. Confucius meende echter dat de tweede lijn weliswaar de eerste lijkt te volgen, maar mogelijk ook een eigen resonantie heeft. Blindelings volgen brengt gevaar met zich mee; wie zijn eigen resonantie behoudt, kan zich naar de natuurlijke orde voegen zonder schade te veroorzaken.

Pas de derde lijn is werkelijk iemand die blindelings volgt. De tekst noemt dit ‘ook geen eigen positie hebben’ (yi bu chu): zodra een ander beweegt, beweegt diegene mee, zonder dat de beweging uit een eigen resonantie voortkomt. Echte resonantie ontstaat vanzelf, zonder nadenken. Meebewegen met de stroom lijkt daarentegen op een dienaar die bevelen opvolgt: het is onderdanig en past niet bij de waardigheid van een grootmoedig mens.

De wijzen hechten waarde aan resonantie die uit het innerlijk voortkomt en moedigen blindelings volgen niet aan. Resonantie komt van binnenuit, terwijl volgen van een ander uitgaat. Als er alleen resonantie is en geen antwoord, verliest die resonantie haar betekenis. Echte resonantie en antwoord vinden gelijktijdig plaats, zoals de Qi van Yin en Yang elkaar vanzelf beïnvloedt en beantwoordt, zoals bergen en meren met elkaar in verbinding staan. Dat is de juiste weg van resonantie.

Tot slot stelt de tekst dat resonantie in het innerlijk begint en dat ook het antwoord daaruit voortkomt. Wanneer het innerlijk iets gewaarwordt, bewegen de voeten onderaan en de mond bovenaan. Als de eerste lijn resoneert en de tenen beweegt, maar de vierde lijn — die de plaats van het hart vertegenwoordigt — niet antwoordt, strookt dat niet met de menselijke aard. Daarom concluderen de wijzen dat echte resonantie noodzakelijkerwijs een overeenkomstig antwoord oproept.

(Noot: ‘lijn’ verwijst hier naar een van de zes posities in het hexagram van de Yijing (het Boek der Veranderingen), gerangschikt van onder naar boven als de eerste, tweede, derde, vierde, vijfde en bovenste lijn. ‘Koning Wen’ verwijst naar koning Wen van Zhou, die volgens de overlevering een van de belangrijkste auteurs van de Yijing was.)

Deze passage legt met het hexagram Xian uit het Boek der Veranderingen (Yijing), dat wederzijdse resonantie symboliseert, uit hoe het menselijk hart en de dingen daarbuiten op elkaar reageren. De tekst gebruikt delen van het lichaam als beeldspraak: wanneer het hart (de rugspieren) een gedachte voortbrengt, is de innerlijke beweging misschien niet zichtbaar, maar ze komt onvermijdelijk naar buiten via de mond, die door het trigram Dui wordt gesymboliseerd. Zo gaan iemands tenen, gesymboliseerd door het trigram Gen, vanzelf bewegen zodra die iets raakt. Zelfs als iemand probeert stil te blijven staan, lukt dat niet.

De auteur merkt op dat de groei en ontwikkeling van alles tussen hemel en aarde, en de vrede in de wereld, voortkomen uit deze natuurlijke wederzijdse resonantie. Zelfs wijzen kunnen zich niet aan deze wet onttrekken. Toch willen gewone mensen hun gevoelens veinzen om anderen te misleiden. Het eerste beginsel van waarachtig leren is daarom dat je jezelf niet voor de gek houdt, maar eerlijk onder ogen ziet wat je hart beweegt. Wanneer je intentie oprecht is, wordt je hart vanzelf recht, en worden lichaam en geest vanzelf goed gevormd. Zo kunnen gezin, staat en wereld op natuurlijke wijze goed worden bestuurd.

Enkele geleerden geven in het aanhangsel hun uitleg. Su Shi zegt dat het is als een man die nederig een vrouw het hof maakt: alleen oprechtheid leidt tot een goed resultaat. Ware gevoelens zijn als wolken die met de draak meebewegen en de wind die de tijger volgt; dat gebeurt vanzelf en laat geen ruimte voor schijn.

Zhu Xi legt uit dat het hexagram Xian wederzijdse resonantie voorstelt. Het trigram Gen, dat stilstand betekent, richt die resonantie op één punt; het trigram Dui, dat vreugde betekent, zorgt voor een passende reactie. Dat de jonge man, voorgesteld door Gen, de jonge vrouw, voorgesteld door Dui, het hof maakt, stemt overeen met de juiste weg in de omgang tussen man en vrouw.

Yang Jian beschouwt resonantie en vreugde als één geheel. Het is als een stil wateroppervlak dat vanzelf alles weerspiegelt. Hemel en aarde lijken onbeweeglijk en stil, maar reageren in werkelijkheid voortdurend op elkaar.

Mu Bozai benadrukt dat er zonder wederzijdse resonantie geen uitwisseling mogelijk is. Deze weg van resonantie geldt niet alleen voor de omgang tussen mannen en vrouwen, maar is ook een grondbeginsel van de werking van hemel en aarde.

Deze tekst gaat vooral over het verband tussen de natuurlijke werking van hemel en aarde en de manier waarop harten op elkaar reageren. Dat verband is in verschillende delen te begrijpen.

De grondslag van de groei en ontwikkeling van alle dingen onder hemel en aarde ligt in ‘resonantie’: een natuurlijk beginsel van wederzijdse inwerking. Zoals een wijze anderen door zijn oprechte hart weet te raken, zo kan vrede en harmonie in de wereld ontstaan. Door dit verschijnsel van resonantie te bestuderen, wordt de aard van alle dingen onder hemel en aarde duidelijk. Die aard is het werkelijke mechanisme waardoor ze functioneren; zonder resonantie kan dat mechanisme zich niet tonen.

Het bovenste deel van de Yijing begint met de trigrammen Qian (Hemel) en Kun (Aarde), die symboliseren dat Hemel en Aarde hun eigen plaats hebben. Het onderste deel begint met de trigrammen Xian (Berg en Meer wisselen Qi uit) en Heng (Donder en Wind werken op elkaar in), die de wisselwerking tussen Yin en Yang verbeelden. Voor een vaste ordening is onderscheid nodig, daarom worden Hemel en Aarde door twee afzonderlijke trigrammen weergegeven. Voor het samenkomen van Qi is juist vereniging nodig, daarom worden Berg en Meer in één trigram samengebracht. Het trigram Xian, met Gen onder en Dui boven, verbeeldt de wederzijdse aantrekking tussen een jonge man en een jonge vrouw. Omdat dit het krachtigste voorbeeld van resonantie is, staat het aan het begin van het onderste deel van de Yijing.

Volgens de ouden zijn het hart en de ruggengraat met elkaar verbonden; de ruggengraat (lü) is het centrum dat de geestelijke activiteit bestuurt. Zoals de ogen leeg moeten blijven om de verschillende kleuren helder te kunnen zien, en de oren leeg moeten blijven om de verschillende geluiden goed te horen, zo moet ook het hart leeg blijven om het goede in de wereld te kunnen ontvangen. Wie het hart vult met vooringenomen ideeën, maakt het als een geblokkeerde doorgang die geen ruimte laat voor beweging.

Echte resonantie is ‘resonantie zonder vooropgezet plan’: het hart blijft leeg en zonder eigenbelang. Dit betekent niet dat er helemaal niet wordt nagedacht, maar dat het denken de natuurlijke gang volgt, alsof je de hele dag nadenkt zonder daar bewust moeite voor te doen. Zoals alle dingen onder de hemel verschillende wegen gaan en uiteindelijk toch bij dezelfde waarheid uitkomen. Hedendaagse geleerden houden vaak vast aan afzonderlijke methoden en vergeten de grondslag; ze raken verstrikt in hun gedachten en verliezen het zicht op de oorsprong. Zo ontstaat doelbewuste, kunstmatige resonantie, in plaats van de natuurlijke Weg.

In de tekst verwijst ‘het trigram Xian’ naar een van de vierenzestig trigrammen van de Yijing, dat resonantie symboliseert. ‘Lü’ betekent ruggengraat. ‘Resonantie zonder vooropgezet plan’ is een belangrijk taoïstisch begrip voor een spontane, niet-geforceerde staat van wederzijdse inwerking.

Het Heng-hexagram in de Yi Jing (de klassieker van verandering), met Xun onder en Zhen boven, verbeeldt wind en donder die elkaar volgen. Het gaat over de Weg van bestendigheid. De hexagramtekst zegt: wie bestendigheid bewaart, bereikt voorspoed en blijft zonder tegenslag. Het is gunstig om de juiste Weg standvastig te volgen en om tot handelen over te gaan.

De Tuan Zhuan legt uit dat ‘Heng’ ‘langdurig’ betekent. Het bovenste trigram Zhen (donder) is Yang en krachtig; het onderste trigram Xun (wind) is Yin en zacht. Donder en wind werken samen. Doordat Yin en Yang op elkaar reageren, kan bestendigheid standhouden; zo ontstaan voorspoed en een leven zonder tegenslag. De wetten waarnaar hemel en aarde verlopen, zijn blijvend. De zon en de maan kunnen alleen dankzij de Weg van de hemel langdurig schijnen; de wisseling van de seizoenen brengt alles tot ontwikkeling. Door de juiste Weg blijvend te beoefenen, kan een wijze de wereld onderrichten. Wie de beginselen van bestendigheid onderzoekt, begrijpt de aard van hemel, aarde en alle dingen.

De Xiang Zhuan zegt: donder en wind die elkaar volgen, vormen het beeld van het Heng-hexagram. De edele mens begrijpt daaruit dat hij de juiste Weg standvastig moet bewaken.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd:

De eerste lijn, zes aan het begin: wie vanaf het begin te nadrukkelijk naar bestendigheid streeft, loopt gevaar en bereikt niets goeds. Het is alsof je bij het graven van een put meteen heel diep wilt gaan: dat kan juist problemen veroorzaken.

De tweede lijn, negen: het berouw verdwijnt. Deze lijn staat op een middenpositie en kan daardoor blijvend de middenweg volgen.

De derde lijn, negen: wie zijn Deugd (morele kracht) niet standvastig bewaart, kan vernederd worden. Iemand die ongeduldig en wisselvallig is, is als een vriend die anderen uiteindelijk niet kunnen verdragen.

De vierde lijn, negen: de jacht levert niets op. Wie langdurig op een ongeschikte plek blijft, kan immers geen buit verwachten.

De vijfde lijn, zes: voor een vrouw is het gunstig om trouw en kuis te blijven; voor een man kan diezelfde houding gevaarlijk zijn. Een vrouw wordt geacht haar hele leven trouw te blijven aan één partner, terwijl een man zich aan veranderende omstandigheden moet kunnen aanpassen. Als hij zich op dezelfde starre manier opstelt, pakt dat verkeerd uit.

De zesde lijn, zes bovenaan: wie de Weg van bestendigheid laat wankelen, brengt zichzelf onvermijdelijk in gevaar. Deze lijn staat hoog, maar tast de grondslag aan. Daardoor is de inspanning gedoemd vruchteloos te zijn.

Fang Shihua, een Ming-dynastiegeleerde van de Yi Jing, voegt eraan toe dat ‘Heng’ bestendigheid betekent. Wie bestendigheid wil bewaren, moet de natuurlijke gang van zaken volgen en hoeft niets met opzet af te dwingen. De eerste lijn, zes aan het begin, staat aan het begin van het Xun-trigram (wind): te ver willen doordringen werkt averechts. Ware bestendigheid bestaat erin de middenweg te bewaren, zoals de tweede lijn, negen, dat doet. De derde lijn, negen, is te krachtig en staat niet in het midden; door ongeduld verliest zij uiteindelijk haar Deugd. De vierde lijn, negen, staat op een ongeschikte positie en probeert toch iets te oogsten; dat kan alleen maar vruchteloos zijn.

Deze passage onderzoekt de diepe betekenis van ‘Heng’ (恒: duurzaamheid en bestendigheid). Confucius zegt dat zelfs wie een prooi wil vangen — een beeld voor het nastreven van een doel — de juiste methode moet volgen. Wie niet op de juiste plaats staat, de middelste positie, maar toch iets probeert af te dwingen, zal zelfs na lange tijd niets bereiken. Het Zhen-hexagram staat voor de grote weg en het Xun-hexagram voor vogels. De zesde vijfde lijn is een Yin-lijn op een Yang-positie. Hoewel die lijn de deugd van standvastigheid behoudt, treft haar toch onheil: ze weet wel dát ze standvastig moet zijn, maar niet waarom. De bovenste zesde lijn staat aan het einde van het Zhen-hexagram. Ze denkt door beweging iets tot stand te kunnen brengen, maar dat is vergeefs: ze begrijpt alleen de beweging en niet dat bestendigheid niet kan worden afgedwongen.

De Weg van bestendigheid laat zich moeilijk onder woorden brengen. Je moet standvastig blijven zonder er doelbewust naar te streven; ze lijkt onbereikbaar, maar je mag haar niet opgeven. Je kunt haar niet afdwingen of tot op de bodem uitvorsen. Wat blijft er dan over? Alleen: steeds opnieuw de bestendigheid bewaren.

In het aanhangsel merkt Yang Jian op dat er geen duurzaamheid kan zijn wanneer boven en beneden niet op elkaar zijn afgestemd. Donder beweegt en wind steekt op: die werken steeds samen. Het Xun-hexagram (wind) staat niet op gespannen voet met de beweging van Zhen; de zes lijnen kunnen alleen duurzaam zijn wanneer de harde en zachte lijnen op elkaar reageren. Wat je bestendig bewaart, is wat je waarneemt; wat je bestendig bewaart, is wat je ervaart. Zo wordt de werkelijkheid van hemel en aarde en van alle dingen helder. Wie ervaring en bestendigheid van elkaar losmaakt, begrijpt noch bestendigheid, noch wederzijdse gevoeligheid. Een stormwind en stortregen duren bijvoorbeeld geen hele dag. Wat niet bestendig is, is slechts hun verschijningsvorm; hun oorsprong is juist bestendig. Geluid en beweging lijken vergankelijk, maar hun oorsprong is altijd bestendig. Wie dit begrijpt, ziet dat alle veranderingen in wezen bestendig zijn. ‘Heng’ (恒, bestendigheid), ‘Xian’ (咸, wederzijdse gevoeligheid), ‘Yi’ (易, verandering) en ‘Dao’ (道, de Weg) zijn slechts voorlopige benamingen. Dit geldt voor de beginselen van alles tussen hemel en aarde en van alle vierenzestig hexagrammen.

Jin Rubai voegt eraan toe dat ‘bestendig zijn maar niet de juiste positie innemen’ betekent dat men niet met de Middenweg overeenstemt; het gaat niet om het geval waarin een Yang-lijn op een Yin-positie staat. Zo is de derde negenlijn — een Yang-lijn op een Yang-positie — eveneens ongunstig, terwijl de tweede negenlijn, doordat ze in het midden staat, spijt kan wegnemen.

Wang Bi (met de courtesy name Fusi) legt uit: Rust is de meester van onrust; stabiliteit is de grondslag van beweging. Daarom past stabiliteit bij iemand in een hoge positie, en is in rust blijven de weg naar duurzaamheid. Wie zich op de hoogste plaats in een hexagram bevindt, maar tegelijk het uiterste punt van heftige verandering bereikt en dat als de normale toestand beschouwt, zal niets tot stand brengen.

Yang Jian licht dit verder toe: “‘Schudden’ betekent onrust en beroering. Blijf je tot in de laatste fase onrustig en kun je geen zuivere, eenpuntige concentratie bereiken, dan zul je niets tot stand brengen en op onheil afstevenen. De wijze, Confucius, werkte zo gedreven dat hij vergat te eten, omdat hij juist daarvoor beducht was. Daarom wijdde hij zich vanaf zijn vijftiende aan de studie, vond hij op zijn dertigste zijn richting, was hij op zijn veertigste niet langer verward, kende hij op zijn vijftigste het Hemelse Mandaat, kon hij op zijn zestigste uiteenlopende opvattingen aanhoren en volgde hij op zijn zeventigste zijn hart zonder de grenzen te overschrijden. Pas uiteindelijk bracht hij zo grote verdiensten tot stand. Ach! Wie deze weg volgt, zal voorspoed hebben; wie ervan afwijkt, zal onheil treffen. Hoe zou je er dan niet ontzag voor voelen?”

Hij zegt ook: “Donder en wind zijn de meest beweeglijke verschijnselen onder de hemel. Je zou ze dus niet met ‘duurzaamheid’ in verband brengen, maar in het Hexagram van Duurzaamheid (Heng) dienen ze juist als beeld. Gewone mensen kunnen dat moeilijk begrijpen; de edele mens ziet dat ze in wezen nooit werkelijk veranderen. Confucius zei dat verdriet en vreugde in elkaar overgaan, zoals wind en donder elkaar afwisselen. Daarna zei hij: ‘Kijk wijd om je heen, maar je ziet ze niet; spits je oren, maar je hoort ze niet.’ Verdriet en vreugde zijn niet te zien en niet te horen. Wie kan dan ontkennen dat ze nooit werkelijk veranderen? Deze onveranderlijke aard is de grondslag waarop je staat. Dat is het niveau van de edele mens; dat is de ware betekenis van donder en wind. Je kunt die niet beoordelen met een eenvoudige tegenstelling tussen beweging en rust.”

Wang Shouren (met de courtesy name Bo’an) zegt: “Wie als edele mens de ware betekenis begrijpt van donder en wind als beelden in het Hexagram van Duurzaamheid, kan zich soepel aanpassen aan de talloze veranderingen. Toch blijft de grondslag waarop hij staat onwrikbaar.”

(Gen in de onderste positie, Qian in de bovenste positie)

Het Hexagram van Terugtrekking (Dun) staat voor terugtrekken en toch voorspoed bereiken. Er is enig voordeel, mits men vasthoudt aan het juiste.

De Tuan Zhuan (Verklaring van de Hexagrammen) legt uit: “Terugtrekken en voorspoed bereiken betekent dat je door je op het juiste moment terug te trekken de zaken goed laat verlopen. De yang-krachtige persoon neemt een juiste positie in en handelt in overeenstemming met de omstandigheden. ‘Enig voordeel, mits men vasthoudt aan het juiste’ betekent dat de yin-zachte kracht geleidelijk toeneemt. De betekenis van terugtrekken op het juiste moment is van groot belang!”

De Xiang Zhuan (Verklaring van de Beelden) zegt: “Onder de hemel rijst een hoge berg op; dit beeld staat voor terugtrekking. De edele mens houdt daarom afstand van kleine mensen. Hij hoeft hen niet te haten, maar bewaart wel zijn waardigheid.”

Eerste lijn, zes: Bij een terugtocht blijf je achteraan. Dat is gevaarlijk; onderneem niets overhaast.

De Xiang Zhuan zegt: “Het gevaar van achteraan blijven bij de terugtocht verdwijnt wanneer je niet overhaast handelt; dan blijft onheil uit.”

Tweede lijn, zes: Vastgebonden met geel ossenhuid — een beeld van vastberadenheid — kan niemand zich losmaken.

De Xiang Zhuan zegt: “Vastgebonden zijn met geel ossenhuid betekent dat je je wil stevig moet verankeren.”

Derde lijn, negen: Je trekt je terug terwijl je nog gehecht bent; dat brengt gevaar en uitputting als bij ziekte. Het is gunstig om dienaren en dienstmeiden in dienst te nemen.

De Xiang Zhuan zegt: “Het gevaar van terugtrekken met gehechtheid is als de uitputting van een ziekte. Het is gunstig om dienaren in dienst te nemen, omdat je dan geen grote onderneming kunt beginnen.”

Vierde lijn, negen: Je trekt je kalm en beheerst terug. Dat is gunstig voor de edele mens en ongunstig voor de kleine mens.

Deze passage bespreekt het Dun-hexagram (遯卦, ook geschreven 遁卦) uit de Yijing. Het staat voor terugtreden en zich terugtrekken, en gaat vooral over de vraag hoe je in verschillende omstandigheden verstandig afstand kunt nemen.

Het hexagram laat zien dat de edele mens weet wanneer het tijd is om zich terug te trekken, terwijl de kleine mens dat niet kan. De negende lijn van de vijfde positie, een Yang-lijn op een eervolle plaats, maakt duidelijk dat een waardige terugtocht geluk brengt, omdat je daarbij trouw blijft aan je integere voornemen. De negende lijn op de hoogste positie zegt dat terugtrekken na zorgvuldige voorbereiding geen nadeel oplevert: in je hart is dan geen twijfel meer.

De Berg boven de Hemel vormt samen het Dun-hexagram en verbeeldt een periode waarin de Yin-kracht geleidelijk toeneemt en de Yang-kracht zich terugtrekt. De kern van dit hexagram is dat je je terugtrekt in overeenstemming met de tijd. Hoewel de negende lijn van de vijfde positie een eervolle plaats inneemt, blijft ze omgaan met de tweede positie, de zesde lijn, die de groeiende Yin-kracht voorstelt. Dat laat de wijsheid zien om je terugtocht aan veranderende omstandigheden aan te passen.

Een werkelijk wijs mens wacht niet tot kleine mensen aan de macht komen voordat die aan terugtrekken denkt, maar houdt steeds de mogelijkheid van terugtrekking in gedachten. Zoals de eerste positie, de zesde lijn, zegt: als je je vanaf het begin terugtrekt, hoe kan er dan onheil ontstaan? De tekst haalt historische voorbeelden aan: Kou Zhun beval Ding Wei aan en Zhang Jun beval Qin Hui aan. Pas toen deze mannen macht kregen, zagen hun aanbevelers wie ze werkelijk waren. Op dat moment was het te laat om zich nog op tijd terug te trekken.

De zesde lijn van de tweede positie gaat over de geleidelijke opkomst van de Yin-lijn, die hier de kleine mens verbeeldt. Dat wordt geïllustreerd met het verhaal van Li Linfu uit de Tang-dynastie. Hij deed eerst alsof hij Li Shizhi goedgezind was en raadde hem aan keizer Xuanzong voor te stellen een mausoleum op de Hua-berg te bouwen. Toen de keizer enthousiast reageerde, veranderde Li Linfu plotseling van toon: de Hua-berg zou de berg zijn die bij het lot van de keizer hoorde, zei hij, en daarom mocht er geen grond worden verzet. Zo bracht hij Li Shizhi ten val en verstevigde hij zijn eigen positie.

Aan de hand van de veranderende lijnen van het hexagram en historische verhalen leert deze passage dat je de omstandigheden goed moet inschatten en je op tijd moet terugtrekken wanneer dat nodig is. Wacht niet tot het onheil voor de deur staat om daar spijt van te krijgen. Ware wijsheid bestaat erin voortdurend bereid te zijn je terug te trekken, in plaats van pas onder dwang te vluchten.

Deze passage gebruikt historische voorbeelden en een analyse van de hexagrammen om de wijsheid te bespreken van de omgang tussen vorst en dienaar, en van terugtrekken om gevaar te ontlopen.

De tekst vertelt dat Qin Hui uit de Song-dynastie met list de militaire macht van de drie grote generaals afnam. Dat was alsof iemand met een leren riem van gele ossenhuid de handen en voeten van een ander bond, terwijl diegene zelf niet eens merkte dat hij werd beheerst. Dit maakt duidelijk hoe belangrijk de ‘kunst van terugtrekken uit de wereld’ is: de wijsheid om zich op tijd terug te trekken en zich aan de wereld te onttrekken. In het Gen-hexagram van de Yijing, dat stilstand symboliseert, is de derde lijn de centrale positie. Wordt die lijn in haar beweging belemmerd, dan raakt het hele stelsel ontregeld. Maar wie een leidende positie bekleedt, zoals een gezinshoofd of bestuurder, kan zelfs wanneer diegene wordt tegengehouden de situatie blijven beheersen: kleine zaken kunnen doorgaan, grote zaken niet.

De vierde lijn, negen, correspondeert met de eerste lijn en symboliseert de edele mens die weet wanneer het tijd is om zich terug te trekken; daardoor volgt vanzelf voorspoed. Kleine mensen kunnen de edele mens niet in hun problemen meeslepen. De vijfde lijn, negen, staat voor de positie van de vorst. Is de vorst verstandig, dan kan die, zelfs als er kleine mensen om hem heen zijn — gesymboliseerd door de zachte, yin-achtige kracht van lijn zes, twee — de rechte Weg bewaren door zich verstandig terug te trekken. Zulke verlichte vorsten zijn echter zeldzaam. In de geschiedenis werd de krachtige, yang-achtige rechtschapenheid vaak belemmerd door kleine mensen met een yin-aard.

Tot slot noemt de tekst verschillende historische manieren om met de omstandigheden om te gaan. Di Renjie diende keizerin Wu Zetian; Feng Dao koos ervoor zich in een tijd van chaos terug te trekken. Tao Hongjing weigerde in dienst te treden van de Liang-dynastie, en Chen Tuan weigerde trouw te zweren aan de Song-dynastie. Li Mi hielp keizer Suzong van de Tang als burger, terwijl Liu Bingzhong keizer Shizu van de Yuan bijstond in de hoedanigheid van monnik. Ook hielp de monnik Yao Guangxiao in de Ming-dynastie Zhu Di de troon te veroveren, hoewel hij door sommigen ‘de moordende monnik’ werd genoemd. Deze voorbeelden laten zien dat zowel het aanvaarden van een ambt als het zich terugtrekken vraagt om een verstandige keuze, afgestemd op de tijdsomstandigheden.

Deze passage bespreekt vooral de filosofische betekenis van twee hexagrammen uit de Yijing (het Boek der Veranderingen): Dun, dat terugtrekking verbeeldt, en Dazhuang, dat krachtige groei verbeeldt.

Over het hexagram Dun zegt de tekst dat, wanneer de Yin-energie geleidelijk toeneemt — als teken dat kleine lieden aan invloed winnen — terwijl de Yang-energie, die de edele mens symboliseert, nog niet volledig is onderdrukt, de edele mens zich terugtrekt. Dat is geen verzaking van verantwoordelijkheid, maar een keuze die past bij het verloop van de Hemelse Weg. De edele mens neemt bewust geen deel meer aan de gebeurtenissen. Dat lijkt onverschillig, maar getuigt van diep inzicht. Hij past zich aan de omstandigheden aan zonder zijn beginselen prijs te geven en blijft, als een berg, onwrikbaar. Zo ziet de kleine mens de edele mens: iemand die afstand houdt en toch gezag uitstraalt.

De toelichtingen in de bijlage vullen dit aan. Volgens Su Shi trekt de edele mens zich terug wanneer de Yin-energie overheerst om zijn krachten te bewaren en een gunstiger wending af te wachten. Jiao Hong betoogt op grond van tekstonderzoek dat het klassieke karakter fei oorspronkelijk fei (‘vliegen’) was en dat ‘dik’ op een schrijffout berust. Dat verwijst er volgens hem naar dat terugtrekking lijkt op een vogel die ver wegvliegt. Wang Ji benadrukt dat de edele mens tegenover kleine lieden ‘niet vijandig, maar wel streng’ moet zijn: zijn woorden zijn bescheiden en zijn gedrag correct; zijn houding is mild, maar zijn innerlijk standvastig. Zo laat hij anderen geen kans om misbruik van hem te maken.

Het hexagram Dazhuang, met Qian onder en Zhen boven, wordt als volgt uitgelegd: ‘grote kracht’ betekent dat wie sterk is, kracht en beweging met elkaar verenigt. Ware kracht vereist dat men het juiste pad trouw blijft. De ordening van Hemel en Aarde is immers zowel groots als rechtvaardig. Het hexagrambeeld is als de donder die door de hemel klinkt en de edele mens waarschuwt niet te handelen in strijd met de rituele voorschriften.

De lijnteksten geven verdere aanwijzingen. Bij de eerste negen zegt de tekst dat alleen sterke tenen — een beeld voor overhaast handelen — tot benauwdheid leiden. Bij de tweede negen brengt het vasthouden aan het midden voorspoed.

Deze inzichten weerspiegelen taoïstische wijsheid over hoe men zich in de wereld beweegt: in ongunstige tijden weet men zich op tijd terug te trekken, en wanneer men sterk staat, houdt men des te nauwgezetter vast aan het juiste pad. Ze benadrukken de eenheid van innerlijke standvastigheid en uiterlijke mildheid.

Deze passage komt uit het hexagram Dazhuang (Grote Kracht), ‘Donder boven de Hemel’, in de Yijing (het Boek der Veranderingen). Ze gaat vooral over hoe je kracht op de juiste manier gebruikt.

De tekst bij lijn negen op de derde plaats zegt dat een klein mens — iemand met weinig deugd — zijn brute kracht misbruikt, terwijl een edel mens weet hoe hij de omstandigheden moet inschatten. Wie alleen maar zijn kracht wil tonen, is als een ram die met zijn horens tegen een heg beukt en ze erin vastklemt. Het beeld van de ram die de heg ramt, laat zien waar onbezonnen handelen toe leidt.

De tekst bij lijn negen op de vierde plaats zegt dat standvastig blijven op de juiste Weg geluk brengt en geen spijt oplevert. De heg is doorbroken en klemt de horens van de ram niet langer vast; ook de as van de grote wagen is stevig, zodat die veilig verder kan rijden. Dit betekent dat je een hindernis kunt overwinnen wanneer je je kracht op de juiste manier inzet.

De tekst bij lijn zes op de vijfde plaats zegt dat iemand op vlak terrein een schaap verliest — een beeld voor het verlies van kracht in een stabiele omgeving — maar daar geen spijt van heeft. Dat komt doordat zijn positie niet passend is.

De tekst bij de bovenste lijn, lijn zes, zegt dat de ram tegen de heg beukt en noch achteruit noch vooruit kan. Daar komt geen voordeel uit voort. Maar wie de moeilijkheden doorstaat, zal uiteindelijk geluk vinden. De passage laat zien dat je in een situatie waarin je geen kant op kunt, door vast te houden aan de juiste Weg het gevaar kunt keren.

Volgens de uitleg van Fang Shihua is in dit hexagram alleen lijn negen op de vierde plaats sterk en in beweging; daarom leidt handelen daar tot geluk. Echte Dazhuang, of grote kracht, moet op de juiste Weg berusten. De eerste lijn, lijn negen, staat te laag om overhaast te handelen. Lijn negen op de derde plaats ligt wel dicht bij het trigram Zhen, dat beweging verbeeldt, maar er ligt nog een hindernis voor. Brute kracht zetten heeft daar geen zin. Wanneer een edel mens op het toppunt van zijn kracht is, moet hij weten wat juist is: hij mag sterk zijn, maar mag zijn kracht niet misbruiken. Dat doet denken aan keizer Han Wendi, die verzuchtte dat zelfs talent moeilijk tot zijn recht komt wanneer de tijd er niet rijp voor is.

De kern van deze passage is dat je kracht op de juiste plaats en het juiste moment moet inzetten. Onbezonnen handelen werkt averechts. Een edel mens weet de omstandigheden in te schatten; een klein mens probeert alleen maar zijn kracht te tonen.

Deze passage uit de Jing (klassiek geschrift) behandelt de wijsheid van besturen en het omgaan met anderen. Keizer Wen van Han, de vijfde keizer van de Westelijke Han, was een gematigd en mild heerser. Hij bestuurde het volk op een toegankelijke manier en hield de staatszaken eenvoudig en ruimhartig. Zoals een sterke ram op vlak terrein zijn kracht niet kan tonen, zo kan een zachte bestuurswijze juist veel conflicten oplossen. Zelfs wanneer het lijkt alsof er iets verloren gaat — de ram kwijtraken — hoeft dat geen echte reden tot spijt te zijn.

Met het beeld van ‘een ram die tegen een heg stoot’ laat de Jing zien wat er kan gebeuren als iemand in een periode van grote kracht, verbeeld door het hexagram Da Zhuang, zich alleen op zijn macht beroept. De ram beukt met zijn horens tegen de heg en komt vervolgens klem te zitten, zonder vooruit of achteruit te kunnen. Een werkelijk wijze heerser hoort talent te herkennen, zoals koning Tang van Shang Yi Yin in dienst nam. Dat was aanvankelijk niet vanzelfsprekend: sommigen twijfelden omdat Yi Yin ooit als kok had gewerkt. Toch wist Tang zijn talent uiteindelijk te zien.

De auteur bekritiseert keizer Wen omdat hij, ondanks zijn welwillendheid, begaafde mensen als Li Guang en Jia Yi niet ten volle inzette. Heersers zouden talent juist moeten koesteren, zoals de oude hertog van Zhou, die volgens de overlevering zijn maaltijd en het wassen van zijn haar onderbrak om wijze bezoekers te ontvangen. De passage besluit met de nadruk dat een heerser in tijden van voorspoed des te sterker op de rechte Weg moet steunen en de toegang tot ambten en invloed voor talentvolle mensen moet openhouden. Dat is een fundamenteel beginsel van de werking van hemel en aarde.

In het aanhangsel betogen Su Shi en Yang Jian dat ware grootse kracht, Da Zhuang, op de rechte Weg moet rusten. Ze vergelijken die kracht met de tijd van het jaar waarin Yang-energie het sterkst is, wanneer vier Yang-lijnen samenkomen. Ook dat behoort volgens hen tot de meest fundamentele beginselen van hemel en aarde.

Deze passage komt uit de Yiyin shangxia jing en legt vooral de beelden en uitspraken van het hexagram ‘Jin’ uit de Yijing uit: Vuur boven Aarde.

‘Jin’ betekent vooruitgaan en opstijgen, zoals de zon die boven de aarde opkomt: het trigram Li staat bovenaan en staat voor vuur en de zon, terwijl het trigram Kun onderaan staat en de aarde voorstelt. Het beeld toont licht dat boven de aarde verschijnt en symboliseert dat een edel mens zijn heldere Deugd zichtbaar hoort te maken.

De tekst beschrijft aan de hand van de verschillende lijnposities uiteenlopende omstandigheden. De onderste lijn, de zes op de eerste plaats, leert dat iemand ondanks belemmeringen voorspoed kan bereiken door de juiste weg te blijven volgen. De zes op de tweede plaats kent tijdens de vooruitgang wel zorgen, maar krijgt dankzij haar trouw aan het midden een grote zegen van de grootmoeder — een verwijzing naar de zes op de vijfde plaats. De zes op de derde plaats verliest vanzelf haar spijt wanneer zij het vertrouwen van anderen heeft gewonnen.

De negen op de vierde plaats lijkt op een schuwe veldrat: doordat zij op een ongeschikte plaats staat, verkeert zij in gevaar. De zes op de vijfde plaats neemt de centrale positie in en brengt met haar zachte, volgzame Deugd de krachtige Yang-energieën in evenwicht. Zij hoeft zich niet druk te maken om winst of verlies; wanneer zij verdergaat, zal dat voorspoedig zijn. De bovenste lijn, de negen op de zesde plaats, bestormt een stad met haar hoorns. De onderneming is zwaar, maar eindigt zonder blaam; de manier waarop zij handelt, is alleen nog niet helder genoeg.

De tekst benadrukt dat de zes op de vijfde plaats, hoewel zacht van aard, op de eervolle centrale positie van het trigram Li staat, dat lichtheid verbeeldt. Met haar milde en volgzame Deugd kan zij de krachtige Yang-energieën tot bedaren brengen. Dit is te vergelijken met de markies Kang, heer van de Staat An, die van de zoon des Hemels vele strijdwagens kreeg en driemaal op één dag werd ontvangen. Die eer kwam voort uit het feit dat iemand met een zachte aard opstijgt en zich richt naar het pad van grote helderheid.

