《易因上下經》

Księga Przemian (Yijing) rozpoczyna się od wykazu nazw sześćdziesięciu czterech heksagramów. Tutaj przedstawiono pierwszych trzydzieści: Qian, Kun, Zhun, Meng, Xu, Song, Shi, Bi, Xiao Chu, Lü, Tai, Pi, Tong Ren, Da You, Qian, Yu, Sui, Gu, Lin, Guan, Shi He, Bi, Bo, Fu, Wu Wang, Da Chu, Yi, Da Guo, Xi Kan i Li.

Omówiono przede wszystkim heksagram Qian, symbolizujący Niebo, jego obraz oraz teksty do poszczególnych linii. Qian składa się z dwóch trygramów Qian, każdy zbudowany z trzech linii Yang. Sentencja heksagramu „Yuan Heng Li Zhen” oznacza cztery cnoty Nieba: początek i tworzenie, pomyślny rozwój, stosowność oraz wytrwałość w prawości.

Teksty do sześciu linii ukazują mądrość postępowania na kolejnych etapach życia. Pierwsza linia, chujiu, „Ukryty smok — nie działaj”, przypomina, że smok pozostający w ukryciu nie powinien jeszcze ujawniać swoich zdolności. Obrazuje to szlachetnego człowieka, który na niskiej pozycji gromadzi siły. Druga linia, jiu’er, „Smok ukazuje się na polu”, zapowiada, że sprzyja spotkaniu szlachetnego człowieka. To etap, na którym cnota zaczyna być widoczna. Trzecia linia, jiu san, „Przez cały dzień bądź aktywny i czujny”, mówi o pilności i ostrożności: nawet w obliczu niebezpieczeństwa człowiek nie popełnia błędu. Podkreśla potrzebę nieustannego doskonalenia się. Czwarta linia, jiu si, „Być może skoczy nad przepaścią”, przedstawia okres próby, w którym można ruszyć naprzód albo się wycofać. Piąta linia, jiu wu, „Lecący smok na niebie”, symbolizuje szczyt osiągnięć i sprzyjające spotkanie z wybitną osobą. Szósta linia, shangjiu, „Zbyt wyniosły smok będzie żałować”, ostrzega, że skrajność prowadzi do odwrócenia pomyślności.

Komentarz do Obrazów (Xiang Zhuan) wyjaśnia, że Qian symbolizuje ruch Nieba. Wielka pierwotna Qi Qian jest źródłem wszystkich rzeczy i, niczym chmury oraz deszcze, odżywia je. Sześć linii heksagramu przypomina sześć smoków kierujących się porami Nieba. Przemiany Nieba sprawiają, że wszystko znajduje właściwe miejsce, a wszechświat zachowuje harmonię. Dzięki temu Niebo przynosi pożytek wszystkim rzeczom i zapewnia ład pod niebem. Szlachetny człowiek powinien brać przykład z Nieba i nieustannie doskonalić samego siebie.

Komentarz do Tekstu (Wenyan Zhuan) rozwija tę interpretację: „początek” jest źródłem życzliwości, „pomyślny rozwój” skupieniem tego, co piękne, „stosowność” harmonią z zasadami moralnymi, a „wytrwałość w prawości” podstawą przedsięwzięć. Człowiek, który wciela w życie te cztery cnoty, potrafi przewodzić innym, postępować zgodnie z obyczajem i doprowadzać swoje sprawy do pomyślnego końca.

Komentując teksty linii, Konfucjusz mówił, że człowiek o smoczej cnocie, który żyje w ukryciu, nie zmienia swoich dążeń pod wpływem świata i nie zabiega o sławę. Trzyma się z dala od świata, lecz nie popada w przygnębienie; działa, kiedy należy działać, i wycofuje się, gdy przychodzi na to czas. Pozostaje przy tym niezachwiany. Taki jest stan „ukrytego smoka”. Kiedy zaś cnota staje się widoczna, jak w obrazie smoka ukazującego się na polu, człowiek naturalnie przyciąga tych, którzy podzielają jego dążenia.

Ten fragment objaśnia znaczenie sześciu linii heksagramu Qian z Jing (Księgi Przemian), czyli sześciu stanów przemiany, oraz wskazuje, jak szlachetny człowiek powinien postępować w różnych okolicznościach.

Najpierw wyjaśnia pojęcie „smoczej cnoty”, będącej symbolem szlachetnych cech człowieka. Kto ma cnotę smoka, dotrzymuje słowa i postępuje z rozwagą; strzeże się złych myśli i pozostaje szczery. Przynosi pożytek ludziom, nie przypisując sobie zasług, a jego rozległa Cnota (De) oddziałuje na innych. Podobnie jak w Jing czytamy: „Smok ukazuje się na polu” — zapowiada to spotkanie człowieka wielkiej cnoty. Taką postawą powinien odznaczać się władca.

Linia dziewiąta na trzecim miejscu głosi: „Szlachetny człowiek przez cały dzień jest niestrudzony, a nocą pozostaje czujny”. Oznacza to, że doskonali on swój charakter i zgłębia wiedzę, opierając się na lojalności i wiarygodności, a buduje swoje dzieło dzięki szczerości słowa. Gdy zna cel, dąży do niego; gdy rozumie właściwą miarę, wie, kiedy poprzestać. Dlatego na wysokim stanowisku nie popada w pychę, a na niskim nie ulega zmartwieniu. Zachowując nieustanną czujność, unika błędów.

Znaczenie linii dziewiątej na czwartym miejscu — „Smok raz się wznosi, raz kryje w głębi” — jest takie, że zmienność położenia nie wynika ze złych zamiarów, a wahanie między postępem a wycofaniem nie oznacza odcięcia się od innych. Szlachetny człowiek doskonali Cnotę i buduje swoje dzieło, dobierając działania do chwili, dlatego nie ściąga na siebie nieszczęścia.

Linia dziewiąta na piątym miejscu, „Latający smok jest w niebie”, symbolizuje wzajemne przyciąganie się podobnych rzeczy. Woda płynie ku wilgoci, ogień zwraca się ku temu, co suche, chmury podążają za smokiem, a wiatr za tygrysem. Gdy pojawia się Mędrzec, wszystkie rzeczy mogą ujawnić swoją prawdziwą naturę: to, co pochodzi z Nieba, lgnie do tego, co w górze, a to, co pochodzi z Ziemi — do tego, co na dole; każda rzecz odnajduje własny rodzaj.

Linia na najwyższym miejscu, „Wyniosły smok będzie żałował”, przestrzega przed sytuacją, w której ktoś zajmuje wysoką pozycję, lecz nie ma rzeczywistej władzy, góruje nad innymi, ale traci poparcie ludzi, a osoby zdolne nie otrzymują urzędów. W takich warunkach każde działanie może przynieść żal.

Następnie sześć etapów obrazuje kolejne sytuacje w życiu. „Ukryty smok — nie działaj” oznacza początkowy okres, gdy siły pozostają w uśpieniu. „Smok ukazuje się na polu” to etap oczekiwania na właściwą chwilę. „Przez cały dzień niestrudzony” opisuje czas wytrwałego działania. „Raz się wznosi, raz kryje w głębi” oznacza moment próby i oceny samego siebie. „Latający smok jest w niebie” to szczyt, na którym można urzeczywistnić swoje aspiracje. „Wyniosły smok będzie żałował” ostrzega przed nieszczęściem wynikającym z przesady.

Na koniec tekst podsumowuje naturę heksagramu Qian, który symbolizuje Niebo. Pierwotna siła Nieba, Qianyuan, daje początek wszystkim rzeczom i prowadzi je ku pomyślności. „Korzystne jest wytrwanie przy właściwym” wyraża naturę Nieba. Niebo zapoczątkowuje rzeczy, nie przypisując sobie zasług; jego cnota jest silna i zrównoważona, czysta i subtelna. Jej przejawy ukazują się w przemianach sześciu linii.

Ten fragment objaśnia głębokie zasady heksagramu Qian z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje Niebo. Różne stany smoka służą tu za obraz ludzkich losów oraz praw rządzących działaniem Nieba i Ziemi.

Na początku pojawia się obraz „chmur płynących i deszczu spadającego”: to naturalny ruch, który świadczy o harmonii Nieba i Ziemi. Człowiek szlachetny powinien na co dzień kierować się doskonaleniem Cnoty, widocznym w jego zwyczajnym postępowaniu. Gdy znajduje się w stanie „ukrytego smoka”, czyli zanim nadejdzie właściwa chwila, powinien strzec swoich możliwości i nie działać pochopnie.