In de tekst verwijst ‘veldrat’ naar een schuwe, achterdochtige rat; ‘grote zegen’ betekent een uitzonderlijk grote gunst; en ‘koningsmoeder’ verwijst in de uitleg van de lijnposities naar de zes op de vijfde plaats. Deze interpretaties weerspiegelen de filosofische gedachte uit de Yijing dat het zachte het harde kan beheersen en dat heldere Deugd zich zichtbaar maakt.

Deze passage legt aan de hand van de lijnteksten van het Jin-hexagram uit de Yi Jing — het hexagram dat opklimmen en vooruitgang symboliseert — uit hoe vorst en dienaren zich in uiteenlopende omstandigheden moeten gedragen.

De vijfde lijn, zes-vijf (een Yin-lijn op de verheven positie), staat voor een vorst die het land bestuurt met beschaving en zachtheid, en een ruimhartige, verdraagzame aard heeft. Zo’n vorst is als de zon die alles beschijnt: hij verdraagt de voorspoed en tegenslag van zijn leenheren zonder daarover te vitten. Daarom sluiten zijn dienaren zich oprecht bij hem aan en verloopt hun handelen voorspoedig. Een Yin-lijn op een Yang-positie zou normaal gesproken reden tot spijt geven. Maar deze lijn bevindt zich in het Li-trigram, dat helderheid symboliseert. Dankzij zijn open en oprechte Deugd weten de ondergeschikten zich naar hem te schikken, en verdwijnt de spijt.

De eerste lijn, zes-één (de onderste Yin-lijn), bevindt zich aan het begin van het opklimmen. Hoewel zij vooruit wil, lijkt zij te worden tegengehouden. Dat toont juist de uiterste vorm van bescheidenheid en zachtheid. Zij staat niet in overeenkomst met de vierde lijn, negen-vier (een Yang-lijn), maar wie vasthoudt aan het juiste pad treft geen onheil. De tweede lijn, zes-twee (de middelste lijn van het onderste trigram, eveneens een Yin-lijn), bevindt zich op de passende plaats om op te klimmen. Toch verheugt zij zich daar innerlijk niet over. Haar houding is uiterlijk zacht en volgzaam, terwijl haar innerlijk leeg en stil blijft. Daardoor ontvangt zij een grote zegen van de ‘koningsmoeder’ — een verwijzing naar de vorst van zes-vijf.

De derde lijn, zes-drie (de bovenste lijn van het onderste trigram, een Yin-lijn), klimt samen met anderen op. Haar streven is gericht op vooruitgang, maar zij moet niet overhaast te werk gaan. Ze dient pas te handelen wanneer anderen haar erkennen; anders kan zij daar later spijt van krijgen. De eerste drie lijnen, zes-één, zes-twee en zes-drie, vertegenwoordigen volgzame en bescheiden leenheren. In de ogen van de vorst zijn zij betrouwbaar, en wanneer zij eropuit trekken, verloopt hun handelen voorspoedig.

Alleen de vierde lijn, negen-vier (een Yang-lijn op een Yin-positie), staat niet op de juiste plaats. Met haar harde, krachtige houding probeert zij hogerop te komen. Zij lijkt op een rat die overdag verborgen blijft en ’s nachts tevoorschijn komt: zij durft het licht niet tegemoet te treden en heeft haar eigen heldere Deugd verloren. In de ogen van de vorst is zelfs zo’n misstap echter geen reden tot verwijt; hij blijft haar een kans geven. Maar wie niet in staat is zich bij daglicht te bewegen, kan moeilijk een gewone bevordering verwachten.

Met de symboliek van de lijnen in het Jin-hexagram laat deze passage zien welke houding in verschillende omstandigheden past: een vorst behoort anderen met helderheid en ruimhartigheid te behandelen; dienaren moeten bij hun opklimmen het juiste moment afwachten en hun plaats kennen. Wie zich hard opstelt, kan juist zijn positie verliezen, terwijl wie zacht en volgzaam is uiteindelijk zegen ontvangt.

Deze passage bespreekt de diepere betekenis van de bovenste lijn van het negende stadium in het Jin-hexagram van de Yijing. Jin staat voor opgang en licht. De bovenste lijn bevindt zich aan de uiterste top van het hexagram en is daardoor al te krachtig. Zij wil roem verwerven door een naburige stadstaat te onderwerpen, zonder te beseffen hoe gevaarlijk dat is. Op het eerste gezicht lijkt dit een geoorloofde poging om voordeel na te streven en verlies te vermijden. Ze kan inderdaad tijdelijk voorspoed en bescherming tegen rampspoed opleveren en lijkt met de juiste weg overeen te stemmen. Toch zal ze uiteindelijk onvermijdelijk tot spijt leiden.

De omstandigheden zijn als volgt: bovenaan staat een vorst die zich niet om winst of verlies bekommert; onder hem dient een minister die het land ter harte neemt en diep wordt vertrouwd. Het land is in zijn geheel stabiel en welvarend, en vorst en minister kunnen goed met elkaar overweg. Er is geen enkele behoefte om met geweld iets te bewijzen. In een vreedzame bloeitijd, wanneer de oogsten overvloedig zijn en de schatkist gevuld, zijn politieke listen zoals de ‘drie voorstellen en vijf lokmiddelen’ — een politiek van verzoening waarmee de Han-dynastie de Xiongnu tegemoettrad — volstrekt overbodig. Zolang er in het rijk geen onrecht wordt aangedaan, volstaat een onkreukbare rechter als Zhang Tingwei, de beroemde Han-rechter Zhang Shizhi. Waarom zou men zich zorgen maken over lieden als de shishu, de ‘rotsrat’, die hun ambt bekleden zonder er geschikt voor te zijn?

De uitspraak ‘alleen een stadstaat onderwerpen’ laat dus zien dat iemands deugd nog niet helder en oprecht genoeg is. Een tijd van grote helderheid, waarin het bestuur zuiver is, hoort te lijken op het Jin-hexagram: de zon schijnt overal en vorst en minister leven in harmonie. Ze hebben zelfs nauwelijks tijd voor elkaar, zoals in de tijd van koning Wen van Zhou, toen hij vele paarden schonk en op één dag driemaal een wijze minister ontving. Wanneer het licht op aarde verschijnt, ontstaat het Jin-hexagram; wanneer het in de aarde wegzinkt, wordt het het Mingyi-hexagram, dat staat voor aangetast licht. Wat een pijnlijke omslag is dat!

In de toelichting worden enkele eigennamen en termen uit de passage verklaard. ‘Wangmu’ verwijst naar de moeder van de keizer. De shishu is een rat waarvan men zegt dat hij vijf vaardigheden bezit, maar geen daarvan goed beheerst: hij kan vliegen, maar niet hoger dan het dak; klimmen, maar niet tot de top van een boom; zwemmen, maar niet over een beekdal; graven, maar zonder zijn lichaam te kunnen verbergen; en rennen, maar niet sneller dan een mens. Het beeld verwijst naar middelmatige mensen die van alles een beetje kunnen, maar nergens in uitblinken. Deze shishu is een andere soort dan de ‘grote rat’ (shuoshu) die in het Boek der Liederen wordt genoemd.

Door de bovenste lijn van het Jin-hexagram te duiden, maant deze passage mensen ertoe aan in vreedzame tijden het land met deugd te besturen en niet lichtvaardig geweld in te zetten. Tegelijk steekt zij de draak met mensen die, als de shishu, alleen de schijn van bekwaamheid hebben en geen werkelijke talenten bezitten.

In dit gedeelte over de hexagrammen Jin (Vooruitgang) en Mingyi (Verduistering van het Licht) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) staan twee manieren om wijs met de omstandigheden om te gaan.

In een periode van vooruitgang, zoals bij Jin, moet je bescheiden en terughoudend blijven, zoals de zon die pas is opgekomen. Een werkelijk wijs mens begrijpt dat je bij promotie niet zelfingenomen moet worden, maar juist voorzichtig moet blijven. De anekdote over de minister die driemaal een paard ontvangt als de vorst hem in dienst neemt, laat zien dat zijn positie berust op zijn vermogen de middenweg te bewaren. De Koningin-moeder, die staat voor de deugd van zachtheid en evenwicht, en de zesde lijn op de vijfde plaats belichamen die milde, gematigde wijsheid. Cheng Yi legt uit dat je bij vooruitgang de weg van het Licht moet volgen; het is de wens van iedereen om een verlichte vorst te volgen. Wang Ji gebruikt de opkomende zon als beeld voor Jin en merkt op dat het licht van de zon zelf nooit toe- of afneemt: alleen de vraag of het wordt verduisterd, verandert. De edele mens leert hieruit dat de menselijke aard van nature helder is. Die helderheid komt tot uiting door ‘de heldere Deugd uit jezelf zichtbaar te maken’. Alle cultivering is innerlijk werk en is niet afhankelijk van hulp van buitenaf.

In tijden van tegenslag, zoals bij Mingyi — met de aarde boven en het vuur beneden — is het alsof de zon onder de aarde zakt en het licht wordt verduisterd. Dan moet je, zoals koning Wen van Zhou tijdens zijn gevangenschap, uiterlijk soepel en innerlijk standvastig blijven, of, zoals Ji Zi, de wijze minister van de Shang-dynastie die zich krankzinnig voordeed om aan gevaar te ontkomen, je inzicht verborgen houden. De eerste lijn, Chujiu, beschrijft een gewonde vogel die met hangende vleugels vliegt; de edele mens gaat op weg en eet drie dagen niet. Dit beeld moedigt aan om in tegenspoed aan je beginselen vast te houden. De tweede lijn, Liu’er, vertelt dat iemand met een gewond linkerbeen hulp krijgt van een krachtig paard en daardoor geluk vindt. Het laat zien dat je gevaar kunt overwinnen door mee te bewegen met de omstandigheden. De derde lijn, Jiusan, beschrijft een grote buit bij de jacht in het zuiden, maar waarschuwt tegen haast: in tegenspoed is het belangrijk het juiste moment te grijpen. De vierde lijn leert dat je diep in het kamp van de tegenstander moet doordringen om de feiten te begrijpen. De vijfde lijn neemt Ji Zi als voorbeeld van iemand die rechtvaardig blijft en niet wijkt. Beide benadrukken dat je het licht in jezelf moet bewaren wanneer de wereld donker is. De bovenste lijn vergelijkt de zon die eerst naar de hemel stijgt en daarna onder de aarde zakt met iemand die, zodra hij de juiste beginselen loslaat, van bloei naar verval gaat.

De kern is: blijf in voorspoed helder van geest en houd in tegenspoed het licht in jezelf vast. Zoals het hexagram ‘Vuur onder de aarde’ laat zien, kan het licht tijdelijk onder de aarde verborgen zijn — ‘het Licht daalt de aarde binnen’ — maar het dooft nooit.

Deze passage vertelt aan de hand van de uitspraken bij de veranderende lijnen van het Mingyi-hexagram uit de Yijing (het Jing van Veranderingen) hoe koning Wen van Zhou zijn licht verborg en zich staande hield onder de tirannie van koning Zhou van Shang. Het Mingyi-hexagram verbeeldt een donkere tijd waarin het licht wordt verduisterd, als de zon die eerst aan de hemel opkomt en daarna onder de aarde zakt. Koning Zhou van Shang was weliswaar vastberaden en daadkrachtig, maar raakte verblind doordat hij tegen de Hemelse Weg inging.

De tekst neemt als voorbeeld hoe koning Wen gevangen werd gezet in Youli, een gevangenis van de Shang-dynastie. De lijn aan het begin, de Negen aan het begin, beschrijft zijn benarde toestand na zijn gevangenneming: als een vogel die zijn vleugels laat hangen. Drie dagen lang krijgt hij niets te eten en wanneer de gevangenbewaarders hem berispen, kan hij alleen het lot zijn beloop laten. De Zes op de tweede plaats vertelt dat zijn linkerbeen gewond raakt en snel verzorgd moet worden. Hij moet zich als het ware op een sterk paard uit het gevaar in veiligheid brengen; dat is in overeenstemming met de Hemelse Wil en de harten van het volk. De Negen op de derde plaats beschrijft hoe de wijze dienaren, na een jacht in het zuiden, een belangrijke prooi aan koning Zhou aanbieden, zoals men een groot dier aan de vorst schenkt. Dat lijkt vleierij, maar is in werkelijkheid een manier om het vege lijf te redden.

Bij de Zes op de vierde plaats wint koning Wen door zijn geduld geleidelijk het vertrouwen van koning Zhou. Als de zon die opnieuw boven de horizon verschijnt, weet hij uiteindelijk uit Youli te komen. Dit verhaal laat zien dat zelfs een wijze gewond kan raken wanneer hij een donkere tijd doormaakt. Toch kan de wijsheid om in moeilijke omstandigheden het rechte pad te bewaren uiteindelijk een tiran tot inkeer brengen en het licht terug laten keren. De Zes op de vijfde plaats vat samen hoe koning Wen de beproeving doorstond: vanbinnen behield hij helderheid, terwijl hij zich naar buiten toe zacht en volgzaam toonde. Die wijsheid, waarbij men zijn ware aard verborgen houdt, vormt de kern van het Mingyi-hexagram: “heilzaam is het om in moeilijke omstandigheden standvastig te blijven.”

Deze passage vertelt vooral het verhaal van Ji Zi, de wijze raadsman uit de Shang-dynastie en oom van koning Zhou van Shang. In een tijd van politieke duisternis wist hij volgens de Weg van ‘Mingyi’ zijn wijsheid te bewaren.

Toen Ji Zi geconfronteerd werd met de tirannie van koning Zhou, koos hij ervoor zich krankzinnig voor te doen om aan gevaar te ontkomen. Aan de buitenkant leek hij verward, maar vanbinnen bleef hij helder van geest. Net als het hexagram Mingyi uit de Yijing — Li onderaan en Kun bovenaan, een beeld van licht dat de aarde in gaat — kan grote wijsheid juist in donkere tijden des te sterker stralen. Die wijsheid is niet tijdelijk, maar blijft onvergankelijk.

De tekst noemt twee soorten rampspoed. De ene is een nationale crisis, een gevaar van buitenaf dat nog op een of andere manier te overwinnen is. De andere is een ramp binnen de familie: een dilemma waarin elke keuze moeilijk is. Ji Zi werd met zo’n onontkoombare innerlijke crisis geconfronteerd en koos daarom voor de Weg van Mingyi. Hij hield zijn wijsheid verborgen: hij liet zijn verstand niet zien en lokte zo geen onheil uit, maar gaf zijn innerlijke overtuiging evenmin op.

Met Ji Zi’s verhaal laat de auteur zien dat hemel en aarde afwisselend dag en nacht kennen, en dat ook wijzen hun handelen aan de tijd moeten aanpassen. Ware wijsheid bestaat niet uit een starre confrontatie, maar uit Ji Zi’s houding: vanbinnen helder en vanbuiten soepel en inschikkelijk. Zo bewaart men innerlijk het licht terwijl men zich uiterlijk naar de omstandigheden voegt. Die houding lijkt eenvoudig, maar is in feite het hoogste niveau; zelfs een wijze als koning Wen van Zhou prees haar.

De toelichting van Wang Ji in de bijlage werkt dit verder uit: een heer die het volk bestuurt, doet er niet goed aan al te scherpzinnig te zijn. De slierten van jade aan de voorkant van de oude keizerskroon en de gele wattenbollen die het zicht en het gehoor afschermden, staan voor het nut van een zekere terughoudendheid. Een beetje doen alsof men iets niet ziet, kan het bestuur juist vergemakkelijken. Zoals het gezegde luidt: “In water dat te helder is, leven geen vissen”; wie alles tot in het kleinste detail doorziet, brengt daarmee juist onheil teweeg.

Het aangehaalde hexagram Jia Ren sluit af met een beschouwing over de familieorde: wanneer mannen en vrouwen ieder hun eigen plaats innemen — de vrouw het huishouden leidt en de man buitenshuis optreedt — volgt het gezin de grote ordening van hemel en aarde. Ouders zijn als strenge gezagsdragers; zo’n gezin kan in harmonie leven. Dit lijkt op het eerste gezicht los te staan van het voorgaande, maar verwijst in feite naar Ji Zi’s dubbele beproeving, die van het land en die van de familie. Zelfs daarin bleef hij trouw aan zijn plichten als onderdaan en als familielid.

Deze passage gaat over de samenhang tussen gezinsethiek en het bestuur van het land. De kern is: wanneer een vader zijn verantwoordelijkheid als vader neemt, een zoon zijn plichten als zoon vervult, broers in harmonie met elkaar leven en echtgenoten ieder hun rol op zich nemen, kan het gezin op orde komen. Als de gezinnen op orde zijn, zal het land vanzelf tot rust komen.

Het Xiang Zhuan (de uitleg van de hexagrambeelden) zegt: de wind ontstaat uit het vuur, als beeld van de relaties binnen het gezin. Een edel mens spreekt daarom met inhoud en handelt standvastig.

De afzonderlijke lijnteksten worden als volgt uitgelegd.

De eerste negen zegt: voorkom problemen in het gezin voordat ze ontstaan; zo valt er niets te betreuren. Blijf waakzaam, dan raakt de weg van het gezin niet uit koers.

De tweede zes zegt: een vrouw neemt niet eigenmachtig de beslissingen, maar wijdt zich aan het huishouden. Wie vasthoudt aan de juiste weg, zal voorspoed kennen. Hier ligt de nadruk op de deugden van inschikkelijkheid en bescheidenheid bij vrouwen.

De derde negen zegt: als het hoofd van het gezin buitensporig streng is, kan dat tijdelijk voorspoed brengen, maar uiteindelijk loopt het verkeerd af. Als vrouw en kinderen de hele dag onbezorgd lachen en zich nergens aan regels houden, tast dat de familietraditie nog sterker aan. Het bestuur van het gezin mag dus niet te streng en ook niet te los zijn.

De vierde zes zegt: het gezin welvarend maken is een zeer gunstig voorteken. De kern is dat ieder zijn plaats inneemt en zijn verantwoordelijkheid vervult.

De vijfde negen zegt: een vorst die gezinnen in het hele land door zijn Deugd tot voorbeeld strekt, hoeft zich geen zorgen te maken; voorspoed volgt vanzelf. Wie een hoge positie bekleedt, moet dus zelf het goede voorbeeld geven.

De bovenste negen zegt: bij het bestuur van het gezin zijn zowel oprechtheid als gezag nodig; uiteindelijk zal dat voorspoed brengen. Gezag berust niet op uiterlijke dwang, maar op zelfonderzoek en het goede voorbeeld geven.

De toelichting van Fang Shihua gaat hier verder op in. In het hexagrambeeld verwijst het hexagram Jia Ren (Het Gezin) naar twee dochters — de twee yinlijnen in het hexagram — en daarom staat de gezinsethiek centraal. Zoals in het gedicht Guan Ju de harmonie van de qin en de se wordt bezongen, zo bracht de wijze die harmonie zelf in praktijk. Koning Wen schreef de Deugd toe aan zijn gemalin en zei daarom: ‘Het is gunstig voor de vrouw om standvastig te zijn.’ Confucius schreef die verdienste juist toe aan koning Wen en benadrukte: ‘De man houdt zijn juiste plaats buiten het gezin.’

De echtgenoten van vandaag zijn de ouders van morgen. Als de verhouding tussen man en vrouw nu op orde is, zullen later ook de relaties tussen vader en zoon, tussen broers en tussen echtgenoten vanzelf op orde zijn. De slotsom luidt daarom: breng één gezin op orde en het hele land komt tot rust. Yao liet zijn twee dochters met Shun trouwen. Shun nam hen als voorbeeld bij het besturen van zijn gezin en bracht uiteindelijk vrede in het hele land. Dat laat zien dat gezinsethiek allesbehalve een onbeduidende zaak is.

De uitdrukking ‘Yao liet zijn twee dochters afdalen naar de bocht van de Wei’ verwijst naar het verhaal dat Yao zijn dochters Ehuang en Nüying met Shun liet trouwen. ‘Hij stelde de twee dochters tot voorbeeld’ betekent dat Shun hen als voorbeeld nam bij het besturen van zijn gezin.

Deze passage gaat vooral over de kunst van het besturen van een gezin en benadrukt hoe belangrijk het is dat ieder gezinslid zijn eigen plaats inneemt. Voor vrouwen geldt dat het vasthouden aan de juiste weg en het vervullen van de eigen rol de grootste deugd is. In huis hoeft niemand opzettelijk een strenge houding aan te nemen. Als ieder eenvoudigweg zijn eigen taken uitvoert, ontstaat er vanzelf een sfeer van gezag.

De tekst zegt dat het gezinshoofd (Yan Jun, de strenge heer) zijn gezag niet met harde uitvallen hoeft af te dwingen. Echt aanzien komt voort uit het goede voorbeeld geven. Van vrouwen wordt verwacht dat zij hun echtgenoot volgen en zich toeleggen op het beheer van de huishouding (zhu zhongkui); zo zal het gezin vanzelf tot bloei komen en voorspoed kennen (fu jia da ji). Tegelijkertijd maakt de tekst duidelijk dat rijkdom op de juiste manier moet worden verworven, zonder de morele beginselen te schenden.

De toelichtingen van enkele latere commentatoren bieden verhelderende inzichten. Wang Bi (Wang Fusi) betoogt dat gezinsregels vanaf het begin moeten worden vastgesteld: als men pas streng ingrijpt wanneer er problemen zijn ontstaan, is het te laat. Yang Jian (Yang Jingzhong) benadrukt dat men problemen moet voorkomen door al vóór het ontstaan van verkeerde gedachten waakzaam te zijn. Zelfs wijze heersers als Yao en Shun konden onwaardige nakomelingen hebben; gezinsproblemen volledig voorkomen is dus moeilijk.

Tot slot vat de uitspraak van Xue Rengui de kern samen: wie innerlijk helderheid bezit — gesymboliseerd door het trigram Li — en zich naar buiten toe bescheiden opstelt — gesymboliseerd door het trigram Xun — kan het gezin goed besturen. Dit weerspiegelt de wijsheid van innerlijke en uiterlijke cultivering, en van de balans tussen kracht en zachtheid.

Wei Zheng (met de hoffelijkheidstitel Xuancheng) zegt in zijn uitleg van de Yijing dat ‘meegaand en volgzaam’ betekent dat lijn zes op de tweede plaats zich op een juiste positie bevindt en zich voegt naar de wil van lijn negen op de vijfde plaats. Dat is als een dochter die haar vader gehoorzaamt en een vrouw die haar man gehoorzaamt: zij kan haar persoonlijke wensen niet zomaar naar eigen inzicht vervullen.

Xiong Guo (met de bijnaam Nansha) verwijst naar oude geschriften en merkt op dat het woord ‘haohuo’ in Liu Xiangs versie als ‘he’ wordt geschreven. Het heeft dezelfde betekenis als ‘hehuo’ in de Shijing: beide zijn uitroepen die verbazing of ontzetting uitdrukken. De uitroep hier gaat verder dan ‘hehuo’ in de ‘Zhou Song’: ze verwoordt een zucht van iemand die iets niet langer kan verdragen. De uitleg als gelach in de traditionele woordverklaring is dus onjuist. Sinds de Han-dynastie hebben geleerden ‘haohuo’ juist als het tegenovergestelde uitgelegd. Wang Hui uit de Song-dynastie merkte terecht op dat er in een hexagram met tweemaal harde lijnen geen reden voor gelach kan zijn. Zijn uitleg raakt de kern van het hexagram: al te grote hardheid maakt het voor vrouw en kinderen ondraaglijk, zodat zij zuchten. Hoe zou dat geen reden tot spijt zijn? Dit verschilt volledig van het beeld van gezaghebbende strengheid bij lijn negen op de zesde plaats.

Yu Fan (met de hoffelijkheidstitel Zhongxiang) legt uit dat lijn zes op de vierde plaats een juiste positie heeft en in verbinding staat met lijn negen op de eerste plaats. Ze voegt zich naar lijn negen op de vijfde plaats en houdt lijn negen op de derde plaats in toom. Omdat ze bovendien in verbinding staat met drie Yang-lijnen, kan ze ‘het gezin welvarend maken: groot geluk’. Jing Zhong voegt daaraan toe dat lijn zes op de vierde en die op de vijfde plaats beide Yin-lijnen zijn en zich binnen het trigram Xun bevinden, dat volgzaamheid symboliseert. Zo tonen ze uiterste zachtheid en volgzaamheid. Volgzaamheid brengt harmonie, en harmonie leidt tot welvaart. Zoals het spreekwoord zegt: als tien mensen elk hun eigen zin doen, kunnen ze nog niet eens genoeg geld bij elkaar leggen om een naald te kopen; als tien mensen eensgezind zijn, kunnen ze zelfs goud kopen en houden ze nog over.

Jin Sheng (met de hoffelijkheidstitel Rubaï) stelt dat lijn zes op de tweede plaats ‘volgzaam’ wordt genoemd omdat ze centraal en op een juiste positie staat. Omdat ze in verbinding staat met lijn negen op de vijfde plaats en tot het trigram Xun behoort, heet ze ook ‘meegaand’: met zachtheid en volgzaamheid kan ze zich met lijn negen op de vijfde plaats verenigen. Vervolgens vraagt hij waarom lijn zes op de vierde plaats, die net als lijn zes op de vierde plaats in het hexagram Tai een Yin-lijn is, hier ‘welvarend’ heet, terwijl Tai zegt ‘niet welvarend’. Dat komt doordat de welvaart afhangt van haar volgzame ondersteuning van lijn negen op de vijfde plaats. Die lijn staat centraal en op een juiste positie; lijn zes op de vierde plaats ondersteunt haar met zachtheid en volgzaamheid en helpt zo de rijkdom van het gezin te bewaren. Daarom staat er dat ‘de volgzaamheid op haar positie berust’.

Yang Wanli (met de hoffelijkheidstitel Tingshu) neemt de familie van koning Wen van de Zhou als voorbeeld. Lijn negen op de vijfde plaats bezit de krachtige deugd van het trigram Qian en staat centraal en op een juiste positie in het trigram Xun. Dat is als het Zhou-koningshuis, met koning Wen als heerser, Taisi als koningin, koning Ji als vader, Tairen als moeder, koning Wu als zoon en Yijiang als schoondochter. Hoe zouden familieleden elkaar dan niet liefhebben? De Shijing prijst het voorbeeld dat zich uitstrekt van iemands eigen gedrag naar de echtgenote, vervolgens naar de broers en ten slotte naar het bestuur van het rijk. Confucius zei ook dat koning Wen waarschijnlijk de enige was die zonder zorgen leefde. Dat verbeeldt de uitspraak: ‘Maak je geen zorgen; geluk volgt vanzelf.’

Wang Ji interpreteert het hexagram aan de hand van zijn beeld: Xun staat voor wind en Li voor vuur. Wanneer het vuur oplaait, wekt het wind op; het vuur is als het ware de moeder van de wind. Als de edele mens het beeld ‘wind komt voort uit vuur’ beschouwt, begrijpt hij dat de grondslag van de opvoeding en beschaving, de wind, in het gezin ligt, en dat de grondslag van het gezin op zijn beurt in de eigen zelfcultivering ligt. De kern van zelfcultivering is overeenstemming tussen woorden en daden. Wie zorgvuldig spreekt en handelt, cultiveert zichzelf; pas wanneer iemand zichzelf heeft gecultiveerd, kan die het gezin op orde brengen.

Deze passage uit de Yijing (Jing, het Boek der Veranderingen), bij het hexagram Kui (‘Tegenstelling’), beschrijft hoe dingen die uit elkaar lijken te lopen toch met elkaar verbonden kunnen zijn. Het hexagram bestaat uit vuur boven een meer: het Li-trigram boven en het Dui-trigram onder. Dit beeld staat voor tegengestelde bewegingen: vuur laait omhoog, terwijl het water van het meer naar beneden sijpelt.

De tekst van het hexagram zegt: ‘Kleine zaken brengen voorspoed.’ Dat betekent dat dagelijkse kwesties doorgaans goed aflopen. Het beeld is dat van twee vrouwen die samenwonen maar verschillende doelen hebben — een verwijzing naar Li en Dui, die beide tot Yin behoren. Ook als er aan de oppervlakte onenigheid is, kunnen een vriendelijke uitwisseling (‘vreugdevol en verbonden met helderheid’) en een soepele, voortvarende houding (‘zacht voortgaan en omhoog bewegen’) tot evenwicht tussen Yin en Yang leiden. Hemel en aarde, mannen en vrouwen en alle dingen kunnen tegengesteld lijken, maar vullen elkaar in werkelijkheid aan. Daarin ligt de bijzondere werking van ‘tegenstelling’.

De teksten bij de afzonderlijke lijnen verduidelijken dit met concrete voorbeelden. De eerste negen zegt dat een verloren paard vanzelf terugkomt als je het niet achternazit. Ook brengt het geen onheil wanneer je iemand tegenkomt die je niet mag: door zelf contact te zoeken, kun je juist een botsing voorkomen. De tweede negen zegt dat je zonder schuld in een steegje je heer kunt ontmoeten, omdat je de juiste weg blijft volgen. De derde zes gebruikt het beeld van een ossenwagen die wordt tegengehouden en voortgesleept: het begin verloopt stroef, maar uiteindelijk komt het goed.

De vierde negen vertelt hoe je in je eenzaamheid iemand ontmoet die bij je past, de ‘grote man’. Oprecht contact is moeilijk, maar brengt geen schade. De vijfde zes zegt dat er binnen de clan een hechte band bestaat — ‘in de huid bijten’ verwijst naar een innige nabijheid — en dat handelen daarom vanzelf voorspoedig verloopt. De bovenste negen gebruikt het vreemde beeld van een varken met modder op zijn rug en een wagen vol geesten. Het laat zien dat iets wat zonderling lijkt, uiteindelijk zijn ware aard onthult: wat geen rovers zijn maar huwelijkskandidaten (‘geen rovers, maar huwelijkszoekers’), wordt duidelijk zodra de regen alles schoonspoelt.

In zijn toelichting voegt Fang Shihua hieraan toe dat paarden in paren moeten lopen om een lange reis te kunnen maken. De eerste en de vierde lijn lijken niet bij elkaar te passen — dat is de ‘tegenstelling’ — maar voor de eerste lijn is de vierde toch een betrouwbare metgezel, de ‘grote man’. De tweede en de vijfde lijn beantwoorden elkaar als minister en vorst. Daarom kan de tweede ‘zijn heer in een steegje ontmoeten’, en krijgt de vijfde steun van de clan. De lege ruimte in het midden van het Li-trigram staat voor een steegje. Dit onderstreept dat het in een situatie van schijnbare tegenstelling vooral belangrijk is om het midden te bewaren.

Deze passage gaat over de veranderingen in het hexagram Kui van de Yijing (Boek der Veranderingen), dat verwijdering en tegenstellingen symboliseert, en over de levenslessen die daaruit voortkomen. De derde lijn, Zes op de derde plaats, beschrijft hoe misverstanden afstand tussen mensen scheppen. Uit wantrouwen nemen ze aanvankelijk afstand van elkaar. Iemand ziet bijvoorbeeld een metgezel een kar trekken en denkt dat die wordt weggesleept; hij ziet iemand een os leiden en denkt dat die wordt voortgetrokken. Zelfs beeldt hij zich in dat de ander uit de hemel zal neerdalen om zijn neus af te snijden. Dit zijn allemaal misvattingen: de os wordt aangezien voor een modderig varken en de metgezel voor een hele kar vol geesten. Eerst spant men de boog om te schieten, maar later blijkt de ander gekomen te zijn om een huwelijk te sluiten.

In zijn commentaar merkt de Kale Oudeman — mogelijk een zelfaanduiding van de auteur — op dat verwijdering een natuurlijk verschijnsel is, terwijl verzoening uiteindelijk ook een vaste wetmatigheid volgt. Toch scheppen mensen vaak zelf afstand. Sommigen menen dat er een conflict is terwijl dat er niet is, zoals bij de eerste lijn. Anderen staan in een wederzijdse verhouding, zoals de tweede en vijfde lijn, en zouden dus niet van elkaar vervreemd moeten raken. De vierde lijn, alleen in haar Yang-aspect en zonder antwoordende lijn, dreigt in eenzaamheid te belanden als zij de ‘Eerste Man’ van de eerste lijn — een man met Deugd — niet ontmoet. Wanneer twee deugdzame mensen elkaar treffen, ontstaat er vanzelf vertrouwen, omdat hun bedoelingen overeenstemmen.

Het meest opmerkelijk zijn de derde en de bovenste lijn. Die staan van nature in een verhouding waarin Yin en Yang elkaar aanvullen, maar door wantrouwen zien ze elkaar aan voor een dief, een varken of geesten. Zo verandert het oorspronkelijk zoete water van het Dui-moeras, dat in het Dui-hexagram vreugde verbeeldt, in een modderpoel. Het is alsof iemand gewoon een kar ziet trekken en dat opvat als wegslepen, of iemand een os ziet leiden en dat aanziet voor voorttrekken. Zelfs beeldt diegene zich in dat de ander zijn neus wil afsnijden. Veel conflicten in de wereld ontstaan doordat mensen tegenstellingen verzinnen die er nooit zijn geweest.

Deze passage bespreekt vooral de filosofie van het hexagram Kui uit de Yijing, dat verwijdering en tegenstellingen symboliseert. Wat aanvankelijk uiteen lijkt te lopen (‘geen begin’), kan uiteindelijk in harmonie samenkomen (‘een einde hebben’). Regen lijkt bijvoorbeeld eerst ongunstig, maar brengt in feite nieuw leven. Het hangt af van hoe je kijkt: wie zich vastklampt aan verschillen, ziet disharmonie; wie het wezenlijke verband herkent, begrijpt dat er uiteindelijk harmonie kan ontstaan.

Als voorbeeld noemt de tekst de vijfde lijn van Kui: de zachte, ontvankelijke zes-vijfde lijn staat in verbinding met de krachtige negen-tweede lijn. Dat lijkt op het verhaal over keizer Taizu van de Song, die op een besneeuwde nacht Zhao Pu bezocht. Zhao Pu’s vrouw schonk zelf wijn in en roosterde vlees. Naar de uiterlijke vormen van het ritueel was dat ongepast — een teken van Kui, verwijdering — maar in wezen bestond er harmonie tussen vorst en dienaar. Zelfs wanneer dingen aan de oppervlakte uiteen lijken te lopen, kan hun innerlijke samenhang blijven bestaan. Zo ligt een moeras (Dui-moeras) laag, maar voedt het toch alles wat groeit. En een verdwaald paard kan vanzelf terugkeren; je hoeft dat niet af te dwingen.

De auteur benadrukt dat we sommige mensen afkeuren, maar vraagt: zijn we zelf dan volmaakt? We ontlopen onze fouten, maar wie kan er altijd zonder fouten blijven? Daarom heet de eerste lijn, de negen-eerste, de ‘oorspronkelijke man’, iemand met De (Deugd/Kracht): hij kan voorbij uiterlijke tegenstellingen kijken. Wanneer de negen-vierde lijn zo iemand ontmoet, wanneer de negen-tweede lijn door haar kracht en standvastigheid in het midden haar ware vorst in een steegje tegenkomt, en wanneer de bovenste lijn, ondanks haar kracht, een goed einde bereikt, blijkt hoe kostbaar een krachtige en evenwichtige aard is.