Dalej tekst mówi o samodoskonaleniu człowieka szlachetnego: należy poszerzać wiedzę przez naukę, rozjaśniać sprawy przez zadawanie pytań, traktować innych z wyrozumiałością i postępować z życzliwością. Gdy pojawia się znak „smoka widocznego na polu” — obraz mędrca, który dopiero zaczyna się ujawniać — oznacza to, że nadszedł czas, by wystąpił ktoś obdarzony cnotami władcy.

Szczególne miejsce zajmują trzeci i czwarty wers heksagramu. Kto znajduje się między pozycją górną a dolną, powinien zachować nieustanną czujność: choć sytuacja jest niebezpieczna, można uniknąć nieszczęścia. Prawdziwie wielki człowiek, doskonały w Cnocie, współbrzmi z Niebem, Ziemią, Słońcem i Księżycem, podąża za zmianami czterech pór roku oraz odpowiada temu, co duchowe, zarówno w szczęściu, jak i w nieszczęściu. Jeśli działa przed Niebem, Niebo nie sprzeciwia się jego działaniu; jeśli działa po nim, potrafi dostosować się do niebiańskiego czasu i podążać za Dao (Drogą).

Na koniec tekst przestrzega przed stanem „smoka, który wzbił się zbyt wysoko”: to postawa, która zna tylko naprzód, a nie umie się wycofać; zna tylko życie, a nie jego kres; rozumie tylko zyskiwanie, a nie utratę. Tylko mędrzec pojmuje zasady postępu, odwrotu, trwania i przemijania, nie tracąc właściwej drogi. Pierwotna siła Qian, źródło Nieba, daje początek wszystkim rzeczom i kieruje biegiem niebiańskiego porządku. Każda rzecz ma własną naturę, a zarazem mieści się w jedności tej pierwotnej siły. Różne stany smoka w sześciu liniach heksagramu ukazują naturalne przemiany Dao Nieba; mędrzec jedynie rozpoznaje właściwy moment i postępuje zgodnie z nim.

Ustęp ten objaśnia przede wszystkim podstawowe pojęcie „Pierwotnej Mocy Nieba” (Qian Yuan), czyli pierwotnej siły, z której wyłania się wszechświat. Qian Yuan przejawia cztery cnoty: „pierwotność, spełnianie, sprzyjanie i wytrwałość” („Yuan, Heng, Li, Zhen”), z których „pierwotność” jest najważniejsza. Jest źródłem powstania wszystkich rzeczy, a jej zdolność do przynoszenia pożytku i zachowywania trwałości stanowi podstawę jej nieustannego działania.

Autor podkreśla, że każdy człowiek ma w sobie cechy Qian Yuan i potencjał, by „stać na czele wszystkich istot”, czyli wznieść się ponad to, co pospolite. W rzeczywistości jednak ludzie często zadowalają się przeciętnością i przemijają wraz ze zwykłymi rzeczami, co budzi żal. Prawdziwy Mędrzec potrafi posługiwać się mocą Qian Yuan. Jak ktoś, kto dosiada sześciu smoków i przemierza niebo — co oznacza panowanie nad prawami natury — sprawuje rządy nad światem i zapewnia pokój wszystkim krainom.

Pismo wyjaśnia dalej, że za właściwością Qian Yuan polegającą na „dawaniu początku i prowadzeniu ku spełnieniu” kryje się istota jej natury: zdolność do przynoszenia pożytku i trwałość. To właśnie te cechy pozwalają Qian Yuan nieustannie służyć całemu światu. Zasługa płynąca z przynoszenia pożytku wszystkim istotom jest ogromna, a zarazem pozostaje niezauważona — i w tym przejawia się wielkość Qian Yuan.

Na koniec tekst wskazuje, że cnota Qian Yuan wyraża się w sześciu pozycjach linii heksagramu, niczym w sześciu latających smokach. Mędrzec, kierując nimi, podąża za Dao Nieba. Cnota ta jest zarazem potężna i zgodna z tym, co właściwe, czysta i subtelna, a przez to nie sposób w pełni ująć jej słowami. Niebo, ludzie i Mędrcy mają wspólne źródło w wielkiej pierwotnej mocy Qian Yuan, a ich istota nie różni się od siebie.

Ten fragment omawia zasadniczy związek między naturą Nieba, człowieka i mędrca, a także głębsze znaczenie czterech cnót z Księgi Przemian (Yijing): „Qian: początek, pomyślność, sprzyjające działanie i wytrwałość”.

Porządek działania Nieba i Ziemi oraz istota ludzkiego postępowania są ze sobą nierozerwalnie związane; mędrcy mają te same cnoty co Niebo i Ziemia. Sednem heksagramu Qian, symbolizującego Niebo, jest „wytrwałość” — niezachwiana cnota, która przejawia się w naturze człowieka. Zarówno zwykli ludzie, jak i mędrcy mają tę cnotę, łączącą ich z Niebem. Początek, pomyślność, sprzyjające działanie i wytrwałość są w istocie jednością. Przez heksagram Qian mędrcy pomagają zrozumieć, że cnota wytrwałości może zrodzić nową cnotę początku, a wszystkie cztery cnoty nieustannie rodzą się nawzajem.

Prawdziwe Qian (Niebo) cechuje skrajna siła i aktywność, a Kun (Ziemię) — skrajna łagodność i uległość. Gdyby Qian utraciło siłę i aktywność, a Kun — łagodność i uległość, Niebo i Ziemia zatraciłyby swoje podstawowe właściwości. Ziemia wydaje się skrajnie łagodna, a jednak potrafi wytworzyć ruch pełen siły; wydaje się bezwładna, a jednak wyznacza kierunki. Właśnie tak przejawia się cnota uległości Kun. Droga Qian poprzez przemiany pozwala wszystkim rzeczom uzyskać własną naturę i życie — oto cnota aktywności Nieba. Siła nie musi celowo dążyć do łagodności, a łagodność nie musi celowo dążyć do siły. Właściwą drogą jest zachowanie przez każdą z nich własnej natury.

Heksagramy Qian i Kun mówią o „początku i pomyślności”, lecz Qian dodaje „sprzyjające działanie i wytrwałość”, a Kun — „sprzyjające działanie i wytrwałość klaczy”. Ta różnica jest wymowna: Qian symbolizuje smoka, wznoszącego się i podlegającego przemianom, Kun zaś klacz, uosabiającą łagodność i wytrwałość. Dzieje się tak, ponieważ istotą cnoty Kun jest niezachwiana postawa pośród łagodności — niczym u klaczy, która jest łagodna, a zarazem potrafi przemierzać długie drogi. To właśnie podstawowa cnota heksagramu Kun.

Ten fragment omawia właściwości heksagramu Kun z Księgi Przemian (Yijing), symbolizującego Ziemię, a szczególnie głęboki sens wyrażenia „wytrwałość klaczy” — łagodnej i wiernej natury klaczy.

Heksagram Kun naśladuje łagodną Cnotę Ziemi, podobną do uległej i wiernej natury klaczy. Zachowanie takiego spokojnego, prawego nastawienia przynosi pomyślność, a w działaniu — długotrwałe korzyści. Droga Kun uznaje przewodnią rolę Qian (Nieba) i sama pozostaje na drugim planie: nie wyprzedza innych ani nie tworzy stronniczych układów. Na tym polega istota prawości. Jeśli Kun wyprzedzi Qian, zgubi właściwy kierunek; dopiero podążając za jego przewodnictwem, może go odnaleźć. Niezależnie od tego, czy Qian przewodzi na zachodzie, czy na południu, Kun spokojnie pozostaje na północnym wschodzie i skupia się na podążaniu za nim. Ta niezachwiana postawa posłuszeństwa stanowi źródło „wielkiego powodzenia” przypisywanego heksagramowi Kun.

Ludzka natura jest z początku prawa, a w tej prawości zawiera się naturalnie także to, co właściwe i uporządkowane. Pierwsza myśl człowieka jest przejawem jego prawej natury; gdy człowiek ją sobie uświadamia, samo uświadomienie również jest prawe. Świadomość pozwala rozpoznać właściwą miarę, a umiejętność zatrzymania się we właściwym momencie oznacza zachowanie ładu. Natura Ziemi jest rozległa i mocna, a Cnota Kun nie ma granic, dlatego tekst wymienia zarazem „prostotę” i „ład”: prostota oznacza wewnętrzną prawość, a ład — zewnętrzne poczucie tego, co słuszne. Prawość uczy człowieka, kiedy się zatrzymać, a słuszność — kiedy działać. Te cechy nie są nabyte przez naukę; stanowią wrodzoną Cnotę człowieka.