In de bijlage lichten Su Shi (meneer Po) en Li Zhi (de kale oude man) dit verder toe. Wie alleen uiterlijke gelijkheid nastreeft, kan juist een wezenlijke verwijdering veroorzaken. Diepe harmonie ontstaat wanneer noodzakelijke verschillen worden erkend. Zo kunnen twee vrouwen samenwonen en toch uiteenlopende doelen hebben, waardoor ze uiteindelijk uit elkaar gaan; hemel en aarde verschillen van vorm, maar brengen samen alle dingen voort; man en vrouw zijn van elkaar onderscheiden, maar kunnen met elkaar in overeenstemming zijn; en hoewel alle dingen verschillend zijn, volgen ze allemaal de regels van groei.

Deze dialectische verhouding — verschil binnen overeenkomst, en samenhang binnen verwijdering — is de grondregel van hemel en aarde en van alle dingen. Daarom wordt gezegd: ‘De werking van de tijd en omstandigheden in het hexagram Kui is van groot belang.’

Deze passage legt vooral de betekenis uit van twee hexagrammen uit de Yijing (het Boek der Veranderingen): Kui, dat uiteengaan en tegenstellingen verbeeldt, en Jian, dat voor moeilijkheden staat.

Over het hexagram Kui zegt de tekst dat ‘kleine zaken voorspoedig’ zijn omdat de Yangkracht sterk is en de Yinkracht zwak, zoals twee vrouwen die niet samen op weg kunnen gaan. Hoewel het hexagram uiteengaan laat zien, kan dat uiteengaan er uiteindelijk juist toe leiden dat dingen op elkaar aansluiten. Yang Jian legt uit dat de vierde en de eerste lijn beide Yanglijnen zijn. Omdat twee Yanglijnen niet op elkaar reageren, lijken ze alleen te staan. Maar de eerste lijn, de eerste Yanglijn, is krachtig en helder en verbeeldt de ‘oerman’ — een edel mens met Deugd. Ook als deze twee elkaar eerst niet kennen, kunnen ze, zodra ze elkaar leren kennen, oprecht met elkaar omgaan. De tweede en de vijfde lijn staan van nature in een passende relatie. Als de zesde lijn op de vijfde plaats de negende lijn op de tweede plaats weet in te zetten, kan haar weldadige invloed zich over het hele land verspreiden.

Li Taifa voegt eraan toe dat mensen door wantrouwen van elkaar vervreemd raken. Alleen vastberadenheid kan dat wantrouwen wegnemen en hen weer samenbrengen. Cai Jiefu legt het verband tussen het teken ‘Kui’ en het teken voor ‘steeg’ uit aan de hand van hun schriftvorm.

Het hexagram Jian staat voor moeilijkheden. De Berg, Gen, staat onder het Water, Kan. De situatie is gunstig voor ontwikkeling in zuidwestelijke richting, maar ongunstig in noordoostelijke richting. Ook is het passend iemand met hoge Deugd te bezoeken. Het commentaar op het oordeel legt uit dat Jian moeilijkheden betekent: het gevaar ligt voor ons, en wie gevaar herkent en halt houdt, handelt verstandig. De zuidwestelijke richting is gunstig omdat men daar de Middenweg kan vinden; de noordoostelijke richting is ongunstig omdat de weg er geblokkeerd is. Wie naar een hoogstaand en deugdzaam persoon gaat, kan iets tot stand brengen; door vast te houden aan de juiste weg kan men het land besturen.

Het commentaar op het beeld zegt dat water op een berg het beeld van Jian vormt. De edele mens hoort daarom zijn eigen karakter en Deugd te onderzoeken en te ontwikkelen. De uitspraken bij de afzonderlijke lijnen geven aan: de eerste Yinlijn betekent dat vooruitgaan moeilijk is, maar terugkeren lof oplevert; de tweede Yinlijn dat een minister alle moeilijkheden doorstaat, niet voor eigen gewin; de derde Yanglijn dat vooruitgaan moeilijk is, maar terugkeren een kans biedt; de vierde Yinlijn dat vooruitgaan moeilijk is, maar terugkeren steun oplevert; de vijfde Yanglijn dat men voor grote moeilijkheden staat, maar hulp krijgt van vrienden; en de bovenste lijn dat vooruitgaan moeilijk is, maar terugkeren grote voorspoed brengt en een bezoek aan een voornaam persoon passend is.

Tot slot verklaart de tekst het hexagram Jian als geheel. Het lijkt op voeten die moeilijk vooruitkomen; daarom heet het ‘Jian’. De moeilijkheid schuilt in het gevaar dat voor ons ligt. In dit hexagram is er buiten gevaar en binnen stilstand. Omdat men bij het vooruitgaan op moeilijkheden stuit en daarom tot stilstand komt, heet het ‘Jian’. Gevaar herkennen en halt houden is wijsheid.

Deze passage legt de betekenis uit van het hexagram Jian uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat moeilijkheden en hindernissen symboliseert. De kern is dat het verstandig is om bij gevaar niet verder te gaan: Gen betekent ‘stilstaan’, en alle zes de lijnen benadrukken dat voortgaan moeilijkheden brengt. Op dit moment past terugtrekken en standhouden, niet roekeloos oprukken. Toch noemt het hexagram ook ‘gunstig in het zuidwesten’ en ‘gunstig om een groot man te ontmoeten’. Dat lijkt tegenstrijdig, maar de bedoeling is: hoewel het wijs is om bij gevaar halt te houden, hoe kun je dan het geluk bereiken van ‘voortgaan en het midden vinden’ en ‘voortgaan en succes behalen’ als je niet de voorname heerser van de vijfde lijn opzoekt? Deze yanglijn symboliseert de vorst.

De sleutel ligt in de positie van de vijfde lijn, de yanglijn, in het zuidwesten: een veilige plek zonder gevaar, waar men het juiste midden houdt. Deze voorname man is rechtschapen en evenwichtig, en kan het rijk tot rust brengen. Hij is dan ook degene die iedereen zou moeten opzoeken. Een dwaas denkt dat de vorst zelf in gevaar verkeert en alleen maar aan zijn eigen hachje denkt. Een wijze ziet echter, zoals de tweede lijn, dat dit juist het veilige centrum is. Daarom zeggen alle zes de lijnen: ‘voortgaan brengt gevaar, terugkeren brengt geluk’. De bovenste lijn benadrukt het gunstige voorteken in het bijzonder en vat daarmee het geheel samen.

Kortom: wie blindelings voorwaarts gaat, loopt onvermijdelijk tegen hindernissen aan; wie zich terugtrekt, kan lof verwerven en fouten vermijden. Maar men beseft vaak niet dat men juist naar iemand als de voorname man van de vijfde lijn toe moet gaan om hem bij te staan in zijn ‘grote Jian’, zijn zware beproeving. Ware wijsheid bestaat erin te weten wanneer je moet halt houden en wanneer je moet voortgaan. De vijfde lijn is krachtig, rechtschapen en evenwichtig; zij houdt de risico’s in toom en blijft standvastig midden in het gevaar. Daarom is deze wijze heerser degene bij wie men steun moet zoeken. De verfijnde les van het hexagram Jian is dan ook dat je de juiste momenten voor terugtrekken en voorwaarts gaan moet herkennen. Wie bij het begin van zijn tocht de moeilijkheden inziet en omkeert, kan tijdig terugkeren en lof verwerven.

Deze passage verklaart vooral de betekenissen van de veranderende lijnen in het Jing van de Veranderingen (Yijing), met aandacht voor het moeilijke Hexagram 39, Jian, en het Hexagram van de Bevrijding, Jie.

Jian symboliseert moeilijkheden. De tweede lijn is een minister die niet op weg gaat om zijn vorst te redden. Dat komt niet voort uit angst voor de dood: na rijp beraad oordeelt hij dat vorst en minister, wanneer zij samen in moeilijkheden verkeren, die gezamenlijk moeten doorstaan. De derde lijn is de hoofdrol van Gen, het trigram dat stilstand symboliseert. Zij keert uit eigen beweging terug en staat zo in betrekking tot de vijfde lijn. Daarom verheugen de overige lijnen zich over de steun van iemand die met hen samenwerkt. De derde lijn is yang en staat op haar passende plaats; zij verbeeldt kracht en standvastigheid. De vierde en de bovenste lijn willen daarom met haar optrekken. Vijf lijnen beschouwen de vijfde lijn als een edele grote man, maar alleen de bovenste lijn ziet in de derde lijn een standvastig en deugdzaam mens. Hun gezindheid komt overeen, waardoor het ook gemakkelijk wordt de grote man van de vijfde lijn te ontmoeten.

De commentaren in de bijlage voegen eraan toe dat iemand die in gevaar kalm en standvastig blijft, de grote verantwoordelijkheid voor het rijk kan dragen. Gevaar herkennen en dan halt houden is verstandig. In Jian ligt voor de reiziger het gevaar van Kan, het trigram van water, en achter hem de steile hindernis van Gen. De edele mens leert hieruit naar zichzelf terug te keren en zijn Deugd te cultiveren. Dit sluit aan bij Mengzi’s uitspraak: wanneer je handelen niet het gewenste resultaat oplevert, moet je jezelf onderzoeken.

Jie symboliseert bevrijding. Het is gunstig om naar het zuidwesten te gaan; een verre reis is niet nodig, want terugkeren brengt geluk. Als men toch verder wil trekken, is vroeg handelen gunstig. De Tuan-zhuan (彖傳, Commentaar op het Oordeel) legt uit dat gevaar wordt opgeheven door in beweging te komen: beweging voert uit de moeilijkheden. Een tocht naar het zuidwesten brengt de steun van anderen; terugkeren past bij de middenweg. Wie tijdig handelt, kan slagen. Zoals hemel en aarde op elkaar inwerken en donder en regen losbarsten, zo brengt de regen alles wat groeit ertoe uit de aarde te komen. Wat een betekenisvolle tijd is de tijd van Jie!

Kan staat voor water en gevaar, Gen voor bergen en stilstand, en Zhen voor donder en beweging. Dit zijn de basale symbolische betekenissen van de Acht Trigrammen (Bagua).

Deze passage bespreekt het hexagram ‘Oplossing’ (解, Jiě), met het beeld van Donder boven Water, en de uitleg van de lijnen uit de Yijing. Het hexagram verbeeldt hoe na donder en regen het leven opnieuw opbloeit en een benarde situatie tot een einde komt.

Het beeld van het hexagram laat zien dat wanneer donder en regen losbarsten — een teken dat moeilijkheden worden opgeheven — een edele de fouten van anderen hoort te vergeven en hun schuld hoort kwijt te schelden.

De eerste lijn, het zesde yin, betekent dat er geen onheil is. Yin en yang vullen elkaar aan en handelen volgens de juiste beginselen.

De tweede lijn, het negende yang, zegt dat men tijdens de jacht drie vossen vangt en gele pijlen verkrijgt. Wie vasthoudt aan de juiste weg, zal geluk hebben. Dit betekent dat men volgens de middenweg handelt.

De derde lijn, het zesde yin, waarschuwt dat wie met bezittingen op een rijtuig rijdt, dieven aantrekt. Zelfs als diegene zich aan de juiste weg houdt, zal er moeilijkheden ontstaan. Dit is onheil dat men over zichzelf afroept.

De vierde lijn, het negende yang, zegt dat zodra de banden zijn losgemaakt, vrienden vol vertrouwen naar je toe komen. Hoewel de positie niet helemaal passend is, kan men toch vertrouwen winnen.

De vijfde lijn, het zesde yin, betekent dat een edele de moeilijkheden kan opheffen en geluk brengt; zelfs kleine mensen laten zich overtuigen. Wanneer de edele het probleem oplost, trekken de kleine mensen zich vanzelf terug.

De zesde lijn, het bovenste zesde, vertelt dat een vorst op een hoge muur een havik neerschiet. Het dier vangen brengt geen nadeel. Dit verbeeldt het gebruik van geweld om verzet te bedwingen.

Fang Shihua voegt in zijn commentaar toe dat zolang het gevaar niet is geweken, iedere handeling moeilijk is en afwachten geluk brengt. Zodra het gevaar voorbij is, kan men terugkeren naar een veilige toestand — de centrale positie van het negende yang in de tweede lijn — en kunnen handelingen ook slagen. Daarom zegt het oordeel van het hexagram dat het gunstig is naar het zuidwesten te gaan: daar kan men steun van de mensen krijgen.

Het hexagram ‘Belemmering’ (蹇, Jiǎn) en het hexagram ‘Oplossing’ noemen allebei het gunstige zuidwesten, maar bedoelen er iets anders mee. Bij ‘Belemmering’ verwijst het naar de veilige plaats van de vijfde lijn, het negende yang; bij ‘Oplossing’ gaat het om de plaats waar de mensen de lijnen twee, vier en boven helpen het gevaar op te heffen. Bij ‘Belemmering’ betekent ‘gaan’ in feite ‘komen’, terwijl ‘gaan’ bij ‘Oplossing’ een werkelijke handeling aanduidt.

In het hexagram bevindt alleen de derde lijn, het zesde yin, zich op het hoogtepunt van het gevaar, zonder steun. De bovenste zesde lijn zou met de derde lijn moeten corresponderen, maar doet dat niet. Daarom moet het verzet met geweld worden bedwongen om de crisis op te lossen. Uit ‘geen onheil’ bij de eerste lijn en ‘vertrouwen winnen’ bij de vierde blijkt dat het gevaar in veiligheid kan omslaan zodra de vierde lijn in beweging komt en zich eraan onttrekt, waarna de eerste lijn daarop reageert.

Deze passage bespreekt de beginselen van het Ontbindingshexagram uit de Yijing en gebruikt de verhouding tussen vorst en onderdaan en tussen mensen onderling om de veranderingen van het hexagram toe te lichten.

Wanneer iemand als eerste de strijd ontketent, zullen zijn volgelingen hem allemaal steunen, waarna ze uiteindelijk samen ten onder gaan. Zodra de crisis voorbij is, zoeken degenen die eerder eigenbelang nastreefden door zich aaneen te sluiten, elkaar opnieuw op. Dat komt zowel voort uit de omstandigheden als uit de menselijke aard. Daarom geldt: wanneer hard en zacht elkaar afwisselen, is er geen fout zolang men naar de juiste beginselen handelt.

De tweede negenlijn van het Ontbindingshexagram — een lijn is een basiseenheid van een hexagram — blijft in het midden op zijn plaats. Dat is de beslissende kracht bij het oplossen van een crisis. Wie werkelijk problemen kan oplossen, is als een bedreven jager: die bergt zijn gereedschap op en wacht tot het juiste moment om in actie te komen. Bij de vierde negenlijn begint het handelen. Wie zich in gevaar bevindt, mag niet overhaast optreden; zodra hij handelt, moet hij zich volledig uit het gevaar bevrijden. Daarom lijkt de vierde negenlijn op een grote teen die in beweging komt: zodra die beweegt, komt er geen halt meer aan. Als vrienden dat zien, zullen zij eveneens in beweging komen. Toch is de vierde negenlijn slechts iemand die de vruchten plukt; zij is niet de hoofdpersoon die de crisis daadwerkelijk oplost.

De vijfde zeslijn beziet de situatie met een zachte, volgzame en evenwichtige houding. Nadat de crisis is opgelost, zegt zij verheugd: ‘Voor de edele mens is het gunstig zodra de crisis is opgelost.’ Die houding wint niet alleen het vertrouwen van vrienden, maar overtuigt zelfs kleine mensen. Wanneer de edele mens een conflict oplost, trekken kleine mensen zich vanzelf terug. Blijft er innerlijk wrok bestaan, dan kan de verzoening aan de oppervlakte weliswaar echt lijken, maar laait het probleem later opnieuw op.

De geschiedenis van de Song-dynastie laat dit duidelijk zien. Aanvankelijk wilden kleine mensen ook in harmonie met de edele mens leven om hun rijkdom en positie te behouden. Maar als de edele mens hun wrok blijft toedragen, slaan zij uit angst om alles te verliezen terug, waardoor de vijandschap steeds verder oploopt. Veel rampen die niet meer te bezweren zijn, ontstaan dan ook doordat de edele mens als eerste weigert te vergeven. Daarin ligt een sleutel tot de orde en de wanorde van alle tijden.

Pas wanneer iemand als de vijfde zeslijn met een zachte en evenwichtige houding een hoge positie bekleedt — dat wil zeggen, de positie van de vorst — kan hij werkelijk tegenstellingen oplossen. Keizer Wen van de Han-dynastie is daarvan een voorbeeld.

In de bijlage verklaart Li Dingzuo dat de vierde negenlijn de grote teen voorstelt. Xiong Nansha zegt dat volgens de Jiuji-school het Kan-trigram — een van de Acht Trigrammen (Bagua) — de vos symboliseert. Omdat het op de tweede lijn staat, duidt het op het middengeel: een begrip uit de taoïstische innerlijke alchemie voor de Qi in het Dantian (energiecentrum).

Dit gedeelte over het Hexagram van de Vermindering uit de Yijing bespreekt de dialectische verhouding tussen verlies en winst. Het hexagram toont Dui (het Meer) onder Gen (de Berg): een meer aan de voet van een berg. Het water tast de berg aan — een natuurverschijnsel dat vermindering verbeeldt.

De kern is dat passende vermindering juist tot grotere winst kan leiden. Zoals je iets van een lagere plek naar een hogere verplaatst — het lagere verminderen om het hogere te verrijken — kan zo’n vermindering de juiste weg naar boven zijn. Daarbij zijn drie zaken van belang: handelen vanuit oprechtheid (you fu), de juiste weg trouw blijven (ke zhen) en het juiste moment kiezen (yu shi xie xing). Zelfs een eenvoudige offergave van twee kommen rijst (er gui) kan oprechte eerbied uitdrukken; doorslaggevend is dat de gave bij het moment past.

De zes lijnen van het hexagram beschrijven hoe vermindering in verschillende situaties werkt. De eerste negen zegt dat je zonder fouten handelt wanneer je een taak tijdig oppakt en snel uitvoert (yi shi chuan wang). De tweede negen benadrukt het vasthouden aan de weg van het midden en de juiste maat. De zesde in de derde positie gebruikt het beeld van drie mensen die samen op pad gaan en er één verliezen, terwijl iemand die alleen reist een metgezel vindt. Dat laat zien dat minder soms juist hulp kan opleveren. De vierde zes zegt dat het verlichten van ziekte vreugde brengt. De vijfde zes beschrijft hoe iemand een grote schildpad ter waarde van tien snoeren schelpen (shi peng zhi gui) ontvangt: een zegen uit de hemel. De bovenste negen stelt dat wie niets vermindert en niets vermeerdert uiteindelijk de steun van onderdanen en het volk kan winnen.

Tot besluit stelt de tekst dat elke vermindering gericht is op grotere winst. Het verzwakken van het sterke kan bijvoorbeeld dienen om het zwakke te versterken. De offergave van twee kommen rijst blijft achterwege wanneer het moment er nog niet rijp voor is. De wijze leert hieruit zijn woede te beteugelen (cheng fen) en zijn verlangens in toom te houden (zhi yu), en leert zo wanneer hij iets moet loslaten of behouden. Met beelden uit de natuur en alledaagse voorbeelden ontvouwt het gedeelte de diepzinnige gedachte dat verlies soms de voorwaarde voor winst is.

Deze passage bespreekt de dialectische verhouding tussen ‘vermindering’ en ‘toename’ in de Yijing. De kern is dat, wanneer de omstandigheden om groei vragen, zelfs Hemel, Aarde en de heiligen eerst iets moeten verminderen om werkelijke toename te bereiken. Alleen wanneer het uitsluitend om toename gaat, speelt vermindering geen rol.

De passage vergelijkt het Hexagram Vermindering met het Hexagram Toename. In het Hexagram Toename komt het woord ‘vermindering’ helemaal niet voor, terwijl het Hexagram Vermindering juist specifiek over verminderen gaat. Dat laat zien dat vermindering noodzakelijkerwijs tot toename leidt: werkelijke toename brengt in feite geen verlies teweeg. Zo zegt de eerste lijn van het Hexagram Vermindering dat men de vermindering zorgvuldig moet afwegen; de vierde lijn spreekt over het wegnemen van ziekte; de tweede en de bovenste lijn zeggen allebei dat men niet moet verminderen, maar juist moet vermeerderen. De derde lijn vermindert weliswaar de kracht van het sterke om de zachtheid van de bovenste zesde lijn te versterken, maar krijgt hulp van vrienden. Wat op vermindering lijkt, levert dus uiteindelijk voordeel op.

Het voorbeeld van het Hexagram Hemel, met zijn drie Yang-lijnen die worden verminderd om het Hexagram Aarde te versterken, maakt dit duidelijk. Zodra de bovenste lijn van het Hexagram Aarde Yang-kracht ontvangt, verandert het in het Hexagram Berg; wanneer het Hexagram Hemel zijn drie Yang-lijnen vermindert, verandert het in het Hexagram Meer. De zesde vierde lijn bevindt zich onder de stilstand van het Hexagram Berg en grenst aan het Hexagram Meer. Haar ‘ziekte’ is daardoor duidelijk zichtbaar. Maar als de eerste Yang-lijn snel handelt en in overeenstemming komt met de zesde vierde lijn, verdwijnt de ziekte vanzelf. De ziekte ontstaat doordat de onderlinge eensgezindheid verloren is gegaan; door die eensgezindheid te herstellen, kan ze worden weggenomen.

Voor de zesde vijfde lijn geldt dat zij, zodra ze de Yang-kracht van de bovenste negende lijn ontvangt, een gunstig teken krijgt dat te vergelijken is met een kostbaar schildpadschild voor waarzeggerij. Ze hoeft geen hulp van anderen te zoeken om de bescherming van de Hemel te ontvangen. De tweede negende lijn loopt juist gevaar als zij overhaast handelt en moet daarom haar centrale en juiste positie bewaren. De lijn die werkelijk verminderd moet worden, is de zesde derde: wanneer van de drie Yang-lijnen er één wordt verminderd, lijkt de zesde derde alleen verder te gaan en verlies te lijden, maar mogelijk krijgt zij juist hulp van vrienden.

Alles bij elkaar onthult de passage de subtiele wisselwerking tussen vermindering en toename: soms is wat aan de oppervlakte vermindering lijkt in werkelijkheid een toename, en soms verbergt schijnbare toename een verlies. Doorslaggevend is dat men het juiste moment en de juiste maat weet te treffen.

Deze passage verklaart vooral de veranderende verhoudingen tussen de lijnen in de Gua van Vermindering en de Gua van Toename uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). De eerste staat voor vermindering, de tweede voor vermeerdering. Door de wisselwerking tussen Yin- en Yang-lijnen op de verschillende posities te onderzoeken, laat de tekst zien dat iets wat op vermindering lijkt, niet noodzakelijk werkelijk verlies betekent.

Het bovenste trigram, ook wel het buitenste trigram genoemd, verliest weliswaar een Yang-lijn — wat vermindering symboliseert — maar daardoor krijgt de Yin-lijn op de derde positie een passende tegenhanger: Yin en Yang beantwoorden elkaar. Wat op verlies lijkt, blijkt dus een stabiele situatie waarin steun wordt verkregen. De lijnen aan de eerste en tweede positie ondergaan daarom geen werkelijk verlies. De Yin-lijn op de derde positie lijkt iets te verliezen, maar lijdt in feite geen schade. De lijn op de hoogste positie ontvangt weliswaar het meeste voordeel, maar verkeert in wezen in een toestand van ‘noch verlies, noch winst’.

De tekst gaat in het bijzonder in op de verhouding tussen de lijn aan de eerste positie en die aan de vierde positie. Bij het ontstaan van de Gua van Vrede — die een harmonieuze doorgang symboliseert — stond de Yin-lijn op de vierde positie in een passende verhouding tot de Yang-lijn aan de eerste positie. Toen de Gua van Vermindering ontstond, steeg de Yang-lijn op de derde positie op en veranderde in de Yang-lijn op de hoogste positie. Daardoor verloor de vierde positie haar eerdere aansluiting, alsof iemand plotseling ziek werd. Gelukkig vergat de lijn aan de eerste positie de oude band niet en ging zij uit eigen beweging helpen. Zo verdween de ‘ziekte’ van de vierde positie vanzelf. Dat verklaart de woorden in het lijncommentaar bij de eerste lijn van de Gua van Vermindering: ‘Haast u erheen; er zal vreugde zijn.’

Fang Shihua voegt hieraan toe dat het wezen van ‘de onderste lijnen verminderen en de bovenste lijnen bevoordelen’ erin bestaat dat een Yang-lijn omhooggaat. Die verandering stemt overeen met de Weg van de Hemel. Wat op vermindering lijkt, bevat in werkelijkheid oprechtheid; daarom zegt het oordeel van het hexagram: ‘Groot geluk; geen blaam.’

Lu Baizai licht verder toe dat het offeren met twee gui — oude offerkommen — een sobere maatregel voor bijzondere omstandigheden is en niet als vaste regel moet gelden. De werking van Hemel en Aarde bestaat uit het afwisselend toenemen en afnemen van hardheid en zachtheid, en uit wisselingen tussen volheid en leegte. Wanneer vermindering gepast is, moet er worden verminderd; wanneer vermeerdering gepast is, moet er worden vermeerderd. Alles moet aansluiten bij de omstandigheden. Zo werkt ook de natuur: wat overmatig is, wordt verminderd, en wat tekortschiet, wordt aangevuld. Wat afneemt, wordt weer gevuld; wat vol is, wordt weer leeg. Zo blijft alles voortdurend in dynamisch evenwicht.

Deze passage uit het Yijing (Jing, klassieker) bespreekt hoe een vorst de gunstige omstandigheden van tijd en plaats kan verwerven door de belangen van de bovenlaag in te perken ten bate van het volk. Het hexagram Yi (Toename) bestaat uit Zhen (Donder) onderaan en Xun (Wind) bovenaan. Dit beeld staat voor donder die in beweging komt en wind die voortwaait: een klimaat waarin alles groeit en toeneemt.

De kern is dat wanneer bestuurders uit eigen beweging iets van hun voordeel afstaan om het volk te helpen, de mensen daar blij van worden. Deze manier van steun verlenen van bovenaf is open en rechtvaardig. Ze volgt de weg van evenwicht en juistheid en brengt voorspoed. Zoals een boom een stevige wortelbasis nodig heeft om te groeien, zo moet een vorst zijn bestuur afstemmen op het juiste moment, zonder onderscheid te maken, zoals hemel en aarde alle dingen voeden.

De afzonderlijke lijnen maken dit concreet. De eerste Yanglijn zegt dat grootschalige bouwprojecten — hier bedoeld als voorzieningen voor het levensonderhoud van het volk — groot geluk brengen. De tweede Yinlijn zegt dat wie een uitzonderlijk kostbare schildpad ontvangt, een teken van hemelse zegen, door vast te houden aan de juiste weg bescherming van de Hemel kan krijgen. De derde Yinlijn zegt dat hulp bieden aan het volk tijdens een hongersnood weliswaar gevaar meebrengt, maar geen rampspoed veroorzaakt. De vierde Yinlijn zegt dat handelen volgens de middenweg en de hoofdstad verplaatsen om het volk te dienen, steun oplevert. De vijfde Yanglijn benadrukt dat wie het volk met oprechtheid helpt, zeker geluk zal verwerven. De bovenste Yanglijn waarschuwt daarentegen dat hebzucht en onverzadigbaarheid juist aanvallen kunnen uitlokken.

Echt beleid ten bate van het volk moet, zoals de vijfde lijn aangeeft, uit oprechte bedoelingen voortkomen; het mag niet halfslachtig zijn zoals de bovenste lijn. De tweede lijn noemt een schildpad van „tien peng”. In de oudheid dienden schelpen als betaalmiddel: twee schelpen vormden één peng, dus tien peng waren twintig schelpen. Deze kostbare schat staat hier symbool voor een gunstig teken dat door de Hemel is geschonken.

Tot slot stelt de passage dat goed bestuur, waarbij de bovenlaag inlevert zodat het volk erop vooruitgaat, volharding vraagt: het is als een berg neerdrukken, woede tot bedaren brengen en de lekken dichten waarlangs begeerten binnendringen. Wanneer een vorst het volk oprecht helpt, kan men nauwelijks zeggen waar de zegen voor het volk precies vandaan komt. Net zoals de tweede lijn de Hemelse Keizer kan offeren, is die bescherming van de Hemel in feite te danken aan de verbinding met de welwillende bedoelingen van de vijfde lijn.

Deze passage legt de betekenis uit van de uitspraken bij de afzonderlijke lijnen van het hexagram Yi (Toename) in de Yijing. De kern is dat je vertrouwen en zegeningen kunt verwerven door anderen iets te schenken.

De passage begint met de vijfde lijn, yang op de plaats van de vorst: doordat hij oprecht weldaden bewijst aan degenen onder hem, wint hij het vertrouwen van iedereen. De eerste lijn, yang onderaan het onderste trigram, verbeeldt de krachtige energie van donder en wind. Wanneer die het oorspronkelijk zachte, yin-gerichte onderste trigram Kun binnentreedt, is dat alsof de aarde nieuw leven krijgt. De derde lijn, yin op de derde plaats van het onderste trigram, heeft haar oorspronkelijke tegenhanger, de vierde lijn yang, verloren en lijkt daardoor in het nadeel. Toch brengt de komst van de eerste lijn het onderste trigram als geheel een wezenlijk voordeel.

De vierde lijn, yin onderaan het bovenste trigram, stemt in met het voornemen van de vijfde lijn om weldaden aan het volk te bewijzen. Daarom wordt haar handelen ‘de middenweg volgen’ genoemd: het is in overeenstemming met het midden. Haar beweging volgt de verplaatsing die de eerste lijn verbeeldt. Dit laat zien dat ook iemand met een zachte aard erkenning kan krijgen, zolang die oprecht het welzijn van anderen nastreeft.

Tot slot bekritiseert de passage de bovenste, negende lijn. Die wil wel beloond worden, maar heeft zelf geen verlangen om weldaden te bewijzen. Zo’n wispelturige houding, die alleen iets opeist, leidt onvermijdelijk tot schade. Werkelijk voordeel ontstaat door oprecht te geven: zonder de oprechte intentie om anderen te helpen, kun je op tegenstand stuiten. De onderlinge verhoudingen tussen de lijnen maken duidelijk dat oprechte vrijgevigheid van boven naar beneden wederzijds vertrouwen opbouwt, terwijl wie alleen iets terug wil krijgen en zelf niets geeft uiteindelijk de gevolgen daarvan ondervindt.

Deze passage behandelt vooral de uitleg van de lijnteksten bij de hexagrammen ‘Vermindering’ en ‘Vermeerdering’ uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). De kern is dat een heerser zich door menslievendheid en De (deugd en kracht) moet laten leiden: door de belangen van de bovenlaag te verminderen, kan hij het volk ten goede komen. De tweede en derde yinlijn leggen beide dit beginsel uit. Bij de tweede lijn levert een waarzegging met een kostbaar schildpadschild een gunstig voorteken op. De derde lijn zegt dat er, ook wanneer gevaar dreigt, een heldere en vrije weg ontstaat als men blijft volhouden dat weldaden van bovenaf naar het volk toevloeien.

De eerste yanglijn is bijzonder gunstig en brengt geen onheil; ook de vierde lijn duidt erop dat het gunstig is iets te ondernemen. De eerste lijn past bij grootschalige bouwprojecten, terwijl de vierde geschikt is voor het verplaatsen van de hoofdstad om het volk tot rust te brengen. Pas bij de vijfde yanglijn, die de vorst verbeeldt, wordt diens streven om het volk te bevoordelen werkelijk verwezenlijkt. Daarom geldt: wie de weg van evenwicht en juistheid bewaart, zal zegen en voorspoed ontvangen. De woorden ‘gunstig om de grote rivier over te steken’ slaan specifiek op de vierde lijn, omdat die de leidende kracht verbeeldt die zich voegt naar de wensen van het volk en de verandering tot stand brengt. Het hexagram Vermeerdering gaat als geheel over de voortbrengende werking van Hemel en Aarde en over hoe alle dingen daar baat bij hebben. Elke manier om iets te vermeerderen moet aansluiten bij de omstandigheden van het moment.

Wang Benke legt uit dat de derde en de tweede yinlijn allebei de gunst van de Hemel ontvangen; daarom worden ze beide omschreven als ‘in het midden handelen’, dat wil zeggen: handelen met behoud van evenwicht. De vierde yinlijn en de vijfde yanglijn hebben allebei het welzijn van het volk als doel en worden om die reden eveneens ‘in het midden handelend’ genoemd. Toch zijn het in feite de uitvoerders van de grootschalige bouwprojecten bij de eerste lijn die de baten ontvangen. Wat de heerser hun schenkt, is niet alleen een materiële beloning, maar ook een uiting van zijn menslievendheid. De verdienste van de vierde lijn, het verplaatsen van de hoofdstad, toont niet alleen persoonlijke bekwaamheid, maar ook de grote ambities van de vorst. Alleen met zulke verreikende ambities kan men grote werken volbrengen; alleen met mensen die zowel deugdzaam als bekwaam zijn, kan men idealen verwezenlijken. Zo kan de edele begrijpen wat ‘vermeerdering’ werkelijk inhoudt.

In de bijlage voegt Cheng Yi (beleefdheidsnaam Zhengshu) eraan toe dat vorsten en hoge ministers te overtuigen zijn omdat de voorgestelde maatregelen het volk ten goede komen. Wie oprecht het welzijn van het volk nastreeft, zal door degenen hoger geplaatst worden vertrouwd en gehoord.

Tot slot bespreekt de passage het hexagram ‘Doorbraak’ (Guai), met Qian onder en Dui boven. Dit hexagram gaat over besluitvaardig optreden. De hexagramtekst zegt dat men in het hof openlijk de oprechtheid moet verkondigen. Hoewel dit gevaar met zich meebrengt, kan men vanuit het leengebied een waarschuwing laten uitgaan. Het is niet raadzaam onmiddellijk geweld te gebruiken, maar wel gunstig om iets te ondernemen. Het Oordeel zegt dat Guai ‘beslissen’ betekent: het sterke beslist over het zachte, en dat vraagt zowel om kracht als om mildheid. De juiste weg in het hof verkondigen is nodig omdat het zachte boven de vijf sterke lijnen is komen te staan. Wie met oprechtheid waarschuwt, kan gevaar in helderheid omzetten. Een waarschuwing vanuit het leengebied zonder meteen geweld te gebruiken is gepast, want wie de krijgsmacht verheerlijkt, brengt zichzelf in het nauw.

Deze passage gaat over Guai (Hexagram 43 uit de Yijing, het Boek der Veranderingen), dat besluitvaardigheid symboliseert. Aan de hand van het hexagrambeeld en de lijnteksten licht de passage de wijsheid toe van juist beslissen.

Het hexagram Guai verbeeldt vijf Yang-lijnen onderaan die gereedstaan om over één Yin-lijn bovenaan te beslissen. Dat lijkt op water dat uit een meer naar de hemel opstijgt en onvermijdelijk als regen weer neerdaalt. Een edel mens behoort dit natuurlijke verloop na te volgen door zegeningen en rijkdom met zijn ondergeschikten te delen. Maar wie zich de verdienste daarvan toe-eigent, wekt afgunst en ongenoegen op.

De eerste Yang-lijn zegt: wie zich als een grote teen overmoedig naar voren dringt, maar niet in staat is de taak aan te kunnen, brengt rampspoed over zichzelf. Dit is een waarschuwing om geen overhaaste beslissingen te nemen wanneer je de capaciteiten daarvoor mist.

De tweede Yang-lijn beschrijft iemand die midden in de nacht waakzaam alarm slaat: zelfs als er strijd uitbreekt, hoeft diegene zich geen zorgen te maken. Dat komt doordat diegene het midden houdt — met andere woorden, op de juiste manier handelt — en daardoor ook conflicten goed kan oplossen.

De derde Yang-lijn zegt dat strak gespannen jukbeenderen een dreigende uitdrukking geven. De edele mens gaat vastberaden verder, als iemand die alleen op pad in de regen doorweekt raakt. Dat is onaangenaam, maar geen fout. Wie de juiste Weg blijft volgen, wordt door tijdelijke moeilijkheden niet werkelijk geschaad.

De vierde Yang-lijn gebruikt het beeld van een achterwerk zonder huid om een benarde situatie en aarzelend handelen te beschrijven. Wie zich op dat moment soepel laat leiden, als iemand die een schaap aan een touw voert, kan zijn spijt laten varen. Helaas neemt deze persoon goed advies niet ter harte. De verkeerde positie waarin diegene verkeert, vertroebelt het oordeelsvermogen.

In de vijfde Yang-lijn staat de amarant, een taaie plant, voor zachtheid met innerlijke kracht. Wie de middenweg volgt, begaat geen fout. Toch heeft deze vorm van gematigdheid haar volle glans nog niet bereikt.

De bovenste Yin-lijn waarschuwt: wie geen alarm slaat en geen hulp inroept, zal uiteindelijk gevaar tegemoetgaan. De zwakke Yin-lijn staat op een hoge positie, maar heeft niet de kracht om zelf een besluit te nemen. Omdat zij ook geen hulp van beneden vraagt, kan deze situatie niet lang standhouden.

Tot slot wordt de kern van Guai uitgelegd: vijf Yang-lijnen beslissen over één Yin-lijn, zoals water uit een meer naar de hemel opstijgt en onvermijdelijk weer neerdaalt. De zwakke Yin-lijn, de bovenste lijn, kan niet zelfstandig beslissen en is afhankelijk van de kracht van Yang. Het onderste trigram is Qian, het Krachtige; het bovenste is Dui, het Vreugdevolle. Dat laat zien dat besluitvaardigheid zowel vastberadenheid als soepelheid vraagt. Hoewel de bovenste Yin-lijn zich in Dui bevindt, dat met de mond wordt verbonden, slaat zij geen alarm en roept zij geen hulp in. Daardoor komt zij uiteindelijk in gevaar. Zo is het ook met een heerser: wie gevaar onderkent en verandering zoekt, kan een dreigende crisis afwenden. Wie zwijgt en niets onderneemt, kan een grote ramp veroorzaken.

Deze passage analyseert de oordeelslijnen van het Guai-hexagram uit de Yi Jing (het Boek der Veranderingen), dat besluitvaardigheid en het beslechten van geschillen symboliseert. Aan de hand van de zes lijnen laat de tekst zien hoe je in uiteenlopende omstandigheden tot een besluit komt.

De derde lijn, negen drie (een yanglijn), zegt: ‘Je kunt niet blijvend in vrede verkeren; ook rechtvaardig handelen kan rampspoed brengen.’ Uit de situatie van de vijf yanglijnen valt het verdere af te leiden. Wie een hoge positie bekleedt maar niet over voldoende bekwaamheid beschikt, en toch koste wat kost wil ingrijpen, handelt duidelijk verkeerd. Negen twee (de tweede yanglijn) bevindt zich te midden van de vele yanglijnen en meent zelf dat hij geen zware verantwoordelijkheid op zich hoort te nemen. Waarom zou hij zich dan zorgen maken over strijd in de nacht? Met ‘nachtelijke strijd’ worden roversactiviteiten bij het vallen van de avond bedoeld; daarvoor is van oudsher een verantwoordelijke aangewezen. Negen twee neemt daarom gerust zijn plaats in het midden van het onderste trigram in. Ook als er ’s nachts strijd uitbreekt, hoeft hij zich geen zorgen te maken. Hij moet alleen voorzichtig zijn en ervoor waken dat de bevelen van hogerhand hem niet in gevaar brengen. Daarom prijst de Wijze hem omdat hij de Middenweg volgt.

De eerste lijn, eerste negen (een yanglijn), lijkt op een man in de kracht van zijn leven die onbesuisd voorwaarts stormt. Hij beseft niet dat hij onderweg zal mislukken en zo rampspoed over zichzelf afroept. De persoon uit negen vijf, over wie wordt gezegd dat hij ‘zijn besluit in het koninklijk hof bekendmaakt’, handelt gematigd en begaat geen fouten, zoals Zhuge Liang, Jiang Wan en Fei Yi. Mensen met de kwaliteiten van Zhuge Liang zijn echter uiterst zeldzaam. De evenwichtige en rechtvaardige Weg van negen vijf is nog niet tot volle bloei gekomen en haalt het bij lange na niet bij Zhuge Liang.

De zesde lijn, bovenste zes (een yinlijn), komt pas ten einde wanneer de yangkracht toeneemt. Dat doet denken aan de positie waarin keizer Xian van Han verkeerde toen hij tegenover Cao Pi kwam te staan. Hieruit blijkt dat een zwakke, yin-achtige positie moeilijk overeind te houden is. Zelfs wie over het beslissingsvermogen van Yi Yin of de hertog van Zhou beschikt, heeft de oprechte medewerking nodig van iemand als Taijia of koning Cheng. Een edel mens hoort de vaste Weg te volgen. Ik heb zelf veel nagedacht over ‘Guai na Guai’: telkens opnieuw tot een besluit komen.

De woorden ‘kondig het aan in je eigen stad; het is niet gunstig om ten strijde te trekken’ betekenen dat de vijf yanglijnen nu vrijwel alle steden en grond van het Kun-trigram — dat de aarde symboliseert — in handen hebben. Ze kunnen alleen nog in hun eigen gebied een bevel afkondigen; tegen wie zouden ze nog ten strijde trekken? Wat zij hoogachten, is al tot zijn uiterste grens gekomen. Wat kan zelfs de aanwezigheid van vijf yanglijnen daar nog aan veranderen? Toch is het gunstig om ergens heen te gaan, omdat de vijf yanglijnen allemaal edele mensen zijn. Het is uitgesloten dat zij plotseling een plan smeden om de macht te usurperen; men laat de zaken eenvoudig hun natuurlijke einde bereiken.

Zo verduidelijkt de Wijze met de zes lijnen opnieuw de Weg van het beslissen. De eerste negen is sterk in de grote teen: wie voorwaarts gaat, kan niet winnen en roept rampspoed over zich af. Dat is de fout van wie te ver wil gaan in zijn besluitvaardigheid. Negen twee zegt ‘wees niet bezorgd’: deze lijn begrijpt het juiste moment, maar waagt zich niet aan een besluit, en volgt daarmee de Middenweg. Bij negen drie stapelt yangkracht zich op; het voornemen om te beslissen is op het gezicht af te lezen en toont zich als kracht in de wangen. Wie al fout handelt door kracht in de tenen te tonen, loopt bij kracht in de wangen toch zeker nog groter gevaar? Deze drie lijnen belichamen echter alle de Deugd van het Qian-trigram, dat de Hemel symboliseert, en bevatten de aard van het Dui-trigram, dat het Meer symboliseert. Ze staan midden in de kracht van het leven, op het moment om te beslissen, en daarom reageren de vele yanglijnen op elkaar. Ik ontmoet die kracht alleen, en de twee raken met elkaar verbonden als iets dat vochtig wordt. Yin en yang stemmen harmonieus op elkaar af; kracht en vreugde gaan samen. Ook als het besluit telkens opnieuw wordt genomen, is er niets ongepasts aan.

Deze passage legt vooral uit hoe een edele man moet handelen bij het hexagram Guai (夬), ‘Besluitvaardigheid’ genoemd in de Yijing (het Boek der Veranderingen), en bespreekt daarbij de omstandigheden van de afzonderlijke lijnen.

Een edele man hoort vastberaden op te treden (guaiguai, ‘besluitvaardig handelen’), maar de bovenste lijn, de zesde lijn en de enige yinlijn bovenaan, begrijpt niet dat zij uit eigen beweging samenwerking moet zoeken. Ook de vierde lijn, de negen, wil een beslissing nemen. Omdat zij echter op een yinpositie staat — een yanglijn op een yinplaats — aarzelt zij als iemand met een verwonde huid die moeilijk vooruitkomt. Ze kan alleen achter de kudde aanlopen en zo met moeite voorkomen dat zij de spijt krijgt zich te laten meeslepen. Haar positie is niet passend en daarom ontbreekt het haar aan inzicht; door haar aarzeling volgt zij slechts noodgedwongen.

De vijfde lijn, de negen, staat het dichtst bij de zesde lijn, de geïsoleerde yinlijn bovenaan. Die lijkt op zachte amarant die groeit in harde, droge grond. In deze situatie is het redelijk om niet met geweld tot een beslissing over te gaan. Wie dat toch doet, verliest juist zijn open en rechtschapen karakter. De derde lijn, de negen, bevindt zich in een moeilijke positie. Hoewel zij in relatie staat tot de zesde lijn, koestert zij nog de wil om samen met de staat tegenspoed te doorstaan. De vijfde lijn daarentegen behandelt de zesde alsof zij wacht tot die haar onheil tegemoetgaat. Wanneer een dienaar zo ver komt, is het moeilijk om vrij te blijven van zelfzuchtige gedachten. De tekst prijst in het bijzonder het karakter van de drie wijzen Yi Yin, de hertog van Zhou en Zhuge Liang.

De toelichtingen in de bijlage voegen eraan toe dat het hexagram Kun een stad symboliseert. Wanneer de vijf yinlijnen veranderen en alleen de zesde lijn overblijft, staat dat voor een kleine stad. De eerste lijn van het hexagram Dazhuang (Groot Krachtig), met Qian onder en Zhen boven, spreekt over ‘kracht in de tenen’. Guai, met Qian onder en Dui boven, legt daarop nog meer nadruk op voorwaarts gaan. De zesde lijn is de bepalende lijn van het Dui-hexagram, dat een moeras symboliseert, en bevindt zich boven de hemel; daarom verschijnt hier het beeld van ‘regen ontmoeten’.

Tot slot merkt Li Zhi, bijgenaamd de Kale Oude Man, op dat de wijzen de groei van de yangkracht zeer koesterden. Al vanaf het hexagram Fu, waarin de eerste yanglijn ontkiemt, trokken zij zich terug om haar te beschermen en te voeden. Toen bij het hexagram Lin de tweede yanglijn opkwam, verheugden zij zich over haar kracht, maar waren zij ook al bedacht op de mogelijke terugval. Daaruit blijkt hoezeer de wijzen wensten dat de yangkracht bleef groeien.

Deze passage bespreekt vooral de filosofische betekenis van de hexagrammen Tai, Da Zhuang, Guai en Gou uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Daarbij ligt de nadruk op hoe de deugd van Yang-kracht moet worden ingezet.

Wanneer de Yang-energie drie Yang-lijnen bereikt, ontstaat het hexagram Tai (Aarde boven Hemel), een ideale toestand van evenwicht tussen Yin en Yang. Bij vier Yang-lijnen ontstaat Da Zhuang (Donder boven Hemel). De Yang-energie is dan wel sterk, maar een edel mens moet die kracht niet gebruiken om zich te laten gelden. Anders is het alsof een ram met zijn hoorns tegen een hek stoot en zichzelf verwondt. Bij het hexagram Guai (Meer boven Hemel), met vijf Yang-lijnen, is nog grotere voorzichtigheid geboden. Dit zijn diepgaande waarschuwingen van de wijzen over de deugd van Yang-kracht.

De passage gaat vervolgens uitvoerig in op Gou (Hemel boven Wind), het hexagram waarin vijf Yang-lijnen één Yin-lijn ontmoeten. De tekst zegt: ‘Een krachtige vrouw; neem haar niet tot vrouw.’ Dat betekent dat de Yin-energie, hoewel die slechts één zesde van het hexagram beslaat, zich krachtig ontwikkelt; men moet er geen langdurige verbintenis mee aangaan. Zoals Hemel en Aarde elkaar ontmoeten en zo de tienduizend dingen voortbrengen, is de ontmoeting van Yin en Yang op zichzelf een natuurlijk beginsel. Maar hier is de Yin-energie sterk geworden, en daarom is waakzaamheid nodig.

De afzonderlijke lijnteksten worden als volgt uitgelegd. De eerste, zesde lijn lijkt vastgezet door een metalen rem: voorlopig is de situatie veilig, maar ze blijft onrustig als een mager varken. De tweede, negende lijn lijkt op vis in de keuken: die kan men zelf gebruiken, maar men hoort die niet aan gasten voor te zetten. De derde, negende lijn is als iemand zonder huid op de billen: die loopt ongemakkelijk, maar er ontstaat geen groot onheil. Bij de vierde, negende lijn is er geen vis in de keuken; dit wijst erop dat verlies van de steun van het volk gevaar met zich meebrengt. De vijfde, negende lijn gebruikt wilgentakken om een meloen in te pakken. Binnenin schuilt verfijnde schoonheid; dit toont dat men de centrale en juiste Weg moet volhouden. De bovenste, negende lijn stuit op hoorns. De omstandigheden zijn moeilijk, maar er volgt geen ramp.

In zijn geheel beschrijft het hexagram Gou de ontmoeting waarbij binnen een hexagram dat verder geheel uit Yang bestaat voor het eerst een Yin-lijn verschijnt. Eén Yin-lijn onderaan ontmoet vijf Yang-lijnen, zoals de oudste dochter — gesymboliseerd door het trigram Xun — een menigte krachtige mannen ontmoet. Hoewel de ontmoeting van Yin en Yang een natuurlijk beginsel is, is de Yin-energie hier sterk geworden en moet men er bijzonder voorzichtig mee omgaan.

Deze passage vertelt met behulp van vergelijkingen en symboliek een waarschuwend verhaal over het kiezen van een huwelijkspartner en de omgang met anderen. De kern is: zodra iemand sterk genoeg is geworden, moet hij deze vrouw niet meer tot echtgenote nemen. Als hij besluit niet met haar te trouwen, betekent dat dat hij niet langdurig met haar kan samenleven. Zoals de moeder van Shu Xiang uit de staat Jin zei: ‘In diepe bergen en uitgestrekte moerassen kunnen inderdaad draken en slangen ontstaan.’ Bij die mooie vrouw, vrees ik, kan iets ontstaan dat jou schade berokkent. Is zij niet precies iemand die rampspoed kan brengen, de staat in gevaar kan brengen en het gezin in beroering kan brengen? Het is duidelijk dat je haar niet moet trouwen.

Gelukkig bezit de tweede lijn, de yanglijn van negen, een krachtige kracht. Voor deze vrouw is die als een metalen rem: zodra zij wordt afgeremd, kan ze niet langer naar believen haar gang gaan. De tekst gebruikt varkens, vissen en meloenen — zaken met een yin-karakter — als symbolen voor de eerste lijn, die de beginnende, zachte toestand vertegenwoordigt. Ze zijn als een varken dat door een omheining wordt tegengehouden: het worstelt om te ontsnappen, maar beseft niet dat het na zijn ontsnapping gevaar tegemoet zal gaan. De beperking door de metalen rem is juist gunstig en passend.

De tweede lijn van negen spreekt over ‘een vis insluiten’. Een vis heeft water nodig om te leven; als je hem inpakt, kan hij vanzelfsprekend niet in leven blijven. Toch moet de vis hier worden ingesloten om rampspoed te voorkomen. Deze vis is namelijk ongunstig voor gasten en kan dus niet aan hen worden voorgezet. Het is beter hem gevangen te houden dan hem gevaar te laten veroorzaken. De vierde lijn brengt echter zelf gevaar over zich af. Hoewel de tweede lijn van negen de kracht van een metalen rem bezit, kan die het gevaar vermoedelijk niet volledig tegenhouden. Om het uiteindelijk af te wenden, moet men ook steunen op de evenwichtige en juiste Weg van de vijfde lijn van negen.

Ten slotte spreekt de tekst over ‘een meloen insluiten’. Een meloen bederft gemakkelijk en zal ingepakt nog sneller bederven. Maar de vijfde lijn van negen houdt vast aan de evenwichtige en juiste Weg en omvat de goede eigenschappen van de tweede lijn van negen, zoals wilgentakken de meloen van de eerste lijn van zes omhullen. Nu de meloen al uit de hemel is gevallen — dat wil zeggen, nu de zaak haar vaste beslag heeft gekregen — kan de vierde lijn de hemel om hulp vragen en zo rampspoed afwenden. ‘De hemel’ verwijst hier naar het hexagram Qian, dat de hemel en yangkracht symboliseert, en dus naar de vijfde lijn. Daardoor kan ook de tweede lijn van negen haar yangkracht behouden.

Deze passage bespreekt de wisselwerking tussen Yin en Yang in de Jing van Veranderingen (Yijing). Wanneer Yin begint toe te nemen, zoals bij het Guai-hexagram, moet Yang weten wanneer het zich terugtrekt, zoals bij het Dun-hexagram. Groeit Yin verder aan tot drie Yin-lijnen, zoals bij het Pi-hexagram, dan verslechtert de situatie. Merkwaardig genoeg ontstaat er bij vier Yin-lijnen juist het Guan-hexagram. Dat komt doordat er bovenaan nog twee Yang-lijnen staan, die het geheel in stilte kunnen overzien.

De passage benadrukt dat een wijze met hoge De (Deugd/Kracht) en aanzien — een groot en aandachtig waarnemer — de leiding moet hebben. Zolang één Yang-heerser aan de macht is, kan die de vrede in de wereld bewaren; een tweede Yang-heerser is niet nodig. Wanneer Yin vervolgens tot vijf lijnen aangroeit en Yang aantast, zoals bij het Bo-hexagram, is het alsof een huis zijn dak verliest. De wijze leert de mensen dan hun huis te herstellen en zichzelf te beschermen.

Tot slot wordt dit vergeleken met de laatste vrucht aan een boom, die bescherming nodig heeft. Op het keerpunt in de beweging van Yin en Yang maakt de wijze verreikende plannen om Yang te behoeden. De auteur vraagt de lezer de diepere betekenis zorgvuldig te overdenken. In de bijlage bespreekt Xiong Nansha het woord dizhu en haalt hij de uitleg van Li Maoqin aan: het duidt op aarzelend lopen.

Het Hexagram Cui (萃), ‘Verzameling’, uit de Yijing (易经) gaat over het beginsel dat alle dingen samenkomen. Het beeld bestaat uit Kun (坤, de Aarde) onder en Dui (兑, het Meer) boven. Het is als water dat over de aarde uitvloeit: een beeld van natuurlijke samenkomst.

De kernbetekenis van dit hexagram is dat wanneer een leider, de koning, oprecht de voorouders offert (‘een tempel hebben’) en daarmee zijn kinderlijke eerbied toont, hij de bescherming van de Hemel ontvangt. Op dat moment is het gunstig een deugdzaam en gerespecteerd persoon te bezoeken (‘gunstig een groot man te zien’). Ook offeren met overvloedige offerdieren (‘grote offerdieren’) brengt voorspoed, en reizen voor zaken zal goed verlopen.

Waarom voorspelt het hexagram zulke gunstige uitkomsten? Ten eerste staat het onderste trigram Kun voor volgzaamheid en het bovenste trigram Dui voor vreugde. Samen verbeelden ze harmonie tussen boven en beneden. Ten tweede staan de vijfde lijn (negen op de vijfde plaats) en de tweede lijn (zes op de tweede plaats) met elkaar in verbinding. De vijfde lijn is de krachtige, evenwichtige vorst; de tweede is de zachte, deugdzame minister. Zoals een wijze vorst een bekwame minister ontmoet, zo kunnen zij vanzelf de harten van de mensen verenigen.

De afzonderlijke lijnen geven elk hun eigen raad. De eerste lijn waarschuwt dat samenkomst wanordelijk wordt wanneer oprechtheid niet standhoudt. Wie tijdig bijstuurt, kan onheil nog voorkomen. De tweede lijn leert dat wie de gulden middenweg bewaart, zelfs met een eenvoudige, oprechte offerplechtigheid (het Yue-offer) zegeningen kan ontvangen. De derde lijn waarschuwt dat samenbrengen onder dwang slechts zuchten oplevert. Er ontstaat geen grote fout, maar wel een klein gevoel van spijt. De vierde lijn zegt dat groot geluk voortkomt uit een passende positie. De vijfde lijn wijst erop dat iemand op een hoge positie weliswaar geen fout heeft begaan, maar zijn oorspronkelijke oprechtheid moet bewaren als mensen hem niet vertrouwen. De bovenste lijn laat zien dat iemand zelfs wanneer hij uit bezorgdheid huilt, uiteindelijk veilig kan zijn als hij eerbiedig en bedachtzaam blijft.

Het hexagram als geheel leert dat we de orde waarin alle dingen samenkomen kunnen begrijpen door te kijken naar hoe zij zich verzamelen. Zoals water naar lage plaatsen stroomt, zo is het een natuurlijke wet dat mensen zich tot het goede wenden en alle dingen zich aansluiten. Een leider moet de wapens onderhouden om onvoorziene gebeurtenissen het hoofd te bieden (‘de wapens reinigen’), maar vooral de wil van de Hemel volgen en mensen verenigen met oprechtheid en deugd.

Deze passage uit de klassieker gaat over hoe een ‘groot mens’ — een leider met een hoge Deugd (De) — de harten van het volk bijeen kan brengen. Een ware leider probeert het volk niet bewust te behagen, maar volgt de Hemelse Bestemming en de aard van de dingen. Wie mensen met vleierij aan zich probeert te binden, brengt juist wanorde teweeg.

De passage stelt dat een goede leider zich naar boven richt op de Hemelse Weg en naar beneden oog heeft voor wat er onder het volk leeft, zonder ook maar enig eigenbelang in het behagen van de mensen. Dan zullen zij hem vanzelf oprecht steunen en zich graag om hem heen verzamelen. Dat is een gunstige samenkomst, vergelijkbaar met het aanbieden van een groot offerdier aan de Hemel tijdens een offerplechtigheid.

Als voorbeeld noemt de tekst het beginnende zesde lijntje in het hexagram: het heeft een oprecht hart, maar doordat de leider — het vijfde, negende lijntje — het volk probeert te behagen, kan het uiteindelijk niet aan zijn oorspronkelijke voornemen vasthouden. Gelukkig kan het tweede, zesde lijntje zich volledig richten op de oproep van het vijfde, negende lijntje en het beginnende zesde lijntje meenemen in de samenkomst. Zo kan een misstap worden voorkomen.

De situatie van het derde, zesde lijntje lijkt op die van het beginnende zesde: het komt wel bijeen, maar zucht nog en vreest dat het er zelf geen voordeel bij zal hebben. Toch is het vijfde, negende lijntje, ook al is het geen volmaakte ‘grote mens’, een oprechte en deugdzame vorst. Het tweede, zesde lijntje vertrouwt hem al en het vierde, zesde lijntje staat dicht bij hem. Het bovenste, zesde lijntje verlangt er zo sterk naar zich bij hem te voegen dat het in tranen uitbarst.

Deze passage benadrukt dat ware verbondenheid voortkomt uit het volgen van de Hemelse Weg en het aanvoelen van het volk, niet uit bewuste vleierij. Zoals Hemel en Aarde de tienduizend dingen niet uit eigenbelang laten gedijen, zo behoort ook een leider mensen bijeen te brengen door de rechte Weg te volgen.

Deze passage legt de leer uit van het Hexagram Cui (萃, Samenkomst) uit de Yijing (het Geschrift der Veranderingen). Cui gaat over samenkomen en eensgezindheid.

De passage bespreekt de situatie van de afzonderlijke lijnen. De zes op de derde plaats staat weliswaar niet op de juiste positie, maar zolang zij zich naar boven richt en zich voegt naar de negen op de vijfde plaats, die de vorst symboliseert, kan zij zonder blaam naar de samenkomst gaan. Er blijft slechts een klein gevoel van spijt over. In de omstandigheden van Hexagram Cui maakt geen van de lijnen een fout zolang zij begrijpt dat zij zich bij de samenkomst moet aansluiten. De zes op de tweede plaats houdt zich aan het midden en de juiste positie; de negen op de vierde plaats en de negen op de vijfde plaats zijn eensgezind en delen dezelfde Deugd (Kracht). Daarom ontvangen zij voorspoed.

De negen op de vijfde plaats vertegenwoordigt de vorst. Ook al bekleedt hij de eervolle positie waarin hij de mensen bijeenbrengt, hij moet erop letten de deugd van ‘oorspronkelijke, blijvende rechtvaardigheid’ te bewaren: een zuivere Deugd die van begin tot eind standhoudt. Anders kunnen mensen als de zes op de eerste plaats gaan twijfelen en kan er verwarring ontstaan. Dit herinnert een vorst eraan zijn Deugd op orde te houden en ruimhartig te zijn.

De passage wijst er nadrukkelijk op dat Hexagram Cui verwant is aan Hexagram Bi (比, Verbondenheid): beide benadrukken dat een vorst de deugd van ‘oorspronkelijke, blijvende rechtvaardigheid’ moet bezitten. De zes op de eerste plaats, de zes op de derde plaats en de zes op de bovenste plaats maken geen fout als zij naar de samenkomst gaan. De zes op de tweede plaats en de negen op de vierde plaats maken niet alleen geen fout, maar ontvangen zelfs groot geluk. Dat laat zien hoe welwillend de Wijzen rekening hielden met hun ministers. Een wijze vorst vinden is immers niet eenvoudig; het is al goed wanneer ministers elkaar kunnen aanbevelen en zich bij elkaar aansluiten. Men kan niet eisen dat elke vorst zo deugdzaam is als Yao en Shun.

De negen op de vierde plaats is weliswaar een Yang-lijn, maar bekleedt niet zoals de negen op de vijfde plaats de positie van vorst. Daarom ontvangt zij juist groot geluk wanneer zij uit eigen beweging naar de negen op de vijfde plaats gaat om zich bij de samenkomst aan te sluiten. Dit toont hoe vorst en ministers elkaar kunnen vinden.

Deze passage gaat vooral in op de filosofische betekenis van het Verzamelen-hexagram (Cui) en het Stijgen-hexagram (Sheng) uit de Yijing (Klassieker van Veranderingen).

Over het Verzamelen-hexagram, dat bijeenbrengen symboliseert, geven verschillende geleerden de volgende uitleg. Voor een echte samenkomst is een centrale figuur nodig — de negen op de vijfde positie — maar aanzien alleen volstaat niet: die figuur moet ook deugdzaam zijn om mensen bijeen te brengen. De negen op de vierde positie heeft weliswaar de werkelijke macht in handen, maar bekleedt niet de hoogste positie. Toch kan deze lijn uitkomen op ‘groot geluk, geen blaam’. Dat leert dat een leider mensen niet alleen met macht kan verenigen, maar vooral met deugdzaamheid.

Wang Benke gebruikt de verhouding tussen water en aarde als beeld: zoals water op het land rust, zo zoeken de mensen de nabijheid van hun vorst. Die verbondenheid brengt stabiliteit. Bij het bijeenbrengen blijft waakzaamheid echter nodig. Zoals een waterplas een dijk vereist, zo moet een staat zijn wapens en uitrusting op orde houden wanneer het voorspoedig gaat, om voorbereid te zijn op onverwachte gebeurtenissen. Dat is de wijsheid van gevaar voorzien in tijden van veiligheid.

Over het Stijgen-hexagram, dat opwaartse groei symboliseert, zegt de tekst dat je met soepelheid het juiste moment moet aangrijpen om vooruit te komen. Het trigram Xun onderaan staat voor bescheidenheid; Kun bovenaan voor ontvankelijkheid en soepelheid. Wie het midden en het juiste pad bewaart, kan voorspoedig verdergaan. Zoals een boom uit de aarde omhoog groeit, zo moet ook de edele zijn deugd stap voor stap ontwikkelen.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd. De zes op de eerste positie: wie oprecht omhoogstreeft, bereikt groot geluk, omdat dit in overeenstemming is met de wil van de Hemel. De negen op de tweede positie: met een oprecht hart kan zelfs een eenvoudig offer zegen brengen. De negen op de derde positie: bij het stijgen een lege stad binnengaan betekent dat er geen belemmeringen zijn. De zes op de vierde positie: koning Wen offerde op de berg Qi; doordat hij zich voegde naar de wil van de Hemel, ontving hij geluk. De zes op de vijfde positie: wie de juiste weg trouw blijft, stijgt stap voor stap en verwezenlijkt zijn streven.

Wang Ji voegt hieraan toe dat water zonder bescherming overstromingen kan veroorzaken, en dat een menigte zonder leiding in wanorde kan vervallen. Zoals geen van de vijf graansoorten kan worden gemist, mag ook de militaire verdediging niet worden verwaarloosd. De kern is waakzaam te blijven zonder geweld te misbruiken.

Deze passage beschrijft de diepere betekenis van het hexagram Sheng (升, ‘Opwaarts gaan’) uit de Yijing, dat opwaartse groei en ontwikkeling verbeeldt. De nadruk ligt op het beginsel dat je ongemerkt en vanzelf omhoog kunt gaan.

De zesde lijn, de bovenste Yin-lijn, staat voor ‘ongemerkt omhooggaan’. De kern is dat je zonder onderbreking de juiste Weg blijft volgen. Het Xiangzhuan (Commentaar op de Beelden) legt uit dat je door zo op te gaan, zelfs wanneer je een hoge positie bereikt, de neiging tot onverzadigbare hebzucht kunt wegnemen.

Kijk naar hoe bomen groeien: eerst zijn ze zacht en kwetsbaar, maar ze breken door de aarde en groeien uiteindelijk tot in de hemel. Wat het sterkst en hardst is, kan dat juist niet. Dat komt doordat zulke dingen te veel bezig zijn met ‘omhooggaan’. Wie voortdurend aan stijgen denkt, kan niet werkelijk stijgen; en zelfs als diegene tijdelijk omhoogkomt, houdt dat niet lang stand. Soepel met het juiste moment meegaan en zo omhooggaan: dat is de meest bevorderlijke en voorspoedige toestand.

De zesde vijfde lijn, de Yin-lijn op de vijfde plaats, verbeeldt de ‘grote mens’ in het hexagram: iemand met hoge Deugd en aanzien. De negen op de tweede plaats, de Yang-lijn, stemt met die figuur overeen door haar krachtige, evenwichtige en juiste Deugd. Zo kan zij door omhoog te gaan de grote mens ontmoeten. Als die ontmoeting eenmaal heeft plaatsgevonden, welk streven zou dan nog onvervuld blijven? En waarom zouden we vrezen dat de mensen geen zegen ontvangen?

Bomen groeien uitbundig in de zomer; dat past bij het zuiden, dat in de Vijf Fasen bij Vuur hoort, evenals de zomer. Wie naar het zuiden trekt, ontmoet de grote mens. Zo komt het streven tot vervulling en ontvangen de mensen zegen: vanzelfsprekend een groot geluk. De vreugde van de negen op de tweede plaats en de vervulling van de zesde vijfde lijn weerspiegelen elkaar. Elke lijn stijgt op het juiste moment, zodat er niets nadeligs gebeurt. Andere hexagrammen keren zich om wanneer hun ontwikkeling haar uiterste bereikt, maar het hexagram Sheng doet dat niet. Dat is precies de reden.

De eerste zesde lijn, de onderste Yin-lijn, is soepel en bescheiden en stemt van harte overeen met de zesde vierde lijn. Daarom kan zij veilig opstijgen en groot geluk verkrijgen. De negen op de tweede plaats is krachtig, evenwichtig en juist; zij lijkt op een eenvoudige offergave die toch oprechte toewijding uitdrukt. De negen op de derde plaats is als een boom die ongehinderd door de aarde breekt: zij kan gemakkelijk een lege stad binnengaan. De zesde vierde lijn handelt in overeenstemming met Deugd en volgt het juiste moment; haar prestatie in het omhooggaan kan aan de hemel worden gemeld. De zesde vijfde lijn is volkomen soepel en neemt een juiste, centrale positie in. Zij verbeeldt een tijd van vrede onder de hemel. Daarom staat er dat het vasthouden aan de juiste Weg geluk brengt: de trap bestijgen betekent de troon bestijgen en keizer worden.

De bovenste lijn, de zesde zesde lijn, stijgt ongemerkt tot het hoogste punt. Zij beseft zelfs niet dat zij omhoog is gegaan en blijft de juiste Weg zonder ophouden volgen. Deze opgang reikt tot in de wolken, terwijl de boom zelf er geen weet van heeft. Dat komt doordat zijn aard leeg en stil is en niet zelfgenoegzaam wordt; het neemt steeds zijn eigen gebrek aan rijkdom als waarschuwing. Ook wanneer het nu tot even hoog als de hemel is gegroeid, merkt het dat zelf niet. Zo wordt de neiging tot onverzadigbare hebzucht weggenomen.

Wie goed is in omhooggaan, hoort daarom op een boom te lijken: soepel door de aarde breken en op het juiste moment uitgroeien tot een dragende balk, zodat mensen de vruchten ervan kunnen genieten. Zelf hoeft diegene zich er niet om te bekommeren of hij tot in de hemel reikt. Wanneer zijn streven volledig is vervuld en iedereen ervan profiteert, is dat ware voorspoed.

Deze passage bespreekt vooral de betekenissen van de hexagrammen Kun («Belemmering», als beeld van tegenspoed) en Sheng («Opstijgen», als beeld van groei) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen).

Bij Sheng gebruikten de ouden een boom die uit de aarde groeit als beeld. Een boom begint als een klein zaadje en groeit geleidelijk, bijna ongemerkt, uit tot een hoge boom. Zo verloopt natuurlijke groei. Ook wanneer mensen iets ondernemen, moeten ze stap voor stap te werk gaan: van dichtbij naar ver weg, en langzaam van laag naar hoog. Het hexagram Kun staat voor de aarde en Xun voor een boom. Samen beelden ze uit hoe iets door kleine stappen uiteindelijk een hoog niveau bereikt.

Het hexagram Kun gaat over hoe mensen met tegenspoed kunnen omgaan. Het beeld laat zien dat het sterke, mannelijke wordt bedekt door het zachte, vrouwelijke. De situatie is gevaarlijk, maar toch kan men de moed erin houden. Een edel mens houdt in moeilijke omstandigheden vast aan de juiste weg en bereikt daardoor uiteindelijk voorspoed. Alleen met woorden iets beloven, zonder ernaar te handelen, maakt de situatie juist benauwder. Zoals een moeras zonder water is, zo moet een edel mens in zo’n situatie zijn wil standvastig houden en zijn opdracht volbrengen.