W załączonym komentarzu Su Dongpo wyjaśnia, że smok symbolizuje przemianę, która wypływa z własnej inicjatywy, natomiast koń — uległość wobec tego, kto się nim posługuje. Klacz ucieleśnia posłuszeństwo w najwyższym stopniu, ale nawet ono musi pozostać prawe, by nie zejść na złą drogę. Li Zhi rozwija tę myśl: prawdziwe posłuszeństwo oznacza podporządkowanie się prawom Nieba (Qian), a podążanie za Drogą Nieba jest zarazem prawością. Jeśli Yin, czyli łagodna i uległa natura Kun, przywiąże się do innego Yin — na przykład przez zrzeszanie się z podobnymi sobie albo zwrócenie ku południowemu zachodowi, stronie Yin — nie zdoła skupić się na podążaniu za Yang, czyli Qian, i urzeczywistnić doskonałej uległości. Istotą Drogi Kun jest zdolność służenia innym bez utraty własnej natury.

Ten fragment omawia przede wszystkim zasady postępowania wobec innych i kultywowania De (Cnoty/Mocy). Na początku wskazuje, że nie należy uparcie obstawać przy własnym zdaniu. Trzeba zachowywać zgodę, a zarazem nie wysuwać się na pierwszy plan. Szlachetny człowiek powinien umieć rozpoznać właściwy moment: kto chce wyprzedzać innych, łatwo gubi kierunek, a kto podąża za nimi, może dostroić się do niebiańskiego Dao (Drogi). Jako metaforę przywołano układ trygramów Bagua (Osiem Trygramów): zachód i południe — trygramy Dui, Li i Xun — symbolizują przyjaciół o podobnych dążeniach, natomiast wschód i północ — trygramy Zhen, Kan i Gen — oznaczają tych, którzy nie należą do tej samej grupy. Dwie siły o naturze Yin trudno mogą wzajemnie się wspierać, dlatego należy odejść od podobnych sobie i zwrócić się ku północnemu wschodowi, symbolizującemu trygram Qian, aby szukać w nim siły przewodniej.

Li Tuoweng, być może komentator, wyjaśnia, że Qian przewodzi trygramowi Kun. Qian nie wymaga usilnych zabiegów, by objąć tę rolę; gdy ktoś próbuje wymusić taki rezultat, może go utracić. Jeśli wciąż myśli o nawiązywaniu przyjaźni, nie potrafi skupić się na podążaniu za wskazaniami Qian. Następnie tekst omawia właściwości drugiej linii: zajmuje ona miejsce Yin, toteż jej natura jest łagodna i uległa. Prawość i uczciwość rodzą się w sercu, a wyrażają się w szczerości słów i czynów. Lojalność prowadzi do szczerości, która bierze początek we wnętrzu — tej zasady powinien trzymać się każdy. Dlatego szlachetny człowiek przez całe życie kieruje się lojalnością i wiarygodnością.

Jeśli ktoś jeszcze nie pojmuje w pełni najwyższego wymiaru lojalności i wiarygodności, powinien przynajmniej zacząć od codziennych słów i czynów oraz praktykować tę zasadę przez całe życie. W ten sposób zachowa prawość i ograniczy liczbę błędów. Człowiek, który każdego dnia pilnie kultywuje De, obawia się przede wszystkim zejścia z drogi prawości. Kto naprawdę rozumie najwyższy wymiar tej zasady, słysząc o lojalności i wyrozumiałości, pojmuje, że wszystko przenika jedna zasada. Kto jej nie rozumie, może przez całe życie trzymać się lojalności i wyrozumiałości, a mimo to nie pojąć sensu owej jedności. Dlatego Zengzi uznawał lojalność i wyrozumiałość za najważniejszą zasadę, a jego uczeń praktykował je przez całe życie — na tym polega różnica między zrozumieniem a jego brakiem.