De teksten bij de afzonderlijke lijnen beschrijven verschillende vormen van tegenspoed. De eerste lijn, Chuliu, beeldt iemand uit die met zijn achterwerk aan een boomstronk vastzit en jarenlang in een donkere kloof zonder licht verblijft. De tweede lijn, Jiu’er, gaat over iemand die door eten en drinken wordt belemmerd. Een offer brengen is passend; op veldtocht gaan brengt gevaar mee, maar geen ernstige schade. De derde lijn, Liusan, toont iemand die vastzit tussen stenen en doornstruiken. Wanneer die naar huis terugkeert, treft die de echtgenote niet aan; dat voorspelt groot ongeluk. De vierde lijn, Jiusi, beschrijft iemand die langzaam vooruitkomt en door een gouden strijdwagen wordt opgehouden. Ondanks de moeilijkheden zal die uiteindelijk vrijkomen. De vijfde lijn, Jiuwu, beeldt iemand uit die gebukt gaat onder een beproeving alsof diens neus en voeten zijn verminkt. De bevrijding komt langzaam; een offer kan zegen brengen. De bovenste lijn, Shangliu, toont iemand die door slingerplanten wordt omstrengeld en wankelmoedig raakt. Door in actie te komen en van koers te veranderen, kan die het gevaar afwenden.

De geleerden Zheng Kangcheng, Xiang Anshi en Xu Jinzai voegden hieraan toe dat Kun de aarde voorstelt en Xun de boom. Wanneer het sterke, mannelijke bovenaan staat, verzamelen mensen zich eromheen; wanneer het onderaan staat, stijgt zijn kracht. Als de zachtmoedigen en de sterken dezelfde bedoelingen hebben, kunnen de zachtmoedigen erkenning en vooruitgang bereiken. Wang Ji zei dat de groei van bomen een natuurlijke wetmatigheid volgt en dat mensen zich naar die natuurlijke ontwikkeling moeten richten: zoals een verre reis begint met een nabije bestemming, begint het beklimmen van een hoogte onderaan.

Deze passage legt de uitspraken bij de lijnen uit van het hexagram ‘Het Meer boven het Water’ (Kun), uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Het hexagram ‘Beknelling’ staat voor de situatie waarin een edele wordt ingesloten door mensen van lage aard. Door vast te houden aan de juiste Weg kan hij uiteindelijk toch voorspoed bereiken.

Het beeld van het hexagram toont het yang-vaste Kan-hexagram, dat water voorstelt, bedekt door het yin-zachte Dui-hexagram, dat een moeras voorstelt. Dit is als een edele die omringd wordt door vleiers en mensen van lage aard. Hoewel zijn omstandigheden moeilijk zijn, bewaart de negende lijn op de vijfde plaats haar oprechte karakter. Daardoor verliest zij zelfs in benarde omstandigheden haar doorgang naar voorspoed niet. Dit wordt uitgedrukt met de woorden: ‘Beknelling, maar voorspoed; standvastigheid brengt de grote mens geluk en geen blaam.’ Een groot mens met hoge Deugd kan dus zelfs wanneer hij wordt bekneld geluk bereiken en onheil afwenden door vast te houden aan de juiste Weg.

De tweede lijn, yang en vast, bevindt zich in de gevaarlijke situatie van het Kan-hexagram. Toch verandert haar standvastige aard niet door de tegenspoed. Buitenstaanders zien alleen dat zij gevangen zit; in werkelijkheid blijft zij innerlijk op haar gemak en gaat zij gewoon door met eten en dagelijkse bezigheden. Hoewel de negende lijn op de vijfde plaats naar laster luistert en herhaaldelijk overweegt haar te straffen, zal zij uiteindelijk haar oprechtheid erkennen.

De eerste lijn staat helemaal onderaan. Zij verbeeldt iemand die op een boomstronk zit en diep in een afgelegen dal is weggezakt; het duurt drie jaar voordat zij de vierde lijn ontmoet. Het wachten is lang, maar uiteindelijk zullen zij elkaar treffen, want de vierde lijn blijft de eerste in gedachten houden.

De derde lijn bevindt zich in de moeilijkste situatie: als iemand die onder een grote steen en in een doornstruik vastzit, zodat niet alleen zijn lichaam belemmerd is, maar ook zijn familie nauwelijks veilig kan blijven. De passage noemt kostbare voorwerpen zoals de ‘gouden wagen’ — het rijtuig van de keizer — en de ‘rode gordel’, een rood schort. Hun verheven betekenis onderstreept hoe diep de beknelling is.

De passage maakt duidelijk dat je in tijden van tegenspoed innerlijk oprecht moet blijven, zoals de tweede lijn, die zich niet door de buitenwereld laat verstoren. Uiteindelijk volgt dan de zegen van de Hemel. De offers staan hier voor een oprecht geloof in de Weg van de Hemel en vormen de sleutel tot bevrijding uit de benarde situatie.

Deze passage bespreekt hoe iemand zich in moeilijke omstandigheden staande kan houden. De kern is dat een waarlijk groot mens — iemand met hoge Deugd — zelfs in tegenspoed open en voorspoedig kan blijven.

Eerst verwijst de tekst naar historische voorbeelden: de markiezen van Jiu en E werden door hun wangedrag ten val gebracht, met de ondergang van hun families als gevolg. Dat de negen-tweede-positie — een yanglijn in een hexagram van de Yijing — ondanks tegenspoed doorgang vindt, berust op twee zaken: zij houdt zelf vast aan de juiste weg (zhen, standvastigheid), en krijgt steun van een verlichte vorst, de eerbiedwaardige negen-vijf-positie. Wie alleen bedreven is in mooie praatjes, blijft in moeilijkheden met lege handen staan. Zo iemand raakt verstrikt in wijnranken, kan niet ontsnappen en vindt geen rust in het gevaar.

Op zo’n moment moet men zichzelf onderzoeken en oprecht berouw tonen over fouten uit het verleden. Wie werkelijk tot inkeer komt, kan onheil in voorspoed veranderen. De waarlijk grote mens is bezig met het doorvoeren van nieuw beleid; waarom zou die tijd hebben om met anderen te twisten? Dat is de reden waarom een groot mens zelfs in tegenspoed tot voorspoed kan komen. De tekst spoort beoefenaars nadrukkelijk aan de diepere betekenis van de woorden ‘bekneld door wijn en voedsel’ te overdenken: tegenspoed komt vaak voort uit eigen onmatigheid.

Fang Shihua legt uit: hoe behoud je in moeilijke omstandigheden de ruimte om verder te gaan? Door in gevaarlijke situaties een opgewekte geest te bewaren. Zo raak je je oorspronkelijke aard niet kwijt. Alleen een groot mens kan dit, omdat diens innerlijk krachtig en in evenwicht is en niet door invloeden van buitenaf wordt verstoord. Ware standvastigheid laat zich door geen enkele tegenslag aan het wankelen brengen. Daarom zegt de wijze dat tegenspoed bij het leven hoort. De grote mens verdraagt die in stilte en lijkt misschien vastgelopen, maar blijft in wezen vrij en in staat verder te gaan. Wie het Hemelbestel verwijten maakt of zich groot voordoet, roept juist gevaar over zich af.

In de appendix verklaart Wang Zhaosu dat ‘drie jaar lang niet gezien worden’ betekent dat men van de eerste tot de vierde lijn drie lijnposities doorloopt. Wang Ji analyseert het hexagram aan de hand van zijn beeld: het trigram Kan (Water) onder en Dui (Moeras) boven vormen samen het hexagram ‘Benauwdheid’, dat de situatie verbeeldt waarin een edel mens door kleine mensen aan het zicht wordt onttrokken. ‘Het leven toevertrouwen’ betekent dat men zijn leven uit handen geeft; ‘zijn wil volbrengen’ betekent dat men aan het voornemen tot goed handelen vasthoudt en zich door rampspoed niet laat afbrengen. Die twee lijken tegenstrijdig, maar zijn in wezen verenigd. Dat is de hoogste levenshouding tegenover tegenspoed.

Deze uitleg van het Jing (geschrift) over het hexagram de Bron gaat over de deugd van de waterput en over de manier waarop je je in het leven kunt gedragen. Het hexagram bestaat uit Xun (wind) onder en Kan (water) boven en staat symbool voor een onuitputtelijke waterbron.

Een waterput blijft op zijn plaats, ook als een nederzetting verhuist: „De stad verandert, de put niet.” Of mensen er nu water uit halen of niet, het waterpeil neemt niet af en stijgt niet: er is geen verlies en geen winst. Mensen komen en gaan om water te halen; de put blijft waar hij is. Maar wie water put en de emmer al stukmaakt voordat die boven is gekomen, brengt zichzelf in gevaar.

De uitleg van het hexagram zegt dat de put alle dingen voedt zonder ooit op te drogen. Dat de stad kan veranderen terwijl de put blijft, komt doordat de put een standvastige en evenwichtige deugd bezit. Wie er niet in slaagt water te putten, heeft niets bereikt; een gebroken emmer brengt vanzelf onheil.

Bij de eerste zes staat: „De put is vol slib en het water is niet drinkbaar; de oude put wordt zelfs door vogels en dieren gemeden.” De tijd heeft deze put achter zich gelaten. Bij de negen tweede staat: „Water uit de put stroomt naar de grond en bereikt een stekelbaars; een gebarsten kruik lekt.” Dat komt doordat er niemand is die helpt.

Bij de negen derde staat: „De put is schoongemaakt, maar niemand drinkt eruit”; dat doet pijn aan het hart. Als er dan een verlichte vorst verschijnt, kan iedereen delen in de zegen. Bij de zes vierde staat dat het metselen van de putwand geen onheil brengt. Bij de negen vijfde is het water helder en koel als een koude bron en kan het gedronken worden; daarin komt de deugd van evenwicht en juistheid tot uiting. Bij de bovenste zes staat: „Als de put gereed is, dek hem dan niet af.” Wie zijn vertrouwen bewaart, bereikt groot geluk.

Het hexagram de Bron leert dat de voedende deugd van de waterput vanzelfsprekend en onuitputtelijk is. Het hangt ervan af of mensen het water komen putten. Als niemand water put, verliest de put niets; als mensen er water uit halen, wint de put niets. De put is er altijd, terwijl mensen komen en gaan.

Een stad kan verhuizen, maar de plaats van de waterput verandert niet. De negen vijfde bevindt zich midden in het gevaar van Kan; zijn standvastige kracht, die niet verandert, lijkt op die van de put. Maar wie de emmer al stukmaakt voordat die boven is gekomen, put in feite geen water, ook al lijkt dat wel zo. Dan openbaart zich het gevaar.

Deze passage gebruikt een bron als beeld om uit te leggen hoe een land bestuurd moet worden. Het bronwater is helder, maar niemand komt het halen. Dat is pijnlijk, net als wanneer bekwame mensen onopgemerkt blijven. Een wijze vorst benoemt geschikte en talentvolle mensen, zodat iedereen, van hoog tot laag, daar voordeel van heeft.

De tekst ontvouwt zich in verschillende fasen. Aanvankelijk is het bronwater troebel en ondrinkbaar, zoals talent dat nog niet is ontdekt. Later is het water al helder — bij het derde negen — maar nog steeds komt niemand het halen; dat is des te betreurenswaardiger. Bij het vierde zes is de bron hersteld, maar wordt zij nog niet gebruikt. Bij het vijfde negen drinken mensen eindelijk van het koele bronwater en lest het de dorst van reizigers. Bij het bovenste zes is het water onuitputtelijk: het kan zowel ’s ochtends als ’s avonds worden gebruikt. De bron hoeft niet te worden afgedekt; iedereen kan er op elk moment water uit halen. Dit laat zien dat een wijze vorst — het vijfde negen staat in het midden en houdt zich aan het juiste — zegeningen voor iedereen kan brengen.

In het aanhangsel lichten commentatoren de passage verder toe. Su Shi zegt dat de bron zelf geen winst of verlies kent; het gaat erom of iemand water komt putten. Liu Junbo verklaart dat ‘niet afdekken’ betekent dat de opening van de bron openblijft. Dit staat symbool voor voordelen die voor iedereen toegankelijk zijn. Xiong Guo analyseert de trigrammen en merkt op dat het eerste zes staat voor slib op de bodem van de bron, het tweede negen als een kleine vis in een dal is, en het derde negen aangeeft dat het schoonmaken is voltooid.

Tot slot verwijst de tekst naar het hexagram Ge, ‘Verandering’ — met Li onder en Dui boven. Dit hexagram staat voor hervorming en benadrukt dat veranderingen op het juiste moment, op de dag van de Ji, vertrouwen kunnen winnen: ‘dan zal geloof ontstaan’. De vooruitzichten zijn gunstig — ‘grootse voorspoed; bevorderlijk is standvastigheid’ — en spijt verdwijnt. Met de bron als beeld laat de passage zien dat goed bestuur en het inzetten van talent afhangen van een wijze vorst, die mensen hun capaciteiten laat ontplooien en alles op de juiste manier benut.

In de Yijing staat in het oordeel bij het hexagram Ge (革, Verandering), de tekst die het hexagram duidt, dat dit hexagram staat voor water en vuur die elkaar tegenwerken: het bovenste trigram is Dui, het Meer en behoort tot water; het onderste is Li, het Vuur en behoort tot vuur. Het is als twee vrouwen die samenwonen maar niet dezelfde bedoelingen hebben. Voor een verandering moet men wachten tot het juiste moment is aangebroken. ‘De dag ji’ verwijst naar het geschikte tijdstip voor verandering. Pas dan kan men vertrouwen winnen. Als de verandering vertrouwen wekt, kan men mensen door beschaving en onderricht tot instemming brengen en zo voorspoed bereiken. Wanneer de verandering goed wordt uitgevoerd, verdwijnt de spijt. Zoals de verandering van hemel en aarde de vier seizoenen voortbrengt, zo volgden de omwentelingen van Shang Tang en koning Wu van Zhou—de val van de Xia-dynastie door Shang Tang en de nederlaag van tiran Zhou door koning Wu—zowel de Hemelse Wil als de wensen van het volk. Dat laat zien hoe belangrijk het is het juiste moment voor verandering te kiezen.

Het beeldcommentaar, dat het beeld van het hexagram toelicht, zegt: het beeld van vuur in een meer is Ge. Daarom stelt de edele man de kalender bij en maakt hij de seizoenen duidelijk. Dit staat voor het invoeren van nieuwe instellingen.

De lijnen worden als volgt uitgelegd:

De eerste lijn, negen aan het begin: bind iets stevig vast met geel ossenleer. Dit beeld staat ervoor dat men in het begin van een verandering een stevige basis moet leggen. Het beeldcommentaar verklaart dat het juiste moment nog niet is aangebroken; men moet dus niet overhaast handelen.

De tweede lijn, zes: wacht tot het geschikte moment om te veranderen. Dan is handelen gunstig en zonder misstap. Het beeldcommentaar zegt dat verandering op het juiste moment tot een goede uitkomst leidt.

De derde lijn, negen: overhaast handelen brengt gevaar, zelfs met zuivere bedoelingen. Bespreek voorstellen voor verandering herhaaldelijk en zorgvuldig, zodat mensen er vertrouwen in kunnen krijgen. Het beeldcommentaar zegt dat herhaald nadenken over het veranderingsplan fouten voorkomt.

De vierde lijn, negen: de spijt verdwijnt. Verander oude instellingen met oprechte bedoelingen; dat brengt geluk. Volgens het beeldcommentaar is het veranderen van de instellingen gunstig omdat het overeenkomt met de wensen van de mensen.

De vijfde lijn, negen: een groot man verandert als een tijger die van vacht wisselt. Dat verwijst naar een leider die de verandering zichtbaar aanstuurt. Waarzeggerij is niet nodig om te weten dat hij vertrouwen zal winnen. Het beeldcommentaar zegt dat de verandering van de groot man helder en schitterend tot uitdrukking komt.

De bovenste lijn, zes: de edele man verandert als een luipaard dat van vacht wisselt; gewone mensen volgen uiterlijk. De eerste verwijst naar helpers die zich bij de verandering aansluiten, de tweede naar mensen die zich aan de oppervlakte schikken. Op veldtocht gaan brengt gevaar; thuis blijven en standvastig het juiste volgen brengt geluk. Het beeldcommentaar verklaart dat de verandering van de edele man zijn verfijning zichtbaar maakt, terwijl gewone mensen zich voegen naar hun vorst.

De wijsheid van verandering schuilt erin dat zij met de tijdsomstandigheden meegaat en niet overhaast wordt doorgevoerd. De hervormingen van Shang Yang maakten Qin weliswaar machtig, maar na één jaar klaagden duizenden mensen erover. Uiteindelijk werd Shang Yang door vier paarden uiteengereten en rouwde het volk niet om hem. Dat kwam doordat het volk de verandering nog niet had aanvaard toen die werd opgedrongen. Daarom staat er: ‘Op de dag ji ontstaat vertrouwen’: wacht tot het moment rijp is en het volk zich achter de verandering schaart. Je kunt mensen leiden zodat ze de nieuwe wetten volgen, maar het is moeilijk hun de achterliggende bedoeling te laten begrijpen. Zelfs een wijze moet rekening houden met de wensen van het volk. Alleen door zorgvuldig na te denken en grondig te plannen kan een verandering rechtvaardig en passend worden uitgevoerd, zonder latere spijt. Mensen zien dat de veranderingen van wijzen vertrouwen winnen, maar weten niet hoeveel voorbereiding daaraan voorafging.

Deze passage legt de betekenissen uit van de uitspraken bij de afzonderlijke lijnen van het hexagram Ge, ‘Verandering’, uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). De kern is dat verandering het juiste moment vraagt, vertrouwen moet winnen en stap voor stap moet verlopen.

De eerste lijn, de onderste yanglijn, staat aan het begin van de verandering. Hoewel de tijd ervoor rijp is, hebben de mensen nog geen vertrouwen opgebouwd. Daarom moet de bestaande toestand stevig worden vastgehouden, als met een riem van gele ossenhuid, en is overhaast handelen onverstandig. De tweede lijn, een yinlijn, bevindt zich in het midden van het Li-hexagram, dat vuur symboliseert. Wanneer de ‘dag ji’ aanbreekt, een gunstige dag voor verandering, kan men handelen als een roofvogel die toeslaat: snel en onverwacht. Dat zal goed uitpakken.

Bij de derde lijn, een yanglijn, heeft de verandering vertrouwen gewonnen. Wie dan nog niet handelt, kan het geschikte moment missen. De vierde lijn, eveneens een yanglijn, markeert de fase van de daadwerkelijke hervorming. Wanneer de mensen zich dan aansluiten, volgt voorspoed vanzelf. De vijfde lijn, een yanglijn, is opvallend als een tijger met zichtbare strepen. Zij staat voor een grote verandering die in overeenstemming is met de Hemel en de mensen, en waarmee een nieuw stelsel kan worden gevestigd. Bij de zesde lijn, de bovenste yinlijn, is de verandering voltooid. Nu is het tijd de stabiliteit te bewaren; verdere veranderingen afdwingen zou gevaarlijk zijn.

Tot slot wordt het beeld van het hexagram toegelicht. Het onderste trigram Li (vuur) staat tegenover het bovenste trigram Dui (het meer): water en vuur houden elkaar in evenwicht. Dat weerspiegelt de onvermijdelijke veranderingswetten van de Hemelse Weg. Ook de jonge vrouw boven en de middelste dochter beneden — de symbolen van respectievelijk Dui en Li — wijzen op de onvermijdelijke vervanging van het oude door het nieuwe. Verandering vraagt zowel daadkracht als voorzichtigheid, met als uiteindelijk ideaal Wuwei (niet-handelen) en bestuur zonder dwang.

Deze passage uit de Jing (klassieker) behandelt het principe van verandering. Wanneer mensen wel dezelfde positie innemen, maar niet dezelfde idealen delen, is verandering in het menselijk bestuur nodig. Alleen een wijze kan zich naar boven voegen naar de hemelse orde en naar beneden aansluiten bij de wensen van het volk, en zo verandering precies op het juiste moment in gang zetten.

‘Oorsprong, voorspoed, bevordering en standvastigheid’ — de vier deugden van het Qian-trigram — betekenen dat verandering zonder spijt kan verlopen. Voor verandering moet het juiste moment worden afgewacht: de ‘dag ji’. Als de omstandigheden rijp zijn, kan men haar doorvoeren en zullen mensen vanzelf vertrouwen krijgen; twijfel is dan niet nodig.

Zheng Xuan legt uit dat ‘veranderen’ betekent dat iets van gedaante wisselt, zoals water en vuur elkaar bestrijden en toch in elkaar kunnen overgaan. Wang Bi merkt op dat het volk gewend is aan de bestaande orde en zich moeilijk aan plotselinge veranderingen aanpast. Daarom kan een verandering in het begin niet meteen op vertrouwen rekenen. Pas wanneer het juiste moment, de ‘dag ji’, is aangebroken, kan zij mensen overtuigen.

Cai Zimu stelt dat zowel verandering als meegaan met de omstandigheden de beginselen van oorsprong, voorspoed, bevordering en standvastigheid moeten volgen. Men moet niet zomaar achter uiterlijke zaken aanlopen en evenmin lichtvaardig veranderingen doorvoeren. Alleen als men de juiste Weg volgt, kan men fouten vermijden.

Andere commentatoren werken deze gedachte verder uit. Yu Lingsheng zegt dat men in het begin van een verandering standvastig moet blijven, als een voorwerp dat stevig met geel leer is vastgebonden. Liu Changmin vindt dat de leider van de verandering — de vorst — zowel met beschaving als met militaire kracht moet optreden. Chang Jichang gebruikt een oude overlevering om uit te leggen dat ware veranderingskracht, gedragen door gezag en deugd, mensen uit verre streken vanzelf tot onderwerping kan brengen. Zo zou keizer Shun met een dans waarin hij wapens en schild droeg de Youmiao-stam tot overgave hebben bewogen. Wang Ji benadrukt dat men de regelmaat van de wisseling der seizoenen moet volgen en veranderingen moet plannen aan de hand van waarnemingen van de hemel en het opstellen van de kalender.

De kern is dat verandering zich moet voegen naar de tijd en het vertrouwen van het volk moet winnen. Men mag niet overhaast te werk gaan, maar ook niet besluiteloos blijven. Het komt erop aan de juiste middenweg te vinden, geleid door de beginselen van oorsprong, voorspoed, bevordering en standvastigheid.

Deze tekst gaat over Ding, de Ding-hexagram van het Vuur boven de Wind, in de Yijing (het Boek der Veranderingen). De kookpot Ding dient als beeld voor de beginselen van het bestuur van het rijk. In de oudheid was de Ding niet alleen een kookgerei, maar ook een symbool van het staatsgezag.

Het gedeelte over de hervorming van de kalender stelt dat een kalender geregeld moet worden herzien. Zonder zulke aanpassingen sluipen er geleidelijk onnauwkeurigheden in de astronomische berekeningen. Dat is het verschijnsel dat bekendstaat als de precessie van de equinoxen. Het vastleggen van een uitgangspunt voor de kalender, het kalenderepoch, dient om de nauwkeurigheid van het hele stelsel te bewaren.

In het hexagrambeeld staat Hout, het Xun-trigram, onderaan en Vuur, het Li-trigram, bovenaan. Dit verbeeldt hout dat als brandstof dient om een vuur aan te steken en te koken. De hexagramtekst luidt: ‘Groot geluk en voorspoed.’ De wijze gebruikt het koken om offers aan de Hemel te brengen en voedzame maaltijden te bereiden voor de wijzen. Het hexagram staat voor scherpe oren en heldere ogen, voor soepel vooruitgaan en tegelijk vasthouden aan het Midden, en voor afstemming op de Yang-kracht. Daarom is het bijzonder gunstig.

Elke lijn komt overeen met een ander deel van de kookpot:

• De eerste, gebroken lijn stelt de pot voor die op zijn poten wordt omgekeerd. Dat er zo etensresten uitvallen, blijkt juist gunstig; ook een bijvrouw huwen en een zoon krijgen vormt geen bezwaar.
• De tweede, ononderbroken lijn toont voedsel in de pot. Hoewel iemand in de omgeving ziek is, hindert dat de betrokkene niet; uiteindelijk volgt voorspoed.
• De derde, ononderbroken lijn toont een afgebroken potoor. Daardoor wordt handelen belemmerd en kan de fazantensoep niet worden gegeten. Na de regen keert het tij echter.
• De vierde, ononderbroken lijn toont een afgebroken poot van de pot. De kostbare maaltijd van de vorstelijke heer valt om; dit brengt gevaar en onheil.
• De vijfde, gebroken lijn heeft een gouden potoor en een gouden draagstang (gouden xuan). Het is gunstig om standvastig en oprecht te blijven.
• De bovenste, ononderbroken lijn heeft een draagstang van jade (jade xuan). Dit brengt groot geluk en voorspoed.

In de uitleg van Fang Shihua stelt de eerste lijn de poot van de pot voor. De drie ononderbroken lijnen in het midden vormen de buik, de gebroken vijfde lijn is het oor en de bovenste ononderbroken lijn de draagstang. Koken met hout en vuur is een alledaagse bezigheid, maar de wijze gebruikt haar om offers aan de Hemel te brengen en de wijzen te voeden. De vijfde lijn is soepel en beweegt omhoog, houdt vast aan het Midden en komt overeen met de Yang-kracht van de tweede lijn. Daarin komt de Weg van de wijzen tot uitdrukking. De jade draagstang van de bovenste lijn verbeeldt de harmonie van hardheid en soepelheid. Daarom benadrukt dit hexagram bijzonder de volmaakte toestand van ‘groot geluk en voorspoed’.

‘Offers aan de Hemel’ verwijst hier naar het vereren van de Hemel. De gouden en jade xuan zijn dwarsstangen van metaal of jade waarmee de pot wordt opgetild. ‘Groot geluk en voorspoed’ is een vaste uitdrukking in de Yijing voor een uitzonderlijk gunstige toestand.

Deze tekst gebruikt het beeld van de Ding-trigram (het Ding-hexagram uit de Yijing) om uiteen te zetten hoe een land bestuurd en begaafde mensen gekoesterd moeten worden. In de oudheid was een ding zowel een kookvat als een symbool van het staatsgezag.

De tweede lijn, de negen op twee, bevat voedsel in het ding. Dit beeld staat voor een vorst die daadwerkelijk in staat is wijzen te onderhouden. Ook in de derde en vierde lijn zit voedsel, maar de oren van het ding in de derde lijn zijn vervormd, zodat het niet kan worden opgetild. In de vierde lijn is het vat zo vol dat de poot breekt en het voedsel eruit valt. Alleen de negen op twee kan dus werkelijk worden gebruikt om wijzen te onderhouden.

De onderste lijn, de zes op één, verbeeldt de poten van het ding. Dat de poten ondersteboven staan, lijkt tegen de normale orde in te gaan, maar maakt het juist mogelijk bedorven voedsel eruit te schudden — een beeld voor het uitbannen van misstanden in het bestuur. De handeling lijkt ongewoon, maar helpt het oude te verwijderen en het nieuwe te vestigen. Zoals een bijvrouw nemen en een zoon krijgen uiteindelijk geen schade berokkent, zo leidt ook deze schijnbare omkering niet tot onheil.

De negen op twee is krachtig en staat op een centrale positie; de buik van het ding is gevuld met voedsel, als beeld voor beschikbare kracht en middelen. Boven haar zijn er problemen in zowel de derde als de vierde lijn: in de derde zijn de oren vervormd, en in de vierde valt het voedsel uit het vat. Daarom moet de negen op twee het voedsel aan de vijfde lijn aanbieden. Dat staat ervoor dat een begaafde dienaar zijn talent aan de vorst schenkt. De lijnen zouden elkaar moeten ondersteunen, maar op dit moment is alleen de negen op twee betrouwbaar. Zij moet dus behoedzaam handelen; anders, hoe zouden de offers aan de Hemel gebracht en de wijzen onderhouden kunnen worden?

De derde lijn bevindt zich in een tijd van verandering. De oren van het ding zijn vervormd en het vat kan niet worden verplaatst, zodat niemand kan genieten van het heerlijke voedsel erin — een beeld voor talent dat ongebruikt blijft. Ook kan de derde lijn geen weerklank vinden bij de bovenste negen, en daarover bestaat spijt. Hoewel de oorspronkelijke bedoeling van het onderhouden van anderen niet wordt verwezenlijkt, blijft het vermogen daartoe bestaan. Bovendien kan de jade handgreep van het ding in de bovenste negen uiteindelijk worden opgetild, zodat de afloop toch gunstig is.

De vierde lijn daarentegen heeft een te volle buik van het ding: de poot breekt en het voedsel valt eruit, waardoor alles een chaos wordt. Dit beeld staat voor mislukking doordat iemand de benodigde vermogens tekortkomt. De sleutel is de holle ruimte in het midden van het vat te bewaren. Het gewicht van de buik van het ding kan alleen worden opgetild dankzij die verstandige leegte. Daarom staat er: ‘Het ding heeft gele oren en een gouden handgreep’ — het zware vat wordt opgetild met gele oren, die evenwicht en gematigdheid verbeelden, en een metalen handgreep. De zes op vijf heeft zulke oren van gematigdheid en een handgreep van goud. Dit beeldt een vorst uit die het land volgens de middenweg bestuurt. Daarom wordt nadrukkelijk gezegd dat het voordelig is standvastig op de juiste weg te blijven.

Wat de bovenste negen betreft: het voedsel in het ding is al opgetild, zodat de handgreep niet langer nodig is. Toch bevindt deze lijn zich op de plaats van de handgreep, als beeld voor zich terugtrekken nadat het werk is volbracht. De jade handgreep staat daarom voor haar zuivere en verheven deugd. De negen op twee en de zes op vijf stemmen overeen als Yang- en Yin-lijn: de metalen handgreep tilt het heerlijke voedsel uit het ding, terwijl de jade handgreep van de bovenste negen vanzelf de werking van de morele vorming voltooit. Daarom wordt gezegd dat dit zeer gunstig is.

In zijn geheel beschrijft de tekst de weg van goed bestuur: de vorst op de vijfde lijn moet de middenweg bewaren, de begaafde dienaar op de tweede lijn moet zijn talent aanbieden, en misstanden moeten worden verwijderd zoals in de onderste lijn. Men moet voorkomen dat men zich op taken stort waartoe de eigen kracht tekortschiet, zoals de vierde lijn laat zien. Zo kan uiteindelijk het hoogste ideaal worden bereikt: besturen door Wuwei (niet-handelen).

In de Yijing (het Boek der Veranderingen) geldt het beeld van het Ding-hexagram als zeer gunstig: het staat voor groot geluk en voorspoedige voortgang. Een ding, een oud kookvat, lijkt slechts een gebruiksvoorwerp om rijst te koken. In de ogen van de wijzen staat het echter voor het opleiden van bekwame mensen die het volk besturen. Zoals men met een ding voedsel bereidt om de godheden te voeden, zo dienen de wijzen de Hemel door bekwame mensen op te leiden.

Ma Fengyang legt uit: de wijzen brengen de godheden eenvoudige offers, maar besteden grotere zorg aan het opleiden van wijze en deugdzame mensen. Als bekwame mensen niet goed worden opgeleid, zullen de godheden zelfs de offers niet aanvaarden. Daarom heet het offeren aan de godheden ‘koken’, terwijl het opleiden van bekwame mensen ‘groot koken’ heet. Wijze en deugdzame mensen zijn zo belangrijk voor Hemel en Aarde, en toch zien we in de werkelijkheid vaak dat zij sterven zonder ooit naar waarde te zijn ingezet. Dat is hartverscheurend. Hoe kan de symbolische betekenis van het ding dan in praktijk worden gebracht?

Wat de concrete symboliek betreft: de oren van het ding zijn hol, zodat er een draagstang, de xuan, doorheen kan om het vat op te tillen. Het vat kan hooguit vier porties bevatten; meer loopt over. Zo moet ook het bestuur van een land weten wanneer iets genoeg is.

Yang Jian gebruikt het ding als beeld voor hervorming: het vat verandert de vorm van voedsel, zoals de omwentelingen van koning Tang van Shang en koning Wu van Zhou het Hemelse Mandaat volgden. Wanneer een edele het Hemelse Mandaat ontvangt, moet hij zijn positie op de juiste wijze innemen. Dat mandaat is echter niet eeuwigdurend. Wie de Weg van de Hemel volgt, kan het behouden; wie die weg schendt, zal het verliezen. Daarom vergeet een edele nooit de wil van de Hemel.

Het Zhen-hexagram, dat bestaat uit twee op elkaar gestapelde Zhen-trigrammen, staat voor de dreun van de donder. De uitspraak bij het hexagram luidt: ‘De donder dreunt en wekt angst, maar brengt daarna zegen; hij doet honderd mijl in beroering komen, maar de offerwijn in het rituele vat blijft onaangeroerd.’ Dit laat zien dat men bij plotselinge veranderingen eerbiedig en waakzaam moet blijven om ze daarna kalm het hoofd te bieden. Een grote omwenteling kan mensen ver weg en dichtbij opschrikken, terwijl degene die het offer leidt toch zijn kalmte bewaart.

Het Xiangzhuan (Commentaar op de Beelden) zegt: ‘De donder klinkt telkens opnieuw; zo blijft de edele voortdurend waakzaam en onderzoekt hij zichzelf.’ Zoals herhaald onweer mensen eraan herinnert voorzichtig en bedachtzaam te zijn, zo moeten zij zich voortdurend cultiveren en hun eigen handelen onderzoeken.

《I Jing* (Het Boek der Veranderingen), hexagram Zhen: een uitleg in gewone taal

De eerste lijn, het eerste negen, van hexagram Zhen zegt: wanneer het dondergeluid plotseling klinkt, schrik je eerst en voel je je onrustig. Daarna hervind je je kalmte en kun je weer rustig praten en lachen. Dat is gunstig. Het Beeld legt uit dat de angst die de donder oproept iemand alert maakt en zo zegeningen kan brengen. De kalmte die daarop volgt, laat zien dat iemand de wetten van de Hemel volgt.

De tweede lijn, het tweede zes, beschrijft hoe de donder met geweld losbarst. Daardoor kunnen kostbare bezittingen verloren gaan — bei verwijst naar geld uit de oudheid. In zo’n situatie moet je naar een hoge berg, de jiuling, vluchten. Je hoeft niet meteen achter het verlorene aan te gaan: na zeven dagen krijg je het vanzelf terug. Het Beeld wijst erop dat het gevaar ontstaat doordat een Yin-lijn boven een sterke Yang-lijn staat, een verhouding die ‘op de sterkte rijden’ wordt genoemd.

De derde lijn, het derde zes, zegt dat de donder iemand doet beven van onrust. Wie toch voorzichtig handelt, blijft gevrijwaard van onheil. Het Beeld verklaart die onrust doordat de lijn op een ongeschikte plaats staat: een Yin-lijn bezet een Yang-positie.

De vierde lijn, het vierde negen, laat de donder zien die als het ware in de modder vastzit en gedempt klinkt. Volgens Het Beeld wijst dit erop dat iemands De (Deugd/Kracht) nog niet tot volle ontplooiing is gekomen. De vijfde lijn, het vijfde zes, zegt dat de donder heen en weer trekt en herhaaldelijk gevaar brengt. Er kan een groot verlies dreigen, maar wie volgens het midden handelt — het vijfde zes staat in het midden van het bovenste trigram — kan echte schade voorkomen.

De bovenste lijn, het bovenste zes, beschrijft iemand wiens benen trillen van angst (suosuo) en wiens blik onrustig heen en weer schiet (juéjué). Een veldtocht ondernemen is dan gevaarlijk. Treft de bliksem echter alleen het huis van de buren en niet dat van jezelf, dan volgt er geen onheil. Wel kunnen anderen over je huwelijkszaken of omgang met anderen roddelen. Het Beeld verklaart de angst doordat iemand het juiste midden niet heeft gevonden. Hoewel de voortekenen ongunstig lijken, ontstaat er geen werkelijke schade: de gebeurtenis bij de buren dient als waarschuwing.

Hexagram Zhen symboliseert de donder en staat voor de oudste zoon: Zhen is het oudste mannelijke kind. Hij leidt de offers, waarbij chang verwijst naar wijn die voor rituelen wordt gebruikt. Wanneer de donder weerklinkt, kunnen heersers binnen een gebied van honderd li — een oude Chinese afstandsmaat — door de donder worden aangezet tot ontzag en deugdzaam handelen. Hun gezag en De wekken dan ook ontzag bij de bevolking van hun gebied, zodat zij hun recht om de offers te leiden behouden; zeven chang verwijst hier naar dat offerrecht. In de oudheid bleef de oudste zoon bij de vooroudertempel om de offers te leiden wanneer de vorst op reis ging. Daarom kan hexagram Zhen de betekenis dragen van ‘geschikt om de offers te leiden’. De eerste lijn, het eerste negen, markeert het begin van de vorming van hexagram Zhen en deelt de strekking van de hexagramtekst. Het gevaar in de tweede lijn, het tweede zes, ontstaat doordat het zachte Yin boven het sterke Yang staat. De derde lijn, het derde zes, vormt de afsluiting van de beweging van het onderste trigram Zhen.

Deze passage bespreekt met de zes lijnen van het hexagram Zhen (震卦, de donderende en waarschuwende trigram uit de Yijing) welke houding beoefenaars kunnen aannemen wanneer zij met onrust en omwenteling worden geconfronteerd.

De derde lijn (六三) beschrijft de innerlijke waakzaamheid die ontstaat wanneer de eerste schok voelbaar wordt. Zoals iemand opschrikt van de donder en daarna weer tot rust komt, zo hoort een beoefenaar zijn eigen geest te onderzoeken en behoedzaam te handelen. Zo kan hij nagaan of zijn innerlijke cultivering geen tekortkomingen vertoont en voorkomen dat zijn gedrag ontspoort.

De vierde lijn (九四) staat voor het hevigste moment van de schok, wanneer het hart door angst wordt vervuld. De tekst maakt echter duidelijk dat de ware betekenis van ‘schok’ vooral ligt in zelfonderzoek. Wie zich volledig aan angst overgeeft en geen stap terugdoet om zichzelf te bezien, zal nooit het licht bereiken.

De vijfde lijn (六五) wordt getroffen door aanhoudende schokken; zowel heen- als teruggaan brengt gevaar met zich mee. Toch kan een ervaren beoefenaar kalm blijven. Wat werkelijk van waarde is — de innerlijke cultivering — kan niet door de schok worden afgenomen en neemt er evenmin door toe. Het vermogen om in gevaar trouw te blijven aan zijn oorspronkelijke geest vormt de maatstaf voor de diepte van iemands beoefening.

De bovenste, zesde lijn (上六) is al ver van de bron van de schok verwijderd, maar is angstiger en onrustiger dan wie daadwerkelijk wordt getroffen. De geest is leeg en het handelen raakt in verwarring. De tekst bekritiseert deze omkering van hoofdzaak en bijzaak: wie het kalme voorbeeld van de vijfde lijn volgt, kan onheil nog vermijden. Anders is hij als de derde lijn: voorzichtig aan de buitenkant, maar moeilijk om mee samen te werken.

Tot slot stelt de tekst dat mensen met een geringere mate van beoefening zonder schokken van buitenaf vaak niet tot ijver worden aangezet. Door de verschillende lijnen van het hexagram Zhen met elkaar te vergelijken, laat de passage zien dat ware beoefening niet schuilt in uiterlijke paniek, maar in het vermogen om midden in de onrust de geest standvastig te houden.

Deze tekst legt vooral de betekenis uit van het hexagram Zhen (震, de Donder) en het hexagram Gen (艮, de Berg) in de Yijing (het Boek der Veranderingen). Zhen staat voor donder en symboliseert beroering en waakzaamheid; Gen staat voor een berg en symboliseert stilstand en zelfbeheersing.

Over Zhen zegt de tekst dat de allerhoogste toestand niet wordt beïnvloed door beroering van buitenaf. Wanneer de donder klinkt, verliezen, ontwikkelen, verkrijgen of beëindigen alle dingen iets; geen ander hexagram vertoont dit op dezelfde manier. De donder is snel en het bliksemlicht fel, zodat niets onder de hemel in rust blijft. Wie tegen de Hemelse Wil ingaat, wordt gestraft; wie zijn ouders niet eerbiedigt, wordt ter dood gebracht. Hoeveel te meer geldt dit dan voor mensen die de Dao cultiveren en voor edele heren die de offers leiden? Een edele heer neemt Zhen als aanleiding om waakzaam te worden en zichzelf te onderzoeken. Daarom zegt het Grote Beeld: ‘De donder klinkt steeds opnieuw; zo vervult de edele heer zich met ontzag en onderzoekt en cultiveert hij zichzelf.’

Enkele geleerden geven hier hun uitleg bij. Volgens Wu staat het hexagram Qian voor de yangkrachtige vorst en Kun voor het land en de steden. Yu legt uit dat ‘ver’ verwijst naar de uiterlijke verschijningsvorm van het hexagram en ‘nabij’ naar zijn innerlijke aard; zowel binnen als buiten is er sprake van beroering. Zheng Kangcheng verklaart dat bij een offer de vorst het offerdier slacht en de minister de offergaven rangschikt. Xiong Guo zegt dat Zhen de voeten symboliseert en dat de eerste negenlijn lijkt op een voet die op de berg Jiuling stapt.

Over Gen zegt de tekst dat dit hexagram stilstand symboliseert. Wanneer stilstaan passend is, sta dan stil; wanneer handelen passend is, handel. Als beweging en rust op het juiste moment plaatsvinden, wordt de weg helder. Men moet stilstaan op de juiste plaats. De bovenste en onderste lijnen beantwoorden elkaar zonder elkaar te hinderen. Daardoor raakt men niet verstrikt in lichamelijke verlangens en kan men door een binnenplaats lopen zonder anderen op te merken, zonder dat dit tot misstappen leidt. Het Beeld zegt dat Gen, met twee bergen boven elkaar, de edele heer aanspoort na te denken en niet buiten zijn eigen taak of positie te treden.

De uitleg van de afzonderlijke lijnteksten luidt als volgt. De eerste zeslijn zegt dat het tegenhouden van de tenen geen fout is en dat het gunstig is om langdurig op het rechte pad te blijven. De tweede zeslijn zegt dat men de kuiten tot stilstand brengt, maar de volgeling niet kan redden; dat stemt het hart ontevreden. De derde negenlijn zegt dat men de lendenen tot stilstand brengt, maar daarbij het vlees van de rug scheurt; het gevaar maakt het hart onrustig. De vierde zeslijn zegt dat het tot stilstand brengen van het lichaam geen fout is. De vijfde negenlijn zegt dat men de wangen tot stilstand brengt en ordelijk spreekt; het berouw verdwijnt. Al deze passages leren dat men moet weten wanneer genoeg genoeg is.

Deze passage bespreekt, aan de hand van het Gen-hexagram uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat de berg en het tot stilstand komen symboliseert, wat leren en zelfcultivering inhouden. De kern is dat ware geleerdheid niet schuilt in het steeds verder uitbreiden van je kennis, maar in weten wanneer je moet ophouden.

De tekst bij de bovenste lijn van het Gen-hexagram, de ‘Bovenste Negen’, luidt: ‘Standvastige stilstand brengt voorspoed.’ Het beeld verklaart dat dit komt doordat standvastigheid helpt om goed te eindigen. Het Zhen-hexagram, dat de donder en beweging symboliseert, en het Gen-hexagram zijn de twee hexagrammen waarmee de Wijzen de grote beginselen van het leren onderzochten.

Wie tegenwoordig studeert, raakt vaak op een dwaalspoor: hoe breder de kennis, hoe ruimer de ervaring en hoe meer beginselen iemand verzamelt, des te groter de kans dat diegene aan zijn eigen opvattingen vasthoudt. Het is alsof je in een diepe kuil van verlangens valt; zelfs een uitzonderlijk mens kan daar moeilijk uit ontsnappen. Daarom is het bij het leren van belang te weten wanneer je moet ophouden. Stilstand moet ergens op rusten. Het Gen-hexagram neemt de rug als beeld, omdat die stevig en onbeweeglijk is. Ware stilstand wordt niet door wilskracht afgedwongen, maar ontstaat vanzelf.

Van de tenen tot aan de verschillende lichaamsdelen gebruikt de tekst vijf lijnen om uiteenlopende vormen van ‘stilstand’ te verbeelden: de tenen staan voor leren door anderen stap voor stap na te volgen; de kuiten voor de toestand waarin je wel wilt stoppen, maar dat niet kunt; de lendenen voor het met geweld tot rust brengen van jezelf te midden van onrust, zoals de methode van Gaozi, die zijn geest met dwang onder controle wilde houden; het lichaam voor zorgvuldig en oprecht handelen; en de wangen voor bedachtzaam spreken en voorzichtig handelen.

Dit zijn allemaal vormen van stilstand, maar nog niet de hoogste. Ware geleerdheid bereikt ‘standvastige stilstand’: een diepe, stabiele rust. Die brengt innerlijke vastheid voort; uit vastheid ontstaat kalmte, en uit kalmte ontstaat sereniteit. Pas dan kun je de kleinste details helder waarnemen en passend op de wereld reageren. Zo kun je zowel de samenleving dienen als boven de wereldse zaken uitstijgen.

Toch waarschuwt de tekst aan het slot dat iemand zonder een schok als de donder — een ingrijpende gebeurtenis — moeilijk de verstrooide gedachten werkelijk kan zuiveren en tot stilstand kan komen. Zoals de tekst bij de eerste lijn zegt: wie al bij de tenen weet op te houden, voorkomt fouten. Maar doorslaggevend is dat je blijvend zuiver en oprecht blijft. Ook Confucius zei dat weten wanneer je moet ophouden een moeilijk vraagstuk in het leven is. Wie de weg van de stilstand uit het Gen-hexagram kan volgen, zal vanzelf een goede afloop bereiken.

De genoemde Gaozi was een denker uit de Periode van de Strijdende Staten die pleitte voor het met dwang beheersen van gedachten. Een ‘lijn’ is een basiselement van een hexagram in de Yijing; elk hexagram bestaat uit zes lijnen.

Deze passage bespreekt vooral de beoefening van ‘止’ (Zhi: tot stilstand komen en innerlijke rust bereiken). Als beeld gebruikt de tekst een deel van het lichaam: de kuit (腓) wil uit zichzelf niet bewegen, maar moet de beweging van de voet volgen. Dat lijkt op de beoefenaar die zijn innerlijk tot rust wil brengen, maar de wervelende gedachten moeilijk kan beheersen.

In zijn bijlage geeft Yang Jian een nadere uitleg. Wie werkelijk begrijpt wat ‘止’ inhoudt, handelt vanzelf in overeenstemming met de Dao (de Weg); wie begrijpt hoe te handelen, vindt vanzelf rust wanneer hij tot stilstand komt. De meeste mensen weten echter niet hoe ze beweging en rust op het juiste moment met elkaar in evenwicht moeten brengen, zoals hemel en aarde, en de afwisseling van zon en maan, dat van nature doen. De heilige leert de beoefening van ‘艮其背’ (de aandacht op de rug richten) om de zintuigen en handelingen van de mens zo rustig te maken als de rug. Wie dit niveau bereikt, is zelfs in het gezelschap van anderen alsof hij alleen is, omdat het innerlijk voorbij tegenstellingen en onderscheidingen is gegaan. Dat is werkelijk ‘止于其所’: rusten op de eigen plaats. Zolang het besef van een ‘ik’ blijft bestaan, is er nog gehechtheid.

De toelichting van Xiong Guo voegt eraan toe dat het teken voor ‘背’ (rug) in oude teksten werd geschreven als ‘北’ en soms ten onrechte als ‘止’ werd weergegeven. Op grond van de tekst van het hexagram moet het hier echter als ‘背’ worden gelezen.

De kern is dat de hoogste vorm van innerlijke rust niet ontstaat door gedachten met geweld te onderdrukken, maar door een natuurlijke toestand zonder ik-besef en gehechtheid te bereiken. Zoals de rug van nature onbeweeglijk is en het gezicht vanzelf beweegt, zo hoort de beoefenaar het innerlijk naar zijn oorspronkelijke stilte te laten terugkeren, zonder die met opzet af te dwingen.

Hier gaat het om de lessen van het Gen-hexagram in de Yi Jing (de Klassieker van de Veranderingen), dat stilstand en rust verbeeldt, en het Jian-hexagram, dat geleidelijke vooruitgang symboliseert. De ouden zeiden dat de hexagrammen van twee donderslagen, twee winden, twee vuren, twee wateren en twee meren allemaal wederzijdse beweging uitdrukken. Alleen twee bergen naast elkaar — het Gen-hexagram — staan voor stilstand en het uitblijven van onderling verkeer. De functie van het hart is denken, maar pas wanneer het denken binnen zijn eigen grenzen blijft, is het juist denken. Het is als een kalm wateroppervlak dat alles weerspiegelt en toch onbeweeglijk blijft, of als de zon en de maan die eeuwig alles beschijnen zonder ooit van plaats te veranderen.

De werking van het hart is subtiel. Helemaal nergens aan denken leidt tot leegte; te veel nadenken voert je achter uiterlijke dingen aan. Het hoogste niveau is schijnbaar niet denken en toch alles begrijpen. Dat is de uitzonderlijke leer van de Wijze. Wat vroegere commentatoren met ‘je positie niet verlaten’ bedoelden, was bijvoorbeeld dat de rijke tevreden is met zijn rijkdom en de arme met zijn armoede. Maar dat beschrijft alleen de buitenkant en raakt niet aan de kern van het denken. Werkelijk ‘je positie niet verlaten’ betekent dat het hart zich niet aan uiterlijke dingen vastklampt.

Het Gen-hexagram verbeeldt stilstand en gebruikt de rug als beeld. Ogen, oren, mond, neus en ledematen zijn aan de voorkant actief; alleen de rug blijft stil. Toch is die schijnbaar nutteloze rug verbonden met de vijf ingewanden. Hij voert voedingsstoffen aan en voedt zo het hele lichaam. Dat is de wijsheid van ‘het nutteloze tot nut maken’.

Het Jian-hexagram, met Gen onderaan en Xun bovenaan, gaat over stap voor stap vooruitgaan. De uitspraak van het hexagram zegt dat het huwelijk van een vrouw voorspoedig is: succes komt voort uit het volgen van de juiste gebruiken, stap voor stap. Bij geleidelijke vooruitgang moet je de juiste Weg trouw blijven; zo kun je het land goed besturen. Het beeld is een boom op een berg, als symbool van de opbouw van Deugd. Daaruit begrijpt de edele mens dat hij deugdzaamheid moet ontwikkelen en de zeden moet verbeteren.

De teksten bij de afzonderlijke lijnen gebruiken de vlucht van wilde ganzen als beeld. De eerste lijn, Zes aan het begin, toont jonge ganzen aan de oever. Een jongeman kan verwijten krijgen, maar er ontstaat geen groot gevaar. De tweede lijn, Zes tweede, toont ganzen die op een rots neerstrijken en rustig eten: wie zijn werk degelijk aanpakt, zal goede resultaten behalen. De derde lijn, Negen derde, toont ganzen die naar hoger gelegen grond vliegen. Een man vertrekt op veldtocht en keert niet terug; zijn vrouw is zwanger, maar de bevalling verloopt moeilijk. Dit waarschuwt voor de dreiging van vijanden van buitenaf. De vierde lijn, Zes vierde, toont ganzen die in een boom neerstrijken en een geschikte tak vinden: wie zich aan de omstandigheden aanpast, kan veilig tot rust komen. De vijfde lijn, Negen vijfde, toont ganzen die naar een bergrug vliegen. Een vrouw blijft drie jaar kinderloos, maar krijgt uiteindelijk haar wens vervuld. Dat betekent dat wie de juiste Weg trouw blijft, uiteindelijk zal slagen.

Dit alles laat zien dat je te werk moet gaan als wilde ganzen tijdens hun trek: stap voor stap vooruitgaan, stoppen wanneer het moment daarom vraagt, zoals het Gen-hexagram leert, en standvastig verdergaan wanneer het tijd is om vooruit te komen, zoals het Jian-hexagram leert. Wanneer beweging en rust op het juiste moment komen, brengt dat voorspoed.

Deze passage behandelt de tekst van de lijnen van het Geleidelijkheidshexagram in de Yijing, het geschrift van verandering. Met beelden van wilde ganzen die vliegen en een vrouw die trouwt, legt de passage uit dat mensen zich in het leven stap voor stap moeten ontwikkelen en trouw moeten blijven aan hun eigen aard en positie.

De tekst van de bovenste, negende lijn zegt dat een wilde gans naar de hoogten vliegt en dat haar veren geschikt zijn om een ceremoniële tooi mee te versieren. Dat is een gunstig teken. Het Xiangzhuan verklaart dat de voorspoed erin bestaat dat de veren ordelijk gerangschikt zijn en niet door elkaar raken. Dit beeld spoort mensen aan hun integriteit te bewaren.

Het Geleidelijkheidshexagram bestaat uit Xun (wind) en Gen (berg) en staat voor de geleidelijke ontwikkeling van dingen. Volgens Fang Shihua hebben zowel het Hexagram van de Aantrekking, dat wederzijdse respons verbeeldt, als het Geleidelijkheidshexagram met het huwelijk tussen man en vrouw te maken. Het Hexagram van de Aantrekking gaat over het beginsel van wederzijdse respons; het Geleidelijkheidshexagram richt zich specifiek op het verloop van het huwelijk van een vrouw.

De eerste lijn verbeeldt een vrouw die op haar huwelijk wacht, als een jonge wilde gans die pas het water heeft verlaten. De tweede en de vijfde lijn horen bij elkaar en staan voor een passende verbintenis. De derde en vierde lijn verbeelden een huwelijk als noodoplossing. De bovenste lijn benadrukt kuisheid en trouw. Wanneer een vrouw voor het eerst trouwt, is ze als een jonge gans die het water verlaat: ze voelt zich onzeker en gespannen. Dat is menselijk en geldt niet als een fout.

Daarna volgt de anekdote van Meng Guang, die haar man Liang Hong met beide handen een dienblad aanbood, zo hoog dat het haar wenkbrauwen raakte. Zoals een wilde gans rustig op een steen aan de waterkant neerstrijkt om te eten, verbeeldt Meng Guang een vrouw die niet naar uiterlijk vertoon verlangt en tevreden is met een eenvoudig leven. Die houding van tevredenheid brengt vanzelf voorspoed. Wanneer de wilde gans uit de vijfde lijn naar de berghellingen vliegt, betekent dat niet dat ze ontevreden is met haar omstandigheden, maar dat ze geen genoegen neemt met een slechte verbintenis. Dat ze drie jaar lang niet zwanger wordt, betekent niet dat ze geen kinderen kan krijgen: ze wacht op een passende partner. Liang Hong uit de Oostelijke Han-dynastie koos zijn partner zorgvuldig en vond pas op latere leeftijd het geluk. Dat geldt als de juiste weg in het huwelijk.

De derde lijn heeft van zichzelf geen bijpassende partner en is als een wilde gans die op droge grond neerstrijkt en daar geen rust vindt. Wanneer de man op veldtocht vertrekt en niet terugkeert, neemt de vrouw noodgedwongen de vierde lijn in huis, die een andere vrouw verbeeldt. Ze durft echter geen kind met haar te krijgen. Zo’n gedwongen verbintenis loopt onvermijdelijk slecht af. Maar een alleenstaande vrouw zonder steun heeft niemand die haar beschermt als ze geen echtgenoot heeft. Ook de vrouw van de vierde lijn voelt zich onzeker: als een wilde gans die eigenlijk niet in een boom hoort neer te strijken, maar daar noodgedwongen haar toevlucht zoekt omdat ze nergens anders heen kan. Het is gevaarlijk wanneer een vrouw haar steun verliest. Als ze een passende plek vindt, als een stevige, vlakke tak, kan ze aan rampspoed ontkomen. Zo vormen de derde en vierde lijn samen het beeld van een huwelijk als noodoplossing.

Tot slot benadrukt de passage dat een wilde gans na het verlies van haar partner alleen kan achterblijven tot haar dood. Zelfs na haar dood blijven haar veren netjes. Deze trouw aan haar aard lijkt op de ordelijke veren die geschikt zijn als ceremoniële tooi: ze verbeelden een hoge integriteit die niet verstoord mag raken.

Deze passage behandelt vooral het beeld van het hexagram Gui Mei (‘Het Uithuwelijken van de Jongere Zuster’) uit de Jing (Yijing, het Boek der Veranderingen) en de betekenis van de lijnteksten. Gui Mei staat voor een vrouw die trouwt, maar het beeld van het hexagram wijst op allerlei problemen in dit huwelijk.

In zijn commentaar merkt Wang Bi (met de omgangsnaam Fusi) op dat de derde lijn, een yinlijn, oorspronkelijk bij het hexagram Gen hoort, dat stilstand verbeeldt. Ze verlaat echter de juiste weg en verbindt zich met de vierde lijn, eveneens een yinlijn. Dat is als een vrouw die haar huwelijkstrouw opgeeft en zich met een andere man inlaat. Daaruit volgt het onheilspellende beeld van ‘zwanger zijn, maar het kind niet kunnen grootbrengen’. De vierde lijn behoort tot Xun, dat hout verbeeldt; daarom noemt de lijntekst het beeld van een ‘dakspant’.

Volgens de uitleg van Yu staat de vijfde lijn in verhouding tot de tweede en verbeeldt die zo een passende echtelijke verbintenis, wat gunstig is. De derde en vierde lijn liggen naast elkaar en verbeelden daarmee een ongepaste verhouding tussen man en vrouw, wat gevaar brengt.

De hexagramtekst Gui Mei zegt dat trouwen gevaarlijk is en geen voordeel oplevert. De verbintenis van man en vrouw is weliswaar een groot beginsel van Hemel en Aarde, maar in dit hexagram zijn de posities onjuist: een yinlijn bezet een yangpositie en het zachte overheerst het sterke. Daarom is het ongunstig. Het beeld toont donder boven een meer, met Dui onder en Zhen boven. De edele mens leert hieruit zorgvuldig na te denken over de uiteindelijke gevolgen van zijn handelen.

De afzonderlijke lijnteksten beschrijven het volgende. De eerste lijn vertelt over een jongere zuster die als bijvrouw mee trouwt: ook met een manke been kan ze lopen, en voorwaarts gaan brengt geluk. De tweede lijn schetst iemand die met één oog kan zien en als kluizenaar geschikt is om standvastig te blijven. De derde lijn zegt dat het huwelijk wordt uitgesteld en dat de vrouw in plaats daarvan als bijvrouw meegaat. Bij de vierde lijn wordt het huwelijk uitgesteld, maar uiteindelijk wordt het juiste moment afgewacht. De vijfde lijn vertelt hoe keizer Yi zijn zuster uithuwelijkt: de mouw van de hoofdvrouw is minder prachtig dan die van de bijvrouw, en bij volle maan is het gunstig. De zesde lijn toont een vrouw met een lege mand en een man die een schaap slacht zonder dat er bloed vloeit; niets dient tot voordeel.

Tot slot wordt het hexagram Jian (‘Geleidelijke Vooruitgang’) vergeleken met Gui Mei. Jian beschrijft hoe een vrouw geleidelijk de positie van hoofdvrouw bereikt, terwijl zij in Gui Mei bij haar huwelijk meteen hoofdvrouw wordt, zonder die stapsgewijze ontwikkeling. Dit contrast suggereert dat een huwelijk steviger wordt wanneer het zich geleidelijk ontwikkelt.

Deze passage uit de Jing (klassieker) bespreekt vooral de gunstige en ongunstige aspecten van het huwelijk van vrouwen in de oudheid.

In moderne bewoordingen: bij een huwelijk moesten de positie van de vrouw en de manier waarop zij trouwde met elkaar overeenstemmen. Het huwelijk van de hoofdvrouw, de nüjun, gold als gunstig: haar positie was rechtmatig en zij kon bijdragen aan de deugdzame levenswandel van de vrouwen in het land. De Yao op de vijfde plaats, jiuwu, staat bijvoorbeeld voor de vorst. De positie van de hoofdvrouw moest stabiel en beheerst zijn, zodat het land in vrede kon leven.

Voor de bijvrouwen die als onderdeel van de bruidsschat meegingen, de diqie, lag dat anders. Hun positie was ondergeschikt. Dat wordt verbeeld door de woorden: “De vrouw draagt een mand, maar die is leeg” — een teken dat zij geen zelfstandige, wezenlijke positie innam. Ook “De man slacht een schaap, maar er vloeit geen bloed” duidt erop dat de huwelijksplechtigheid niet volledig is. De Yao op de bovenste plaats, shangliu, staat voor zo’n bijvrouw die niet op haar plaats is. Als zij zich met geweld een hogere positie toe-eigent, brengt dat gevaar met zich mee.

Ook de andere Yao-posities hebben elk hun eigen betekenis. De Yao op de vierde plaats, jiusi, verbeeldt een oudste dochter die op een huwelijk wacht. De Yao op de vijfde plaats, liuwu, is het meest verheven: zij verwijst naar de jongere zus van koning Di Yi van de Shang, die trouwde met koning Wen van Zhou. De Yao op de tweede plaats, liuer, stelt de hoofdvrouw voor die als onderdeel van de bruidsschat meegaat en zich nederig aan de huwelijksregels houdt. De Yao op de eerste plaats, chujiu, en die op de tweede plaats behoren tot hetzelfde geheel en verbeelden de traditionele opvatting dat een vrouw thuis haar vader gehoorzaamt en na haar huwelijk haar echtgenoot. De Yao op de derde plaats, liusam, staat voor een vrouw die, hoewel zij ouder is, een lage status heeft en moet wachten tot anderen haar huwelijk regelen.

Al met al gebruikt deze passage de hexagrambeelden om het onderscheid tussen hoofdvrouw en bijvrouw in het oude huwelijk toe te lichten. Ze benadrukt het belang van een passende positie en het naleven van de huwelijksregels: wie op haar plaats blijft, brengt geluk; wie zich opdringt naar een hogere positie, kan onheil over zichzelf afroepen.

Deze passage bespreekt Guimei («het uithuwelijken van de jongere zus»), een oud huwelijksgebruik waarbij de jongere zus met haar oudere zus met dezelfde man trouwde, en de levenslessen die daarin besloten liggen.

De tekst gebruikt hemelverschijnselen als beeldspraak. Zoals de maan vlak voor volle maan haar centrale positie inneemt, zo staan de vrouw des huizes — de echtgenote van de landsheer — en haar man in een passende verhouding tot elkaar, binnen en buiten. Haar positie is eervol en niet te vergelijken met die van de jongere zussen die als bruidsschat meegaan. De vijfde lijn is weliswaar eenvoudig, maar haar mouw — een teken van rang — is uiteindelijk minder fraai dan die van de hoofdvrouw. De jongere zussen durven zich nooit op gelijke hoogte met haar te stellen. Ze volgen haar als iemand die in vaste pas achter haar aan loopt en nemen haar Deugd tot voorbeeld. Juist door die nederige houding kunnen ze jaloezie en strijd vermijden. Zo brengen hemel en aarde elkaar samen en laten ze alle dingen groeien: daarmee verwezenlijken ze de grote orde van hemel en aarde.

Als de hoofdvrouw een hoge Deugd bezit, maar de jongere zussen zich niet nederig en volgzaam opstellen, kunnen ze onheil over zich afroepen. Daarom zegt het Jing «Guimei» rechtstreeks: «Onderneemt men de tocht, dan volgt onheil.» Dat geeft aan dat er alleen gevaar is en geen geluk: men kan slechts volgen en mag niets afdwingen. Zelfs wie zichzelf beperkingen oplegt en voorzichtig voortgaat als een kreupele of blinde, moet nog rekening houden met gevaar. Hoeveel te meer geldt dat voor wie actief om de gunst strijdt. Dit is een bijzonder strenge waarschuwing.

Het gebruik van Guimei gold als een huwelijksgewoonte die strookte met de grote orde van hemel en aarde, maar wie als begeleidende bruid haar plaats niet kende, liep gevaar. Hoewel dit huwelijksgebruik tegenwoordig niet meer bestaat, blijft het onderscheid tussen echtgenote en concubine bestaan. Wie een lagere positie inneemt, moet zelfbeheersing leren; wie de hoofdvrouw wil worden, moet de vijfde lijn als waarschuwing nemen. Ook heersers en hoge ambtsdragers moeten zorgvuldig waken over de verhoudingen, zodat het gezin in harmonie blijft. Anders kunnen tragedies volgen, tot aan de ondergang van staat en familie. Dat de Wijzen zelfs over zulke kleine zaken herhaaldelijk waarschuwen, komt doordat zij niet willen dat kleinigheden de harmonie van hemel en aarde verstoren.

In het aanhangsel legt Yang Jian uit dat de eerste lijn van Yang zich op een lage positie bevindt en daarom de jongere zus die als bruid meegaat verbeeldt. Zij kan niet zelfstandig haar gang gaan, net zoals een kreupele moeilijk loopt. Maar wanneer zij zich toch op weg begeeft, past dat juist bij haar rol als begeleidende bruid; daarom luidt het oordeel: «De tocht brengt geluk.» Xiong Guo geeft een verklaring aan de hand van de sterrenbeelden: in het Guimei-hexagram symboliseert het trigram Zhen de oudere broer, die de zaken buitenshuis behartigt, en het trigram Dui de jonge vrouw die op haar huwelijk wacht. De Hemelse Archieven noemen «de vier sterren van Xunü» als het sterrenbeeld van een lage concubine. Daarom menen zowel Zixia als Meng Zong dat deze passage over het gebruik van begeleidende bruiden gaat.

Het hexagram Feng uit de Yijing (het Geschrift van de Veranderingen) gaat over de juiste houding wanneer iets op zijn hoogtepunt is. ‘Feng’ betekent overvloed en luister: zoals de zon die hoog aan de hemel staat en alles verlicht. Een vorst, als symbool van een leider, hoort die open en heldere houding na te volgen. Er is geen reden tot zorg, maar hij moet maat houden, zoals de zon rond het middaguur. Na de middag begint de zon immers te dalen en als de maan vol is, neemt zij weer af. Zo bewegen de hemel en de aarde; ook in menselijke zaken en de wegen van geesten geldt deze regel.

Het beeld van Feng is dat van donder en bliksem samen. De wijze mens leert hieruit rechtszaken met scherp inzicht te behandelen en straffen zorgvuldig uit te voeren. De zes lijnen van het hexagram laten elk een andere situatie zien.

De eerste, yanglijn negen, zegt dat iemand een vorst ontmoet die bij hem past. Binnen tien dagen gaat er niets mis; wie verdergaat, kan een gunstige afloop verwachten. Maar na meer dan tien dagen kan rampspoed volgen.

De tweede, yinlijn zes, beschrijft hoe het licht wordt verduisterd: midden op de dag ziet men de Grote Beer. Handelen kan dan wantrouwen oproepen, maar wie oprecht van hart blijft, zal geluk hebben.

De derde, yanglijn negen, gaat over licht dat door een nog grotere schaduw wordt bedekt. Midden op de dag ziet men kleine sterren. Dit is als het breken van de rechterarm: er is geen grote misstap begaan, maar grote dingen tot stand brengen wordt moeilijk.

De vierde, yanglijn negen, beschrijft opnieuw verduistering en het zien van de Grote Beer op klaarlichte dag. Wie dan een vreedzame vorst ontmoet, zal uiteindelijk geluk hebben.

De vijfde, yinlijn zes, brengt licht en daarmee zegen en roem. Dit is zeer gunstig.

De bovenste, yinlijn zes, waarschuwt voor een huis dat hoog oprijst maar het eigen erf verduistert. Wie drie jaar lang naar binnen gluurt zonder iemand te zien, krijgt een onheilspellend teken. De waarschuwing is dat het overdreven nastreven van grootsheid uiteindelijk tot afzondering kan leiden.

De Ming-dynastiegeleerde Fang Shihua legt uit dat de grootsheid van Feng lijkt op de zon die hoog aan de hemel staat en alles zichtbaar maakt. Wanneer de avond valt en alles tot rust komt, is die luister niet langer te zien. De open en heldere houding die een vorst bij het besturen van het rijk nastreeft, is juist die van Feng. In het hexagram staat het licht onderaan, alsof het zal doven, terwijl de donder bovenaan staat en op donkere wolken lijkt. Dat kan zorgwekkend ogen, maar de zon begint na haar hoogste punt weliswaar te dalen, waarna zij opnieuw opkomt; en na onweer klaart de hemel weer op. Het licht staat nu onderaan, maar zal uiteindelijk tot het midden van de hemel stijgen. De donder klinkt bovenaan, maar zal uiteindelijk nieuw licht brengen.

De zon zal vanzelf het ogenblik bereiken waarop zij de wereld alom verlicht. Waarom zouden we ons zorgen maken dat zij niet tot het middaguur zal stijgen? Uiteindelijk zullen alle dingen onder de hemel het licht aanschouwen. Daarom hoeft men zich geen zorgen te maken: de zon hoort haar hoogste punt te bereiken en alle windstreken te verlichten. Wanneer zij op het middaguur op haar helderst is, brengt het licht beweging voort, en beweging leidt tot overvloed. Dat is de weg waarop een vorst de wereld bestuurt.

De woorden van de zesde vijfde lijn, ‘het licht komt tevoorschijn’ (lai zhang), verwijzen in feite naar het beeld van ‘de zon op haar hoogste punt’ uit de zesde tweede lijn. Die lijn is de hoofdrolspeler in het Li-hexagram (dat de zon verbeeldt) en staat voor de zon op het middaguur. Maar door de invloed van het Zhen-hexagram erboven (dat de donder verbeeldt) ontstaan er uitzonderlijke hemelverschijnselen: ‘zijn afdak verduistert het licht’ en ‘midden op de dag ziet men de sterren’. Toch is er geen reden tot bezorgdheid: de glans van de zon is in wezen nooit verdwenen, maar wordt tijdelijk aan het zicht onttrokken door de wolken die de negende vierde lijn verbeeldt.

De negende vierde lijn bevindt zich op de plaats waar de beweging van het Zhen-hexagram begint en veroorzaakt daarom de verduistering. Daardoor wordt de dag zo donker als de nacht, het beeld van het Mingyi-hexagram. Maar zodra de donkere wolken optrekken en de zon opnieuw haar hoogste punt bereikt, kan zij haar ‘heer van de verduistering’ — de zesde tweede lijn — weer ontmoeten. Uiteindelijk zal de afloop gunstig zijn. De eerste negende lijn en de zesde tweede lijn behoren allebei tot het licht van het Li-hexagram; hun ontmoeting past van nature goed, maar wordt tijdelijk belemmerd. Het hexagram geeft aan: als het binnen tien dagen regent en daarna opklaart, zal de zon weer tevoorschijn komen. Er is geen reden tot overmatige bezorgdheid.

De negende derde lijn bevindt zich onder de beweging van de donder. Niet alleen hangen er dichte wolken, ook valt er zware regen. Hoewel het middag is, is het door de stortbui geen geschikt moment om op weg te gaan. Van de drie lijnen van het Li-hexagram verbeeldt alleen de zesde tweede lijn het middaguur; de eerste negende en de negende derde zijn als de linker- en rechterarm. Op dit moment moet de rechterarm, de negende derde lijn, geen overhaaste beweging maken, anders kan zij breken. Dat komt echter alleen door de weersomstandigheden en betekent niet dat de negende derde lijn zelf iets verkeerd heeft gedaan.

De ware weg naar overvloed is de wereld alom te verlichten, zoals de zon op haar hoogste punt. Sommige mensen denken alleen aan ‘hun huis vergroten’: zij vragen zich niet af hoe ze, net als de middagzon, iedereen kunnen laten delen in de rijkdom. In plaats daarvan houden ze zich uitsluitend bezig met het uitbreiden van hun eigen huis. Hoe zou zulk zelfzuchtig gedrag op één lijn kunnen staan met de weg van een vorst?

Deze passage bespreekt twee kernbegrippen: jezelf afsluiten tegenover licht verspreiden over de hele wereld, en de wijsheid van het Hexagram van de Reiziger.

In het eerste deel wordt een huis gebruikt als beeld voor iemands geestelijke toestand. Wie hoogmoedig denkt dat niemand aan hem kan tippen, sluit zichzelf in een afgesloten huis op. Zulke mensen bouwen een weelderig huis — een ‘overvloedig huis’ — en wanen zich alsof ze door de hemel vliegen. In werkelijkheid maken ze hun woning leeg en begraven ze uiteindelijk zichzelf. Een werkelijk wijs mens verlicht niet alleen zichzelf, maar verspreidt zijn licht over de hele wereld, als de zon op het middaguur. Een heerser hoort zo te handelen. Dan leidt zelfs grote verdienste niet tot hoogmoed en kan hij vanzelf lof verwerven. Dat is ware overvloed, in tegenstelling tot de zelfgekozen afzondering van een alleenheerser.

Het tweede deel legt het Hexagram van de Reiziger uit de Yijing uit: Gen onder, Li boven, als beeld van vuur aan de voet van een berg. Het hexagram leert dat iemand die buitenshuis verblijft soepel en gematigd moet zijn — zachtmoedigheid die het juiste midden vindt — en zich moet richten op het licht. Zo kan hij een klein succes behalen. De edele mens leert hieruit helder te oordelen, straffen zorgvuldig toe te passen en rechtszaken niet onnodig te laten aanslepen.

De afzonderlijke lijnen geven elk een les. De eerste lijn, zes op de eerste plaats, waarschuwt dat iemand die op reis op kleinigheden vit, onheil over zich afroept; dat komt voort uit een bekrompen instelling. De tweede lijn, zes op de tweede plaats, beschrijft een reiziger die onderdak vindt en geld en een jonge bediende bij zich heeft. Als hij de juiste weg trouw blijft, begaat hij geen fout. De derde lijn, negen op de derde plaats, verhaalt hoe een herberg afbrandt en de reiziger zijn bediende verliest. Dat is zeer gevaarlijk: hij behandelt zijn ondergeschikten alsof hij slechts een gast is en verliest zo zijn gevoel voor recht en plicht. De vierde lijn, negen op de vierde plaats, beschrijft iemand die onderweg bezittingen en een bijl — of ander gereedschap — verkrijgt, maar toch ontevreden blijft omdat hij zijn passende plaats nog niet heeft gevonden.

Een aanvulling verduidelijkt de woorden ‘door de deur gluren en niemand zien’. ‘Guren’ betekent door een kier in de deur naar binnen kijken. Zelfs met de ogen wijd open — zoals het teken voor ‘staren’ met het oog-element aangeeft — ziet men niemand. De uitdrukking verbeeldt een toestand van volkomen leegte en verlatenheid.

Deze passage uit de Yijing (Jing; het Klassieke Boek van Verandering), bij het hexagram ‘De Reiziger’, beschrijft verschillende situaties waarin reizigers terechtkomen en de wijsheid die nodig is om daarmee om te gaan.

De tekst bij lijn zes-vijf zegt dat iemand bij het jagen op een fazant een pijl verliest, maar uiteindelijk eer verwerft. De jacht staat hier voor de verliezen en winsten die je onderweg tegenkomt. De passage leert dat verlies niet het laatste woord hoeft te hebben: wie de juiste weg blijft volgen, krijgt uiteindelijk erkenning. De tekst bij lijn negen-boven waarschuwt met het beeld van een nest dat in brand staat. Wie hooggeplaatst is en de reis — als beeld voor de omstandigheden van het leven — hoogmoedig tegemoet treedt, kan eerst triomferen en daarna rampspoed treffen. Dat is als een os verliezen aan de rand van een veld: het verlies valt nauwelijks nog ongedaan te maken.

Het hexagram ‘De Reiziger’ bestaat uit vuur boven een berg: Gen onder en Li boven. Het verbeeldt een reiziger die met licht voor zich verdergaat. Volgens Fang Shihua vraagt reizen om een soepele houding naar buiten toe, de zachte deugd van het Li-hexagram, en om innerlijke standvastigheid, de deugd van stilstand van het Gen-hexagram. Gewone reizigers moeten op de kleine dingen letten, zoals een koopman zijn gevolg en bezittingen goed moet beheren. De ‘grote reizen’ van vorsten en edelen raken aan de opkomst of ondergang van een staat en vragen daarom nog meer om voorzichtigheid.

Lijn zes-onder waarschuwt dat iemand met een lage positie door overdreven gepieker over kleinigheden, zoals de behandeling van een bediende, juist problemen kan aantrekken. Een ruimere blik is nodig. Lijn negen-drie waarschuwt op haar beurt dat overmatige hardheid en ongeduld — bijvoorbeeld te streng optreden tegenover ondergeschikten — kunnen uitlopen op een afgebrande verblijfplaats en een uiteengevallen gevolg. Alleen lijn zes-twee houdt de juiste middenweg en blijft zacht: de reiziger zorgt voor een onderkomen en beheert zijn bezittingen en gevolg zorgvuldig. Dat is voor een gewone reiziger de beste manier om onderweg te zijn. Lijn negen-vier maakt duidelijk dat mensen met een hoge status hun plaats moeten kennen en behouden; wie voortdurend van koers verandert, verliest zijn gezag.

Door de ervaringen van reizigers met uiteenlopende posities laat deze passage zien dat het leven op een reis lijkt. Ongeacht je status is evenwicht tussen kracht en zachtheid nodig: wie zich verliest in kleinigheden, raakt het grotere geheel uit het oog; wie koppig zijn eigen wil doordrijft, roept rampspoed over zich af. Wie de balans vindt, kan voorspoedig en veilig verdergaan.

Deze passage belicht de omstandigheden van het menselijk bestaan aan de hand van het hexagram Lü (Reiziger), dat zwerven en reizen symboliseert. Wie zonder vaste verblijfplaats ronddoolt, kan zelfs wanneer hij geld en middelen heeft — zijn reisuitrusting — niet anders dan zich door de omstandigheden laten meevoeren. Wanneer het hexagram Li, dat vuur symboliseert, bovenaan staat, kondigt zich verwoesting door vuur aan: het beeld van tranende ogen en luid geweeklaag. Het verlies van een koe staat op zijn beurt symbool voor het kwijtraken van de eigen basis.

De tekst haalt lessen uit de geschiedenis aan: Taikang van de Xia-dynastie en Yang Guang, keizer Yang van de Sui, genoten aanvankelijk van hun voorspoed, maar eindigden in tranen. Dit laat zien dat iemand op een hoge positie die langdurig van huis is, zijn basis onvermijdelijk verliest — als een vogelnest dat door vuur wordt verwoest. Alleen wie, zoals de vijfde lijn van Li — het beeld van een pijl die een fazant treft — ondanks een mogelijk verlies in het begin uiteindelijk de gunst van de Hemel weet te winnen door zijn talent en reputatie, kan slagen. Zo deden Shaokang, die de Xia-dynastie herstelde, en de heersers Huan van Qi (Xiaobai) en Wen van Jin (Chong’er).

Voor gewone mensen is buitenshuis hun brood verdienen vaak een noodzaak: ze zoeken roem en een ambt, of proberen winst te maken met handel. Zij moeten hun dienaren behandelen als hun eigen kinderen en hun meesters dienen zoals zij hun oudere broer zouden dienen. Wie niet hebzuchtig wordt en zijn woede bedwingt, kan veilig blijven. Voor iemand op een hoge positie geldt echter dat hij zijn plaats niet lichtvaardig moet verlaten, tenzij hij door een uitzonderlijke prestatie — zoals het treffen van de fazant en het verwerven van roem — zijn naam vestigt.

In de bijlage voegt Wang Ji eraan toe dat vuur boven een berg, het beeld van het hexagram Lü, staat voor helder inzicht en voorzichtigheid. Vuur blijft nergens lang; zo is ook de toestand van de reiziger. Er is niets erger dan als een gevangene opgesloten te zitten. Of het nu gaat om een Hemelse Zoon, zoals koning Hui van Zhou die naar de staat Zheng vluchtte, een vorst of een gewoon mens: wie buitenshuis rondzwerft, moet het heldere inzicht van vuur combineren met de standvastigheid van een berg.

Deze passage bespreekt vooral de betekenis van de twee hexagrammen Lü (de Reiziger) en Xun (de Wind).

Eerst het hexagram Lü. In de oudheid had ieder mens, afhankelijk van zijn positie, zijn eigen reis: vorsten maakten hun reizen, zoals in het voorbeeld van Ren in Qianzhou; hoge ambtenaren de hunne, zoals Chen Wenzi, die naar een ander rijk trok; en wijzen maakten eveneens hun reizen, zoals Confucius, die door de verschillende rijken trok, en Mencius, die overal zijn denkbeelden bepleitte. Koning Wen reisde te midden van zorgen en tegenspoed; dat roept bijzonder veel stof tot nadenken op. Daarom staat er: ‘De reiziger houdt zich met kleinigheden bezig en haalt daarmee het onheil over zich af’, en ook: ‘Tijdens de reis ontvangt hij steun, maar in zijn hart is hij niet verheugd.’ Confucius’ reizen naar het oosten, westen, zuiden en noorden laten zien dat wie zijn ondergeschikten behandelt alsof hij slechts op doorreis is, zijn gevoel voor rechtvaardigheid verliest, terwijl wie zijn meerderen zo behandelt, onheil over zich afroept. Geen van beide houdingen tegenover anderen is gepast.

Vervolgens het hexagram Xun (de Wind). Dit hexagram duidt op een bescheiden mate van voorspoed; reizen is gunstig, evenals het ontmoeten van een edele persoon. Doordat zowel het bovenste als het onderste trigram Xun is, symboliseert het dat bevelen herhaaldelijk worden benadrukt. De krachtige lijn Negen Twee voegt zich naar de centrale, juiste lijn Negen Vijf, waardoor haar bedoeling wordt verwezenlijkt. De zachte lijnen volgen de krachtige; daarom is er een bescheiden mate van voorspoed en zijn reizen en het ontmoeten van een edele persoon gunstig.

De uitleg van de afzonderlijke lijnen luidt als volgt.

De eerste lijn, Zes aan het begin: heen en weer aarzelen; voor een krijgsman is het passend standvastig te blijven.

De tweede lijn, Negen Twee: nederig tot onder het bed gaan — een beeld van uiterste bescheidenheid — en met de eerbied van een geschiedschrijver of ziener handelen; dit is gunstig en brengt geen rampspoed.

De derde lijn, Negen Drie: wie telkens van houding verandert, krijgt moeilijkheden.

De vierde lijn, Zes Vier: de spijt verdwijnt; bij de jacht wordt een verscheidenheid aan wild buitgemaakt, als teken dat er iets wordt bereikt.

De vijfde lijn, Negen Vijf: vasthouden aan de juiste weg is gunstig; de spijt verdwijnt en niets is ongunstig. Aanvankelijk kan het tegenzitten, maar uiteindelijk komt het goed. Handelen in de drie dagen vóór en de drie dagen ná de dag Geng — volgens de oude manier van dagen tellen — brengt geluk.

De bovenste lijn, Negen aan de top: nederig tot onder het bed gaan en de steun verliezen; zelfs met volharding in de juiste weg is er gevaar.

Tot slot wordt uitgelegd dat het hexagram Xun de wind voorstelt, en dat de wind is als een bevel van de Hemel. Wanneer een koning een bevel uitvaardigt, moet hij het herhaaldelijk benadrukken — zoals in de uitdrukking ‘driemaal bevelen en vijfmaal aansporen’ — zodat het, als de wind, diep in de mensen doordringt. De krachtige lijn Negen Twee voegt zich naar de centrale, juiste lijn Negen Vijf en kan zo haar bedoeling om het bevel over te brengen verwezenlijken. De zachte lijnen volgen de krachtige; daarom is er een bescheiden mate van voorspoed en zijn reizen en het ontmoeten van een edele persoon gunstig. De voordelen van ‘gunstig voor reizen’ en ‘gunstig voor het ontmoeten van een edele persoon’ zijn hier niet gering.

(Noot: Geng is een dag in de oude Chinese telling volgens de hemelse stammen en aardse takken. ‘Drie dagen vóór Geng en drie dagen na Geng’ verwijst naar de periode van drie dagen aan weerszijden van die dag.)

Deze passage gaat vooral over de uitleg van de lijnteksten bij het hexagram Xun uit de Yijing Jing (het Boek der Veranderingen). Xun staat voor de wind en voor volgzaamheid: zacht als de wind dringt het door in alles zonder tegengehouden te worden. De passage bespreekt de afzonderlijke lijnen.

De negende lijn op de vijfde plaats, een yanglijn, staat voor een vooraanstaand persoon. Die is als een krachtige wind die alles tot volgzaamheid brengt. De commentator Yu legt dit uit aan de hand van de hemelse stammen: Jia staat voor het begin van een zaak; het hexagram Gu gaat over het herstellen van orde na verwarring. Geng staat voor het moment waarop een zaak halverwege is en verandering nodig wordt. Het hexagram Xun benadrukt dat zorgvuldig handelen nodig is om een goed resultaat te bereiken.

De eerste lijn op de zesde plaats, een yinlijn, hoort in beginsel bij de vierde lijn. Maar wie zich aan de omstandigheden aanpast, kan beter de vijfde lijn volgen. Aarzelend optreden doet iemand juist het juiste moment missen; vastberaden handelen, als een krijger, is gunstig. De passage gebruikt de buit van een jacht als beeld: de vierde lijn kan „drie soorten buit” behalen, en ook de eerste lijn moet de standvastigheid van een krijger bewaren.

De tweede lijn op de negende plaats, een yanglijn, bevindt zich in het onderste trigram van Xun en is stevig als de voet van een bed. Het raadplegen van zieners en rituele functionarissen lijkt misschien verwarrend, maar wie vasthoudt aan de weg van het midden en de juistheid, vindt geluk en blijft vrij van rampspoed.

De derde lijn op de negende plaats, een yanglijn, ligt tussen de bovenste en onderste Xun-trigrammen. Hoewel zij naar de vijfde lijn lijkt te schikken, blijft haar aandacht in werkelijkheid gericht op de bovenste negende lijn. Dat leidt tot moeilijkheden.

De bovenste lijn op de negende plaats, een yanglijn, bevindt zich op het hoogste punt van Xun. Overmatige nederigheid maakt iemand als iemand die zich onder een bed verschuilt. Daardoor verliest die persoon bezittingen — een symbool voor de grondslag van zijn bestaan — en ontstaat er gevaar, ook wanneer hij uiterlijk het juiste in acht neemt. De passage besluit met de nadruk dat wie zich moet schikken maar de verkeerde persoon volgt, gevaar loopt, zelfs als zijn gedrag op zichzelf correct is.

De uitdrukking „op jacht drie soorten buit behalen” verwijst naar een oude indeling van jachtbuit in drie categorieën. „Middelen en bijl” duidt op geld en gereedschap en staat symbool voor de grondslag waarop iemand zijn bestaan bouwt. „Zieners en rituele functionarissen” waren in de oudheid ambtenaren die verantwoordelijk waren voor waarzeggerij en offers.

Deze tekst legt vooral het Dui-hexagram uit de Yijing uit. Het hexagram symboliseert een meer en vreugde, en bestaat uit twee Dui-trigrammen boven elkaar: Dui onder en Dui boven. De hexagramtekst luidt: ‘Voorspoed; het is gunstig vast te houden aan de juiste weg.’

De kern is dat Dui vreugde verbeeldt. Vreugde kan pas werkelijk voordeel brengen wanneer iemand innerlijk standvastig is en zich naar buiten toe mild opstelt. Vreugde die in overeenstemming is met de Hemelse Weg en met de gevoelens van de mensen, kan het volk de vermoeidheid van zijn werk doen vergeten en het zelfs in gevaar de angst voor de dood doen overwinnen. Zulke verheven vreugde kan mensen bezielen.

De afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd. De eerste lijn (chujiu) luidt: ‘Vreedzame vreugde: voorspoed.’ Dat komt doordat het handelen oprecht en rechtlijnig is, zonder reden tot twijfel. De tweede lijn (jiuer) luidt: ‘Oprechte vreugde: voorspoed; berouw verdwijnt.’ Dat komt doordat iemand trouw blijft aan zijn woord. De derde lijn (liusan) luidt: ‘Vreugde afdwingen brengt gevaar mee’, omdat de lijn op een ongepaste plaats staat. De vierde lijn (jiusi) luidt: ‘Vreugde terwijl er nog beraad plaatsvindt; de onrust zal wijken.’ Dat is reden tot blijdschap. De vijfde lijn (jiuwu) waarschuwt: ‘Vertrouwen op een kleinzielig mens brengt gevaar mee.’ De positie is wel passend, maar het vertrouwen is verkeerd geplaatst. De zesde lijn (shangliu) luidt: ‘Anderen verleiden om vreugde te schenken.’ Dat gedrag is niet open en oprecht.

De tekst benadrukt vooral dat twee verbonden meren vrienden symboliseren die met elkaar van gedachten wisselen en van elkaar leren: ‘Twee meren die elkaar verlichten: Dui.’ Ware vreugde vraagt om innerlijke standvastigheid en oprechtheid (gangzhong) en een milde houding naar buiten toe (rouwai). Dat zijn de kwaliteiten van de vier yanglijnen, de mannelijke, krachtige lijnen. Als de innerlijke standvastigheid verloren gaat, ontstaan gevaren zoals bij de twee yinlijnen, de vrouwelijke, ontvankelijke lijnen.

Aan de hand van de afzonderlijke lijnen bespreekt de auteur ook de omgang met vrienden: de eerste lijn benadrukt harmonie, de vierde het overleg en de uitwisseling van gedachten. Bij het begin van een vriendschap is het belangrijk zuiver en vriendelijk met elkaar om te gaan, zoals Liu Xiahui, de bekende wijze uit de Lente- en Herfstperiode, die deugd hooghield en genoot van het samenzijn met anderen. Ook de verhouding tussen vorst en onderdaan, en tussen hoger- en lagergeplaatsten, hoort te lijken op die tussen leraar en vriend: samen beraadslagen over de juiste weg.

Deze passage behandelt de inzichten uit de Zhouyi (het Boek der Veranderingen) over menselijke omgang en de verhouding tussen vorst en minister. De nadruk ligt op de verschillende patronen van interactie die door combinaties van trigrammen en lijnen worden verbeeld.

Wanneer de eerste Yang-lijn samenkomt met de vierde Yin-lijn, is dat alsof je een vriend ontmoet zodra je de deur uitgaat. Elkaar met tegenzin naar de mond praten werkt averechts; alleen met gepaste afstand kan de omgang vreedzaam zijn. De tekst stelt het verhaal van Liu Xiahui, een wijze uit de Lente- en Herfstperiode, tegenover dat van Boyi en Shuqi, kluizenaars uit de overgang van de Shang- naar de Zhou-dynastie. Zo maakt hij duidelijk dat oprechte omgang niet draait om uiterlijke instemming, maar om innerlijke oprechtheid. Daar hebben beide partijen baat bij: Liu Xiahui veranderde zijn principes niet voor de positie van een van de Drie Hertogen, en Boyi en Shuqi hielden niet vast aan oude wrok.

De verhouding tussen de tweede Yang-lijn en de vijfde Yin-lijn verbeeldt het vertrouwen tussen vorst en minister. De tweede lijn is rechtlijnig en betrouwbaar en behandelt de ander oprecht. Zelfs wanneer openhartige raad als een belediging kan overkomen, kan de vijfde lijn die aanvaarden. Dat blijkt ook uit het verhaal van koning Wu Ding van de Shang, die zijn wijze minister Fu Yue vertrouwde en hem vergeleek met verfrissende regen en met zout en pruimen: onmisbare middelen om het land goed te besturen. Openhartigheid kan risico’s meebrengen, maar een integere vorst kan haar verdragen.

De combinatie van de derde Yin-lijn en de bovenste Yang-lijn staat juist voor ongepaste omgang. De derde lijn probeert met gladde woorden in de smaak te vallen, terwijl de bovenste lijn de gelegenheid aangrijpt om zichzelf te etaleren. Deze kleingeestige omgang is doordrenkt van vleierij, maar noemt zichzelf toch ‘meesterschap en vriendschap’ — een betreurenswaardige schijnvertoning.

De tekst benadrukt ook hoe een ‘grote mens’ — iemand met hoge morele deugd — zich gedraagt: die streeft ernaar zichzelf te verbeteren en stelt geen onredelijke eisen aan anderen, maar weet toch iedereen in de omgeving te beïnvloeden. Verhoudingen waarin men op elk detail vit, zijn bekrompen; kritiekloos meegaan is bijna lichtzinnig. Wie, zoals de vijfde Yang-lijn, openhartige raad kan verdragen zonder die als beledigend op te vatten, komt het dichtst bij het ideaal van de edele mens.

In de bijlage legt de Song-geleerde Hu Yuan, ook bekend als Yizhi, uit waarom het hexagram Dui, dat vreugde verbeeldt, niet rechtstreeks het woord ‘spreken’ gebruikt: wijzen bewegen het hart van mensen niet met woorden. De Ming-geleerde Xiong Guo merkt op dat de vierde en derde Yin-lijn weliswaar naast elkaar liggen, maar toch een passende afstand bewaren, alsof er een grens tussen hen loopt.

Tot slot staat het hexagram Huan ter sprake, met Kan onder en Xun boven. Het verbeeldt dat men in tijden van verdeeldheid mensen bijeen moet brengen door offers te brengen. Zoals een vorst met rituelen in de vooroudertempel het volk verenigt, kan dit helpen om moeilijkheden te doorstaan — mits men de rechte weg blijft volgen.

Deze passage behandelt de beelden en uitspraken bij het Hexagram Huan (Hexagram 59, Wind over Water) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Huan verbeeldt wind die over het water waait en alles in beweging brengt en uiteendrijft. Toch ligt in dit beeld ook een les besloten over hoe een heerser het rijk bestuurt.

Huan bestaat uit het binnenste trigram Kan (Water) en het buitenste trigram Xun (Wind). Wind en water werken op elkaar in en staan zo voor de verspreiding van bestuurlijke bevelen. De tekst van het hexagram zegt: ‘De koning nadert de vooroudertempel.’ Dit betekent dat de koning daar offers brengt en zijn centrale, juiste positie bewaart. Zoals de Poolster op haar plaats blijft terwijl de andere sterren eromheen draaien, zo geeft de koning vanuit het midden zijn bevelen uit en volgt het volk vanzelf. Zelfs hindernissen zo groot als brede rivieren kunnen dan veilig worden overgestoken.

De uitspraken bij de afzonderlijke lijnen worden als volgt uitgelegd. De eerste lijn, zes aan het begin, zegt dat een krachtig paard wordt ingezet om gevaar af te wenden. Dat brengt geluk, omdat men zich naar de omstandigheden voegt. De tweede lijn, negen, zegt dat men zich bij uiteenvallen naar een veilige plek haast; zo verdwijnt de spijt. De derde lijn, zes, zegt dat iemand zichzelf losmaakt van de verwarring en geen blaam treft, omdat zijn streven op iets buiten zichzelf is gericht. De vierde lijn, zes, zegt dat het uiteenvallen van groepen juist groot geluk brengt, omdat dit open en rechtvaardig gebeurt. De vijfde lijn, negen, zegt dat de koning een belangrijk bevel uitvaardigt als zweet dat het lichaam verlaat: hij bekleedt de juiste positie en treft geen blaam. De bovenste lijn, negen, zegt dat de schade die uit het uiteenvallen voortkomt, verdwijnt en onheil zo wordt afgewend.

Bijzonder is dat de koning, hoewel Huan het uiteenvallen verbeeldt, niet zelf alles in beweging hoeft te brengen of de bevelen hoeft uit te vaardigen. Keizer Shun liet bijvoorbeeld een deugdzame dienaar als Yu de Grote het rijk besturen, terwijl hij zelf rustig op de troon bleef zitten. Wanneer dienaren namens de koning de bevelen verspreiden, waaien die als wind over het water vanzelf verder. Zo blijft de koning in het midden op zijn plaats en komt het rijk tot rust en orde, als een schip dat zonder moeite een rivier oversteekt. Daarom staat er: ‘In Huan verblijft de koning op zijn plaats; geen blaam.’ Zelfs wanneer de wereld om hem heen uiteenvalt en verandert, begaat de koning geen fout zolang hij zijn juiste positie bewaart.

Deze passage legt vooral de betekenissen uit van de hexagrammen Huan, Verspreiding (涣卦), en Jie, Beperking (节卦), uit de Yijing (易经, Klassieker van de Veranderingen).

Huan gaat over een toestand van verspreiding en stroming. Lijn zes op de vierde plaats is bepalend voor de verspreiding, terwijl lijn negen op de vijfde plaats ervoor kan zorgen dat deze zich voorspoedig ontwikkelt. Wie een hoge positie bekleedt maar geen verdiensten heeft, zal rampspoed over zich afroepen; daarom moet diegene gevaar uit de weg gaan. Verspreiding is als water dat naar beneden stroomt of wind die over het gezicht strijkt: een toestand die vanzelf ontstaat. De eerste lijn, zes, gebruikt een zwak paard als beeld voor ontoereikende kracht: hulp van buitenaf is nodig om voorspoed te bereiken. De tweede lijn, negen, is als iemand die op een vlot vaart en het juiste moment moet grijpen om in beweging te komen; anders volgt spijt. Huan verbeeldt zo de wijsheid van natuurlijke beweging en handelen in overeenstemming met de omstandigheden, zoals toen Yao hulp kreeg van Shun en Shun van Yu.

Jie gaat over de beginselen van matiging en begrenzing. Matiging kan voorspoed brengen, maar wie zich te sterk beperkt, raakt in moeilijkheden. De hemel en de aarde volgen de regelmaat van de wisseling der seizoenen; ook de menselijke samenleving heeft regels en instellingen nodig. Een edele behoort rituelen en wetten vast te stellen en de ontwikkeling van deugdzaamheid te beoordelen. De eerste lijn, negen, zegt: ‘Ga niet buiten de binnenplaats; dan is er geen blaam.’ Dat betekent dat voorzichtig handelen en niet overhaast optreden fouten voorkomt. De kern van matiging is het juiste midden vinden: niet te veel toegeven aan verlangens, maar zichzelf ook niet te streng beperken.

Beide hexagrammen verwoorden de gedachte van Yin-Yang-balans en het volgen van de natuurlijke orde in de Yijing. Huan benadrukt beweging en verandering; Jie legt de nadruk op regels en begrenzing. Hoewel ze tegengesteld lijken, vullen ze elkaar aan en drukken ze allebei de werking van hemel en aarde uit.

Deze passage behandelt de leer van het hexagram ‘Beheersing’ (Jie) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen). Centraal staat hoe je de juiste maat vindt tussen terughoudendheid en vrije doorgang.

‘Beheersing’ is als water dat een meer (Dui, het Moeras) instroomt en gereguleerd moet worden. Als het te vrij stroomt, treedt het buiten zijn oevers; als het te sterk wordt ingeperkt, droogt het op. De zes lijnen van het hexagram laten zien hoe je in uiteenlopende omstandigheden handelt.

De eerste lijn zegt: ‘Ga niet buiten de binnenplaats.’ Dat betekent dat je de grenzen tussen binnen en buiten moet kennen. Voor de tweede lijn is ‘Ga niet buiten de poort’ juist gevaarlijk: zo kun je het juiste moment missen. De derde lijn zucht omdat zij te zwak is om zichzelf te beheersen. De vierde lijn vindt vrede in beheersing en bereikt voorspoed; de vijfde lijn aanvaardt beheersing graag en is nog gunstiger. De bovenste, zesde lijn voert beheersing te ver: zij wordt een bittere zelfverloochening die tot tegenspoed leidt.

De kern is dat de negende lijn op de vijfde plaats — een yanglijn op de eervolle positie — staat voor het reguleren van water wanneer het vrij stroomt. De negende lijn op de tweede plaats — een yanglijn op de centrale positie — verricht het concrete werk van beheersing. Hun samenspel van kracht en soepelheid is als de verhouding tussen water en meer: het water (Kan, het Water) moet stromen, terwijl het meer (Dui, het Moeras) het water opvangt. Als de tweede lijn niet naar voren treedt wanneer beheersing nodig is (‘ga niet buiten de poort’), of als de bovenste lijn de beheersing overdrijft (‘bittere beheersing’), wordt de natuurlijke orde verstoord.

De ware kunst van beheersing is om, zoals de negende lijn op de vijfde plaats, in het midden te blijven en het juiste te bewaren. Zo blijft het water vrij stromen (‘de doorgang bevorderen’) en blijft het meer aangenaam (‘beheersing met vreugde’). Wie de stroom met geweld afsluit (‘blokkeren’) of buitensporig zuinig is (‘gierigheid’), verandert voorspoed juist in een bittere zee. Daarom benadrukt het oordeel van het hexagram: passende beheersing leidt tot voorspoed; buitensporige beheersing brengt onheil.

Deze passage behandelt de betekenis van het Jing (klassieke geschrift) Yijing en de hexagrammen ‘Beperking’ en ‘Innerlijke Waarachtigheid’.

Eerst komt ‘Beperking’ aan bod. Zelfbeheersing is goed, maar als ze te ver wordt doorgevoerd, kan ze omslaan in haar tegendeel. Water, voorgesteld door het trigram Kan, stroomt van nature binnen bepaalde grenzen; het meer, voorgesteld door het trigram Dui, heeft van zichzelf ook een begrenzende eigenschap. De vierde lijn van het bovenste trigram zegt dat wie zich met een gerust hart aan beperking houdt, vooruit kan komen, omdat diegene de weg van het juiste midden volgt. De eerste lijn van het onderste trigram zegt dat iemand zelfs zonder de deur uit te gaan veilig kan blijven, zolang diegene weet wanneer vooruitgaan en wanneer terugtrekken gepast is. Er zijn vijf manieren waarop zaken vlot verlopen en twee waarop ze vastlopen. Het komt erop aan de juiste maat van beperking te vinden.

In de bijlage merkt Liu Yongxiang op dat beperking weliswaar een juiste weg is, maar dat ze verkeerd uitpakt wanneer ze ontaardt in een harde ascese. Mensen beschouwen zuinigheid en strenge zelfdiscipline vaak als deugden. Wie zou daarin een last zien en er spijt van krijgen? Het beeld van dit hexagram is dat hard en zacht elkaar aanvullen: uit het hexagram Kun wordt een zachte lijn genomen en boven in het onderste trigram geplaatst, zodat het meer Dui ontstaat; uit het hexagram Qian wordt een harde lijn genomen en in het midden van het bovenste trigram geplaatst, zodat het water Kan ontstaat.

Daarna volgt ‘Innerlijke Waarachtigheid’, dat oprecht vertrouwen verbeeldt. Het onderste trigram is Dui en het bovenste Xun. Oprechtheid kan alle dingen bewegen en veranderen; zelfs biggetjes en vissen kunnen er baat bij hebben. Het hexagram is gunstig voor het oversteken van een grote rivier en is in overeenstemming met de Hemelse Weg. Het beeld is dat van wind — Xun staat voor wind — die over een meer waait. Een edele laat zich door dit hexagram leiden en behandelt rechtszaken met mildheid.

De eerste lijn, yang negen, zegt: wees oprecht en het brengt voorspoed; heb je een dubbele intentie, dan volgt onrust. De tweede lijn, yang negen, gebruikt het beeld van een kraanvogel die in de schaduw roept en een jonge kraanvogel die antwoordt als teken van gelijkgestemde geesten. De derde lijn, yin zes, beschrijft hoe iemand tegenover een tegenstander nu eens vol strijdlust is en dan weer opgeeft, nu eens huilt en dan weer zingt. Die wisselvalligheid komt voort uit een verkeerde positie.

De tekst van het zesde vierde hexagram zegt: wanneer de maan bijna vol is, raakt het paard zoek, maar er volgt geen onheil. Het Xiangzhuan (Commentaar op de Beelden) legt uit dat het paard zoekraakt doordat het de omgang met soortgenoten verbreekt; juist daardoor kan het zich hoger ontwikkelen.

De tekst van het negende vijfde hexagram zegt: wie oprecht is, kan zich hecht met anderen verbinden en begaat geen fout. Het Xiangzhuan merkt op dat deze oprechte verbondenheid mogelijk is doordat de positie juist en passend is.

De tekst van het bovenste negende hexagram zegt: het gekraai van een haan klinkt tot in de hemel; het lijkt een gunstig teken, maar brengt in werkelijkheid gevaar. Het Xiangzhuan waarschuwt: hoe lang kan zo’n luidruchtig vertoon standhouden?

Zhang Zai licht het hexagram Wind boven Meer — Zhongfu toe, dat innerlijke oprechtheid symboliseert. Het bovenste trigram Xun (Wind) schenkt naar beneden, terwijl het onderste trigram Dui (Meer) bereidwillig ontvangt; daartussen moet wel een werking van wederzijdse beïnvloeding ontstaan. Het oorspronkelijke beeld in het teken fu is een vogel die een ei uitbroedt, en daarin ligt besloten dat er onvermijdelijk nieuw leven ontstaat. Zoals een moedervogel alleen door oprechte toewijding — Zhongfu — haar kuiken kan beïnvloeden, zo kan ook het kuiken alleen oprecht op haar reageren. Daarom zegt men dat Zhongfu bevorderlijk is voor het standvastig volgen van de juiste weg: dat is handelen in overeenstemming met de Weg van de Hemel.

Wie slechts een goede naam heeft, maar geen werkelijke inhoud, is als de haan uit het bovenste negende hexagram. Zijn gekraai klinkt wel tot in de hemel, maar hoe zou de Weg van de Hemel erdoor geraakt kunnen worden? Daarom gebruiken de teksten de beelden: ‘De kraanvogel roept in de schaduw van een boom en haar kuiken antwoordt; ik heb goede wijn en deel die met jou.’ Zo schetsen ze een toestand van harmonie tussen boven en beneden, waarin men winst en verlies uit het oog verliest. Deze sfeer sluit aan bij de traditie van de Feng en Ya uit de Shijing (het Boek der Liederen): de gevoelens van de Wijze komen er volledig in de woorden tot uitdrukking.

De oprechte verbondenheid van het negende vijfde hexagram verdient lof, maar doorslaggevend is dat het negende tweede hexagram, dat de minister verbeeldt, oprecht antwoordt aan de vorst, voorgesteld door het negende vijfde. Beide lijnen zijn even sterk en bezetten een centrale positie. Innerlijke kracht maakt iemand waarachtig, en waarachtigheid maakt wederzijdse beïnvloeding mogelijk. Op het eerste gezicht lijkt de Yin-zachtheid van het binnenste trigram — het onderste trigram — leeg en daarom moeilijk in staat anderen te raken. Juist daarin ligt de verfijning van Zhongfu: hoewel het innerlijk zacht en volgzaam is, toont het zich naar buiten toe sterk en evenwichtig. Door een aangename en bescheiden houding ontstaat vanzelf de kracht om anderen te beïnvloeden, zelfs om een staat te onderrichten.

Zonder werkelijke oprechtheid om op de vorst te reageren, blijft iemand, ook als hij zo sterk is als de lijn van het bovenste negende hexagram, steken in luidruchtig vertoon. Wie daarentegen oprecht antwoordt, kan zelfs met de zachtheid van het zesde vierde hexagram iets bereiken wanneer de maan bijna vol is — een beeld voor het rijpen van het juiste moment. Daarom zegt men: ‘Het hexagram Zhongfu kan zelfs varkens en vissen beïnvloeden; het is bevorderlijk om de grote rivier over te steken.’ De zesde derde en zesde vierde lijn liggen binnenin en verbeelden vluchtige zaken als varkens en vissen, of een lege boot. De zesde vierde lijn is van nature verwant aan de zesde derde en voelt zich tot haar aangetrokken. Maar doordat de zesde derde op een onjuiste plaats staat, in het onderste trigram Dui, wisselt zij onvoorspelbaar tussen verdriet en vreugde en raakt haar gedrag uit de maat.

Deze passage behandelt vooral de onderlinge relatie tussen de lijnen van het hexagram Zhongfu (‘Innerlijke Waarachtigheid’, dat oprechtheid symboliseert) uit de Yijing (het Geschrift van Verandering) en de filosofische betekenis ervan.

De vierde lijn staat op een ongeschikte plaats en heeft geen verwante lijn waarmee zij kan corresponderen. Daarom kan zij zich alleen naar boven richten en steunen op de vijfde lijn. De vijfde lijn wordt door de oprechtheid van de vierde bewogen en blijft daardoor gevrijwaard van onheil. De tekst gebruikt ‘big en vis’ — kleine varkens en vissen, nederige wezens — als beeld om te laten zien dat oprechtheid zelfs het geringste kan raken.

In het hexagram bevinden zich twee Yin-lijnen binnenin. Zo ontstaat het beeld van een leeg midden, alsof men in een houten boot een grote rivier oversteekt. De vijfde lijn staat op een verheven positie, als een kraanvogel die in de hemel roept; de tweede lijn klinkt als het kuiken dat daarop antwoordt. Wanneer oprechtheid haar hoogste kracht bereikt, kan zelfs een heel land erdoor worden bewogen. Dan hoeft men geen onderscheid meer te maken tussen hard en zacht, of tussen leeg en vol.

De eerste lijn, de eerste Yang-lijn, vormt het begin van het hexagram. Zij behoudt liever haar eigen vreugde dan anderen blindelings te volgen. Ze wacht op de respons van de tweede lijn, als iemand die wierook brandt en een gast verwacht. Uiteindelijk brengt de vijfde lijn alles volledig tot beweging; zelfs Yin en zachte wezens zoals de big en de vis blijven daar niet buiten.

In een bijlage legt Wang Ji, een geleerde uit de Ming-dynastie, uit dat Zhongfu bovenaan Xun (Wind) en onderaan Dui (Meer) heeft. Dit beeld staat voor de wijze die het leven schenkende De (Kracht) van Hemel en Aarde navolgt. Bij rechtszaken moet men de zaak herhaaldelijk onderzoeken en een doodvonnis uitstellen, zodat de verdachte de kans krijgt zijn fouten goed te maken. Dat gebeurde ook bij keizer Shun, die terughoudend was met straffen; Yu de Grote, die om misdadigers weende; koning Tang van Shang, die één zijde van zijn net openliet; en koning Wen van Zhou, die de beenderen van overledenen begroef. Alleen oprechtheid die uit het hart komt, kan Hemel, Aarde en geesten bewegen. Rechtszaken moesten meerdere toetsingen doorstaan, onder meer door de koning, de Drie Hertogen en de minister van Justitie; pas na tien dagen van zorgvuldige overweging werd een besluit genomen.

In de tekst genoemde hexagrammen zoals Gou, Bo en Da Chu zijn namen van hexagrammen uit de Yijing. ‘Zes op vijf’ betekent dat de vijfde lijn van het hexagram een Yin-lijn is. ‘Een gecastreerd varken’ verwijst naar een gecastreerde beer; ‘hemelse klank’ duidt op hanengekraai. Al deze beelden laten zien hoe oprechtheid alle dingen kan raken.

Deze passage gaat over het hexagram ‘Kleine Overmaat’ (Xiaoguo), het tweeënzestigste hexagram van de Yijing. Het bestaat uit Gen (de berg) onderaan en Zhen (de donder) bovenaan en staat voor een kleine overmaat. De algemene strekking is dat je op kleine punten best iets verder kunt gaan, maar bij grote zaken voorzichtig moet zijn.

De hexagramtekst zegt dat Xiaoguo voorspoed aankondigt en geschikt is voor kleine zaken, maar niet voor grote. Het beeld is dat van een vogel die een roep achterlaat: hij moet niet omhoog vliegen, maar omlaag; dan volgt groot geluk. Het verklarende commentaar zegt dat een kleine overmaat juist voorspoed kan brengen, mits je het juiste moment weet te kiezen. De zachte lijnen staan op een centrale positie — de tweede en vijfde lijn — en daarom zijn kleine zaken gunstig. De sterke lijnen staan niet op hun juiste positie — de derde en vierde lijn — en daarom zijn grote zaken niet geschikt. Het beeld van de vogel herinnert eraan dat omhoog vliegen tegen de omstandigheden ingaat, terwijl omlaag vliegen ermee meegaat.

Het Grote Beeldcommentaar voegt eraan toe dat donder boven op een berg het beeld van Xiaoguo vormt. De wijze trekt daaruit de les dat je in je gedrag iets meer eerbied mag tonen, bij een sterfgeval iets meer verdriet mag uitdrukken en in je uitgaven iets zuiniger mag zijn. Zulke kleine overdrijvingen zijn aanvaardbaar.

De afzonderlijke lijnen hebben de volgende betekenis. De eerste zes zegt dat een vogel die omhoog vliegt gevaar loopt: tegen de omstandigheden ingaan is onverstandig. De tweede zes zegt dat je de grootvader misloopt maar de grootmoeder treft, of de vorst niet ziet maar wel een minister. Daar is geen fout aan; het leert je niet te veel af te dwingen. De derde negen zegt dat je gewond kunt raken als je niet voldoende op je hoede bent, en benadrukt dat je problemen vóór moet zijn. De vierde negen zegt dat er geen fout is, maar dat je niet te ver moet gaan. Blijf alert wanneer je met een situatie te maken krijgt en houd niet te lang star aan één koers vast. De vijfde zes gebruikt het beeld van zware wolken waaruit geen regen valt voor iets dat zich nog aan het ontwikkelen is. Op dat moment moet je voorzichtig te werk gaan, zoals een vorst die op een prooi in een hol mikt. De bovenste zes zegt dat je, wanneer je iets niet hebt bereikt, toch te ver kunt gaan. Dat is als een vogel die zichzelf in een net stort: zo roep je het onheil over jezelf af.

Tot slot wordt samengevat dat de vier Yin-lijnen op hun juiste plaats staan — de eerste zes, tweede zes, vijfde zes en bovenste zes — terwijl de twee Yang-lijnen hun juiste plaats missen — de derde negen en vierde negen. Daarom heet dit hexagram ‘Kleine Overmaat’. Omdat je bij kleine zaken op het juiste moment en op de juiste plaats kunt zijn, hoeft een zekere overmaat daar geen bezwaar te zijn. Die overmaat moet wel helpen om de juiste weg standvastig te volgen en mee te bewegen met de tijd. Wanneer het moment geschikt is, kan zachtheid en het bewaren van het midden kleine zaken gunstig maken. Voor grote ondernemingen is echter de deugd van Yang-kracht nodig. Als die kracht haar juiste plaats en midden mist, zijn grote prestaties moeilijk, zelfs voor iemand met talent. Het hexagram herinnert ons er dus aan dat je bij kleine zaken flexibel kunt zijn en bij grote zaken voorzichtig moet blijven.

Wie iets tot stand wil brengen en bij een belangrijke zaak op eigen kracht tekortschiet, behoort de edele volgens de riten te bejegenen, in de hoop zijn hulp te verkrijgen.

Ik meen dat iemand die iets tot stand wil brengen zo kan handelen wanneer hij erop vertrouwt dat hij zijn plaats kan bewaren en de tijdsomstandigheden begrijpt. Zelfs met een lage positie en een situatie die zijn plaats te buiten gaat, kan hij dan in feite voorspoed bereiken. Daarom staat er: ‘De kleine gaat te ver, maar bereikt voorspoed.’ Dat komt doordat hij het juiste pad bewaart.

De kleine man met een Yin-aard kan echter niet zijn plaats bewaren en de tijd afwachten, en wil evenmin omgaan met mensen met een Yang-aard. Nu bevinden de twee Yin-lijnen zich op hun plaats in het midden en dragen zij de verantwoordelijkheden van vorst en minister. Toch zijn het de eerste en de bovenste lijn, twee vliegende vogels, die elkaar volgens de riten bejegenen en zich met elkaar verbinden. Zo zullen zelfs de een of twee geïsoleerde edele mannen met een Yang-aard vanzelf druk zijn met terugtrekken en geen tijd hebben voor iets anders.

Toen de Wijze in dit hexagram het beeld van een vliegende vogel zag, greep hij dat aan om te waarschuwen: ‘De vliegende vogel laat zijn stem horen.’ Vervolgens lichtte hij dit toe: ‘Het is niet passend omhoog te gaan; omlaag gaan is passend en zeer gunstig.’ Omhoogvliegen gaat tegen de omstandigheden in, omlaagvliegen volgt ze; dat is de algemene regel. De raad om omlaag te gaan en niet omhoog lijkt op het eerste gezicht een vermaning aan jezelf, maar is in feite gericht aan die twee mensen met een Yang-aard. Moeten edele mannen met een Yang-aard werkelijk wachten tot kleine mannen met een Yin-aard hun zeggen te vertrekken, voordat zij het hoofd buigen en zich terugtrekken? Ik vrees dat wanneer de vliegende vogels al zijn vertrokken, zij misschien niet meer weg kunnen, zelfs als zij dat willen.

De eerste lijn, zes, staat op de laagste plaats, maar is erop gebrand vooruit te komen en handelt overhaast; zij lijkt inderdaad op een vliegende vogel. Daarom waarschuwt de Wijze in de tekst bij deze lijn: ‘Dit is een vliegende vogel. Hoewel hij pas aan het begin staat, op een lage plaats, is het teken van gevaar al gevormd.’ En wat te denken van het feit dat hij bovendien verbonden is met de vier andere Yin-lijnen en zich vastklampt aan de bovenste lijn, zes? Dat hij een bron van gevaar wordt, is nauwelijks meer te voorkomen. Hadden degenen die zich op de plaatsen van de twee Yang-lijnen bevinden zich niet vroegtijdig moeten terugtrekken?

De vierde lijn, negen, komt overeen met de eerste lijn, zes, maar blijft zonder blaam doordat zij inziet dat ze de ander niet kan overwinnen en uiteindelijk kiest voor een welwillende bejegening. Maar waar omgang is, komt ook verwijdering; en waar verwijdering is, dreigt gevaar. Hoe zou men dan niet waakzaam kunnen zijn? Kan er in de wereld een situatie bestaan waarin men voor altijd in gevaar verkeert en voortdurend op zijn hoede moet zijn? Daarom staat er dat wie vooruitgaat gevaar loopt en zich moet hoeden, maar dat zo’n situatie uiteindelijk niet kan voortduren. Hieruit blijkt dat het beter is helemaal niet in actie te komen. Wie niet handelt, loopt vanzelf geen gevaar; alleen zonder gevaar kan men het juiste pad langdurig bewaren en in stabiliteit leven.

Iemand als de derde lijn, negen, weet dat hij de ander niet kan overwinnen en probeert toch met alle kracht verdediging op te bouwen. De bovenste lijn, zes, zal dan denken dat hij zich doelbewust tegen haar richt. Bovendien overschat hij zijn krachten en wil hij de ander zelfs kwaad doen, zoals Chen Fan en Dou Wu. Ik weet niet welk gevaar hem dan nog meer zal treffen. Waarschijnlijk geldt in de tijdsomstandigheden van het hexagram Kleine Overmaat dat de eerste en de bovenste lijn dicht bij elkaar staan en dankzij hun macht belangrijke posities bekleden…

Deze passage legt met de hexagrammen uit de Yijing de verhouding tussen vorst en onderdaan en de juiste manier van handelen in de wereld uit. Wanneer de Yang-energie boven de aarde sterk is, moet de edele voorzichtig te werk gaan, als iemand die bij iedere zet op het schaakbord zorgvuldig nadenkt. De raad is hier om stand te houden en niet op te rukken. De donkere wolken van de zesde vijfde lijn stijgen wel op, maar kunnen de Yang-energie niet bereiken. Zo ontstaat de toestand van dichte wolken zonder regen: een vorst staat hoog boven de mensen, maar kan hun geen zegen brengen.

De tekst haalt hertog Ai van Lu aan als voorbeeld. Sommige vorsten volgen hun voorouders niet na, maar behandelen hun onderdanen juist met overdreven eerbied. De tweede lijn, een Yin-lijn die de onderdaan voorstelt, is dan weer zo voorzichtig dat zij niet boven haar voorouders uitkomt en zelfs tekortschiet in wat van een vorst verwacht mag worden. De Wijze koos nadrukkelijk het woord ‘bereiken’ in plaats van ‘overtreffen’ om latere vorsten en onderdanen te waarschuwen dat zij de grenzen van hun verhouding niet mogen overschrijden.

De auteur vergelijkt zulke mensen met kleine insecten in een grot. Ze weten alleen kleine prooien te vangen, maar begrijpen niet hoe ze de grote Weg moeten volgen waarop een draak door de hemel vliegt. Zonder contact met Yang-energie kan Yin-energie geen regen en dauw voortbrengen. Wanneer Yin alleen Yin zoekt, kan daaruit evenmin een bekwame bestuurder als Fu Yue ontstaan, de wijze minister van de Shang-dynastie. De bovenste zesde lijn staat voor het uiterste van ‘kleine overschrijding’. Zij is afgescheiden van de derde lijn en komt er niet mee in contact, als een vogel die op het punt staat weg te vliegen. Dat kondigt nog groter gevaar aan.

Tot slot stelt de tekst dat de eerste en de bovenste lijn gevaar voorstellen, terwijl de tweede en de vijfde lijn als marionetten zijn. Zelfs een wijze als Confucius kon het verval onder de hertogen Ding en Ai van Lu nauwelijks keren. De tekst noemt drie manieren om met de situatie om te gaan: niet in dienst treden is de beste keuze, een kleine functie aanvaarden de middelste en de post van minister van Justitie, belast met strafzaken, de slechtste. Confucius legde die functie na drie maanden neer en ging met pensioen; daarmee wist hij de situatie ten minste voor de helft te herstellen.

In het aanhangsel voegt Su Shi, ook bekend als Zizhan, eraan toe dat het hexagram ‘Kleine Overschrijding’ het beeld van een vliegende vogel bevat. Vier Yin-lijnen bezetten belangrijke posities, wat wijst op een situatie waarin Yin sterk is en Yang verzwakt.

Deze passage geeft vooral uitleg over het hexagram ‘Jiji’ (‘Na de voltooiing’) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), ook wel het hexagram Water boven Vuur, en over de betekenis van de bijbehorende lijnteksten.

Het beeld van Jiji is water boven vuur en staat voor zaken die hun voltooiing hebben bereikt. De tekst bij het hexagram zegt dat er dan voorspoed en doorgang is, maar dat het alleen passend is om op kleine schaal het juiste pad te blijven volgen. In het begin is er geluk, maar uiteindelijk dreigt wanorde. Het is als een vogel in de vlucht: zijn vleugels willen vooruit, terwijl zijn lichaam hem tegenhoudt. Zo ontstaat een verhouding waarin de bewegingen elkaar begrenzen.

De passage noemt enkele historische voorbeelden om te laten zien hoe belangrijk het is om misstanden bij te sturen. Zheng Kaofu corrigeerde de arrogante Mo’ao, Gao Chai corrigeerde Zai Yu, die de rouwperiode te vroeg wilde beëindigen, en Yan Zi corrigeerde Guan Zhong om diens buitensporige luxe. Deze ingrepen waren niet volmaakt, maar volstonden om slechte gewoonten tegen te gaan.

De afzonderlijke lijnteksten worden als volgt uitgelegd. De eerste lijn, aanvankelijk negen, beschrijft een wagen die wordt tegengehouden en een staart die nat wordt: beelden van behoedzaam handelen, waardoor er geen onheil ontstaat. De tweede lijn, zes, zegt dat een vrouw haar haarversiering verliest en er niet naar hoeft te zoeken; na zeven dagen krijgt ze die vanzelf terug, omdat de situatie met het Midden overeenstemt. De derde lijn, negen, vertelt hoe koning Gaozong van de Shang drie jaar nodig had om de Guifang te verslaan. Dit laat zien dat mensen van lage aard geen belangrijke taken moeten krijgen. De vierde lijn, zes, spoort aan om de hele dag waakzaam te blijven, omdat er reden is voor twijfel. De vijfde lijn, negen, vergelijkt de offers van twee naburige staten: het eenvoudige offer van de westelijke buur brengt juist meer zegen. De bovenste lijn, zes, waarschuwt voor het gevaar van een hoofd dat onder water raakt — een beeld van buitensporig risico nemen. Zo’n toestand kan niet lang voortduren.

De passage benadrukt dat waakzaamheid juist na succes extra belangrijk is. Blijf alert en houd het liever bij bescheiden resultaten dan dat je alles ineens probeert te bereiken: groot succes kan gemakkelijk in wanorde omslaan. Ook nadat je een rivier bent overgestoken, moet je voorzichtig blijven en steeds handelen alsof je op dun ijs loopt.

Deze passage legt aan de hand van het hexagram Ji Ji uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), dat een toestand van voltooiing symboliseert, de diepere wijsheid van „je taak volbrengen en je dan terugtrekken”. In Ji Ji staat Li (Vuur) onder Kan (Water); vuur onder water verbeeldt licht dat naar binnen is gekeerd. De passage benadrukt dat ware voltooiing niet alleen bestaat uit uiterlijke prestaties. Ook vanbinnen moet een heldere, onbelemmerde toestand worden bereikt. Alleen wanneer lichaam en geest samen heel zijn, kan die volmaaktheid duurzaam zijn.

Als voorbeeld vertelt de passage hoe koning Wu Ding van Shang, ook bekend als Gaozong, de Guifang in het noorden aanviel. Zelfs een deugdzaam vorst als Wu Ding had drie jaar nodig om met de macht van een groot rijk een kleine staat te verslaan, waardoor zijn land uitgeput raakte. Dit laat zien dat het najagen van verdienste gemakkelijk leidt tot overdaad en zelfgenoegzaamheid. Zodra de waakzaamheid verslapt, kunnen verworven prestaties weer verloren gaan. Bij offers is het daarom beter om op vaste tijden een eenvoudig offer te brengen, het yue-offer, dan om de goden met rijke offergaven, waaronder een groot offerdier, gunstig te stemmen.

De bovenste lijn, de zesde bovenaan, bevindt zich op het hoogste punt van het Kan-hexagram, dat gevaar verbeeldt. Ze waarschuwt dat wie zich verliest in behaalde successen — „het hoofd natmaken” — zijn helderheid kwijtraakt, alsof hij dronken is, en onvermijdelijk in verwarring raakt. De waakzaamheid die wordt aangeduid met „de hele dag op je hoede zijn” betekent niet dat je je krampachtig zorgen maakt over kleine verliezen, zoals een versleten kledingstuk. Het gaat erom betrokken te blijven bij het lijden van het volk. Een waarlijk wijze weet wanneer het tijd is om halt te houden: bij gevaar tot stilstand komen. Maar overdreven voorzichtigheid kan ertoe leiden dat je juist verliest wat je werkelijk moet beschermen.

Fang Shihua voegt eraan toe dat het beeld van het Li-hexagram, dat afhankelijkheid verbeeldt, ook verwijst naar harnassen en wapens; daarom wordt gesproken van „aanvallen”. De derde lijn, negen op de derde plaats, brengt met licht orde in de duisternis; daarom heet het doelwit „Guifang”. De diepere betekenis van „de hele dag op je hoede zijn” is dat je het evenwicht tussen behoud en vooruitgang moet begrijpen. Net als bij de voltooide toestand van Water en Vuur is innerlijk licht — beschaving van binnen — nodig om dat evenwicht in stand te houden.

De hexagrammen “Na de Overgang” (Jiji, 既济) en “Nog niet over de Overgang” (Weiji, 未济) uit de Yijing beschrijven hoe zaken zich gedragen wanneer ze voltooid of nog onvoltooid zijn, en hoe we in beide situaties het beste kunnen handelen.

De hexagram “Na de Overgang” (vuur van Li boven, water van Kan onder) staat voor een zaak die voltooid is. Het beeld is als dat van een oostelijke buur (Li hoort bij het oosten) en een westelijke buur (Kan hoort bij het westen) die van elkaar afhankelijk zijn. Op dit punt moet je bescheiden en zuinig blijven en niet steeds meer willen, zodat je langdurig voordeel hebt. De tekst van het hexagram zegt: “In het begin geluk, aan het einde verwarring.” Dat betekent dat alles vlak na de voltooiing voorspoedig kan lijken, maar dat bij de laatste lijn, de bovenste zes, het water als bij een volle kom over de rand loopt. Wie zich dan alleen op drinken en plezier richt, kan van grote vreugde in groot verdriet belanden. Een edele kan in moeilijke tijden drinken om zorgen te verlichten en tijdens het wachten op het juiste moment ontspannen met een glas. Maar zich na de voltooiing overgeven aan genot is niet juist.

Yang Jian legt uit dat “Na de Overgang” volledige voltooiing betekent. In dit hexagram zijn de eerste, derde en vijfde lijn Yang en de tweede, vierde en bovenste lijn Yin. Alle lijnen staan op hun passende plaats: de verheven negende lijn op de vijfde plaats staat boven, en de zesde lijn op de tweede plaats staat daartegenover. Yang en Yin vullen elkaar precies goed aan. Daarom zegt de tekst “bevorderlijk is volhouden op de juiste weg”. Het woord “ru” (繻), dat ook als “ru” (襦) kan worden geschreven, betekent een kort bovenkleed. Het verwijst ook naar het idee dat je zelfs wanneer iets voltooid is, voorzichtig moet blijven en het goed moet onderhouden.

De hexagram “Nog niet over de Overgang” (water van Kan boven, vuur van Li onder) staat voor een zaak die nog niet voltooid is. Het beeld is dat van een jonge vos die de rivier oversteekt, maar vlak voor de overkant zijn staart nat maakt en daardoor zijn eerdere inspanningen tenietdoet. In het hexagram staan vuur en water boven elkaar zonder zich te vermengen. Een edele moet dan zorgvuldig onderscheid maken tussen de aard van de dingen en zijn eigen plaats bepalen. De lijnen geven aanwijzingen: wie bij de eerste zes lijn overhaast handelt, maakt zijn staart nat; de negende lijn op de tweede plaats brengt geluk door de wielen van de wagen stil te houden — een beeld voor het beheersen van het tempo. De zesde lijn op de derde plaats staat niet op de juiste plek en brengt gevaar als je overhaast handelt. De negende lijn op de vierde plaats kan door vol te houden op de juiste weg grote dingen tot stand brengen. De vijfde zes lijn straalt als een edele en brengt door oprechtheid geluk. En wie bij de bovenste negende lijn te veel drinkt en zijn hoofd nat maakt, weet niet wanneer genoeg genoeg is.

Deze twee hexagrammen leren ons dat we na voltooiing hoogmoed en ongeduld moeten vermijden, en bij onvoltooide zaken stap voor stap te werk moeten gaan. In beide gevallen is het van belang te weten wanneer je moet stoppen. Het is als met kleding: ze mag niet te kort zijn, zoals iets wat nog niet af is, maar ook niet versleten raken doordat je haar na voltooiing niet onderhoudt. Houd steeds de middenweg aan.

In het Boek der Veranderingen (Yijing) beschrijft het hexagram Weiji, ‘Nog niet overgestoken’, de toestand waarin iets nog niet is voltooid. Wie in die fase te haastig succes probeert af te dwingen, gedraagt zich als een kind dat het gevaar niet begrijpt. Denk aan het jonge vosje dat een rivier wil oversteken, maar zijn staart nat maakt en daardoor juist in het nadeel raakt. Zo was het ook met Fu Jian, die in de geschiedenis met een leger van honderdduizenden bij de rivier de Fei gelegerd was. Hij wilde oversteken terwijl hij zelf nog in gevaar verkeerde. Was dat geen onbegrip van het gevaar?

De tweede lijn, negen-twee, begrijpt dit en houdt daarom de wielen van de wagen tegen in plaats van zich te haasten naar de overkant. Het lijncommentaar zegt dat dit juist en voorspoedig is. De derde lijn, zes-drie, is weliswaar dicht bij het verlaten van de gevarenzone — het trigram Kan staat voor gevaar — maar is nog niet helemaal veilig. Daarom is een veldtocht op dat moment ongunstig. Boven deze lijn staat echter negen-vier, die het licht vertegenwoordigt. De vijfde lijn, zes-vijf, bevindt zich op de plaats van de heerser en vertrouwt op negen-vier. Die trekt vervolgens met zijn troepen ten strijde. Hoewel zes-drie zelf niet optrekt, kan de situatie als geheel zo vanzelf de moeilijkheden te boven komen.

Dit laat zien dat een verlichte heerser bekwame dienaren heeft, en dat bekwame dienaren tot resultaat kunnen komen. Wat nog niet geslaagd lijkt, kan uiteindelijk vanzelf tot voltooiing komen. Daarom zegt het hexagram Weiji dat er ‘voorspoed’ is: zelfs in een fase waarin iets nog niet voltooid lijkt, dienen zich vanzelf mensen aan die de taak kunnen volbrengen, dienaren die hen kunnen ondersteunen en een geschikt moment om te slagen.

De vijfde lijn, zes-vijf, kan ‘standvastig en voorspoedig, zonder spijt’ zijn omdat haar innerlijk helder en oprecht is. Het trigram Li staat voor licht. De deugd van zo’n heerser straalt uit en beïnvloedt de dienaar, negen-vier; daarom is de uitkomst gunstig. De deugd van een heerser is als zonlicht: zij verspreidt noodzakelijkerwijs haar glans. Wanneer er in een periode waarin de zaak nog niet voltooid is zo’n verlichte heerser is, is het moeilijk voorstelbaar dat succes uitblijft.

Hieruit blijkt dat de wijze in zijn omgang met de wereld eigenlijk elke dag zo kalm en beheerst is alsof hij zich al in de toestand van Jiji, ‘Reeds overgestoken’, bevindt.

Deze passage gaat vooral over de dialectische verhouding tussen de hexagrammen ‘Na voltooiing’ (既济, Jiji) en ‘Nog niet voltooid’ (未济, Weiji) uit de Yijing (het Boek der Veranderingen), en over de levenslessen die daarin besloten liggen.

In het leven is er geen dag waarop alles al voltooid is en geen moment waarop we niet verder hoeven te werken. Daarom blijven mensen verlangen naar de voltooiing van wat ze ondernemen. Zodra verdriet opkomt, kan vreugde volgen; zodra vreugde er is, kan verdriet weer ontstaan. Juist deze afwisseling van vreugde en verdriet zet de wijzen ertoe aan zich met vastberadenheid in te spannen en te vergeten dat de ouderdom nadert. Zo tonen de twee hexagrammen ‘Na voltooiing’ en ‘Nog niet voltooid’, wanneer we ze samen bekijken, de fundamentele leer van de Yijing.

Het hexagram Qian benadrukt dat je jezelf voortdurend moet versterken en zonder verslapping moet blijven werken: overdag vol ijver, en ook ’s avonds waakzaam. Dat is niet zonder reden. Mensen die zich aan drank en vermaak overgeven en zich door hun succes laten meeslepen, denken dat hun taak volbracht is en verslappen. Ze beseffen niet dat de toestand van ‘nog niet voltooid’ meteen daarna kan aanbreken. Zulke mensen zijn, in de woorden van de wijzen, niet in staat iets vol te houden of hun werk goed af te maken. Een vorst brengt zo zijn land ten val, een minister ruïneert zo zijn familie, een gewone mens schaadt zichzelf en een geleerde verliest zijn vastberadenheid. Wie is er, vroeger of nu, aan deze regel ontsnapt?

Fang Shihua legt uit: wanneer een vos de rivier oversteekt — het Kan-hexagram staat voor water — is hij nog niet aan de overkant. Pas als hij de oever bereikt — het Li-hexagram staat voor vuur — is de overtocht voltooid. Daarom zegt de Yijing dat het hexagram ‘Nog niet voltooid’ voorspoed brengt omdat een zachte lijn de centrale positie inneemt; dit verwijst naar de zesde lijn op de vijfde plaats van het buitenste Li-hexagram. Dat het jonge vosje bijna de overkant bereikt, betekent dat het gevaar nog niet helemaal geweken is; dit verwijst naar de zesde lijn op de eerste plaats van het binnenste Kan-hexagram.

Bij een en dezelfde zaak vraagt ‘Na voltooiing’ om voorzichtigheid, zodat je niet na drie jaar uitgeput raakt; ‘Nog niet voltooid’ vraagt juist om nieuwe kracht en daadkracht, zodat je na drie jaar de beloning kunt behalen. Bij ‘Na voltooiing’ moet je vermijden nieuwe verwikkelingen te veroorzaken; bij ‘Nog niet voltooid’ is er ruimte om verdiensten op te bouwen. Zowel de vijfde lijn van Li, de positie van de vorst, als de vierde lijn, de positie van de minister, benadrukken dat je op de rechte weg moet blijven om geluk te bereiken en zonder spijt te handelen. De bovenste negende lijn kan van genoegens genieten dankzij de oprechtheid van de zesde lijn op de vijfde plaats. Bij het grote werk van ‘Na voltooiing’ is een drinkgelag tijdelijk niet bezwaarlijk. Maar wie erin verstrikt raakt en zijn hoofd nat laat worden, belandt in dezelfde toestand als bij de bovenste zesde lijn van ‘Na voltooiing’ en zal zeker mislukken. Zijn keizer Xuanzong van de Tang-dynastie en anderen geen voorbeelden van mensen die snel succes behaalden en ook snel ten val kwamen?

Liu Yongxiang zegt: De hemel bracht als eerste water voort en de aarde als tweede vuur; water en vuur zijn de belangrijkste werkingen van hemel en aarde. De hexagrammen Qian en Kun eindigen met Kan en Li, de hexagrammen van water en vuur. Kan-water staat onder en Li-vuur boven. Hoewel beide de werkingen van hemel en aarde bezitten, kunnen ze in die stand in werkelijkheid niet op elkaar inwerken. De hexagrammen Xian en Heng eindigen met Li en Kan. Wanneer water opstijgt en vuur daalt, ontmoeten Kan en Li elkaar. Dan wordt het hart rustig, blijft het lichaam gezond en heerst er vrede in het land. Wat zou dan nog onvoltooid kunnen blijven? Dit is de hoogste regel van hemel en aarde. Hoe zou er dan sprake kunnen zijn van een begin in voorspoed dat uiteindelijk in wanorde eindigt? Is het niet passend dat de Yijing eindigt met ‘Nog niet voltooid’?

Deze passage interpreteert de zesde derde en zesde vijfde lijn van het hexagram Weiji in de Yijing (Jing; het Boek der Veranderingen), dat de toestand symboliseert waarin zaken nog niet voltooid zijn. Verschillende geleerden onderzoeken de diepere betekenis van de lijnbeelden vanuit uiteenlopende invalshoeken.

Wu Youqing, een Yijing-geleerde uit de Yuan-dynastie, merkt op dat in het hexagram Weiji geen enkele lijn op de juiste plaats staat. Toch vestigt het Xiangzhuan (Commentaar op de lijnbeelden) bijzondere aandacht op de zesde derde lijn, omdat de zachte, ontvankelijke kracht daar in een uiterst gevaarlijke situatie verkeert. Wang Bi, een klassieke geleerde uit de Drie Koninkrijken-periode, stelt dat de negende tweede lijn weliswaar niet op de juiste plaats staat, maar zich in het midden bevindt en de rechte Weg volgt. De zesde vijfde lijn is zachtmoedig en begrijpt de principes; ze bekleedt een hoge positie en weet bekwame mensen in te zetten zonder eigenmachtig op te treden. Met de Deugd van beschaving bestuurt zij de krijgsmacht en met soepelheid temt zij kracht: daarin schittert de edele mens. Wie anderen vertrouwt om hun bekwaamheid en niet aan hen twijfelt, zorgt ervoor dat iedereen zich volledig inzet; zo komt de verdienste vanzelf tot stand. Daarom staat er: ‘Met oprechtheid is er voorspoed.’

Yang Wanli, een dichter uit de Zuidelijke Song-dynastie, werkt deze uitleg verder uit. De zesde vijfde lijn bevindt zich in de chaotische tijd van Weiji, maar gaat die met zachte kracht tegemoet. Zij bereikt voorspoed doordat zij de rechte Weg vasthoudt, vindt opnieuw voorspoed door oprecht en betrouwbaar te zijn, en ontvangt een derde maal voorspoed dankzij de glans van haar Deugd. Hoe komt dat? De aard van de zesde vijfde lijn behoort tot het hexagram Li, dat licht symboliseert. In de hemel is Li de zon, op aarde de vlam. De zomerzon brandt des te feller en een vuur in de nacht schijnt des te helderder. Met haar bloeiende beschaving houdt de zesde vijfde lijn zich nederig en overziet zij de ambtenaren; standvastig en oprecht vertrouwt zij de bekwame mensen. Zo kan zij een tijd van grote rampen veranderen in een tijd zonder rampspoed, en de impasse van Weiji omvormen tot de voorspoedige tijd van Jiji, waarin alles voltooid is. Wie deze drievoudige overvloed aan geluk bezit en toch niets te betreuren heeft, wat valt daar nog aan te twijfelen?

Door natuurverschijnselen met menselijk handelen te vergelijken, laat deze uitleg zien welke bestuurlijke wijsheid mensen in tegenspoed kunnen tonen: zachtheid inzetten om kracht te bedwingen en anderen met oprechtheid tegemoet te treden.