Konfucjusz powiedział: „Czy istnieje jedno słowo, którym można kierować się przez całe życie? Być może jest nim wyrozumiałość”. To trafne stwierdzenie. Uczeni powinni przez całe życie praktykować drogę lojalności i wyrozumiałości, czekając, aż zrozumienie przyjdzie samo; nie wolno go wymuszać. Do osiągnięcia najwyższego wymiaru potrzebna jest cnota Qian: silna, wyważona, czysta i subtelna. Łagodnej cnocie Kun trudno dorównać. Czwarta linia Yang zajmuje górną część trygramu Qian i znajduje się w stanie wahania między wiarą a zwątpieniem: zdaje się rozumieć najwyższą zasadę, lecz nie ufa temu rozpoznaniu; chce trzymać się jej przez całe życie, ale nie czuje się pewnie. Taki stan wyraża obraz: „wzbija się, to znów spoczywa w otchłani”. Konfucjusz jasno wskazuje, że cnota wymaga wytrwałości: kto raz wznosi się, a raz opada, ten jest niestały. Podobnie osiągnięcia wymagają konsekwencji: kto raz posuwa się naprzód, a raz się cofa, ten nie ma wytrwałości.

Ten fragment omawia zasady kultywowania Cnoty i kształtowania własnego charakteru. Tak zwana „stałość” — Dao niezmienne i trwałe — nie oznacza, że trzeba powtarzać puste frazesy o lojalności i prawości. Nie trzeba też odcinać się od ludzi, by stać się świętym. Skoro żyjemy pośród innych, jak mielibyśmy całkowicie odłączyć się od wspólnoty? Moim zdaniem szlachetny człowiek doskonali Cnotę i rozwija swoją wiedzę przede wszystkim wtedy, gdy potrafi rozpoznać właściwy moment i działać zdecydowanie. Jeśli bez końca się waha, kiedy osiągnie pokój powszechny?

Tekst posługuje się słowami orzeczeń do linii heksagramu Qian z Jing Przemian (Yijing). „Smok w locie na niebie” w linii dziewiątej na piątym miejscu — czyli w piątej linii heksagramu Qian — przedstawia stan doskonały, w którym Cnota, pozycja i odpowiedni moment są ze sobą zgodne. Taki „wielki człowiek”, czyli osoba o szlachetnej Cnocie, cieszy się największym szacunkiem ludzi pod Niebem. A dlaczego wielkim człowiekiem nazywa się także osobę z linii dziewiątej na drugim miejscu, która ma Cnotę, lecz nie zajmuje wysokiej pozycji? Ponieważ najcenniejsza pod Niebem jest sama Cnota. Człowiek obdarzony Cnotą zasługuje na szacunek bez względu na swoją pozycję: od władcy po zwykłego człowieka, podstawą pozostaje kształtowanie własnego charakteru i pielęgnowanie swojej natury. Jeśli zwykły człowiek ma Cnotę właściwą władcy, z pewnością zyska powszechne uznanie. A kto naprawdę uszanuje kogoś, kto zajmuje wysoką pozycję, lecz nie ma Cnoty?

Przyjrzyjmy się poszczególnym liniom. W drugiej linii ujawnia się smocza Cnota — symbol Cnoty szlachetnego człowieka — a jej położenie jest „środkowe i właściwe”, czyli wolne od skrajności. Przypomina cel, do którego ludzie dążą: Cnota nie osiągnęła jeszcze szczytu, lecz już szeroko przynosi pożytek. Pozostałe linie przedstawiają inne etapy kultywowania Cnoty. Pierwsza przestrzega, by skupić się na doskonaleniu i nie działać przedwcześnie; szósta przypomina, że nadmiar prowadzi do „smoka, który wzniósł się zbyt wysoko i żałuje”. Linie trzecia i czwarta wymagają nieustannej pracy albo uważnego rozpoznania sytuacji. Są to stany pojawiające się w toku doskonalenia, ale nie stanowią najkorzystniejszego momentu, by „spotkać wielkiego człowieka”. Kto jednak wytrwale kultywuje Cnotę, może stać się wielkim człowiekiem podziwianym przez wszystkie istoty — niezależnie od tego, czy osiągnie stan linii drugiej, czy piątej.

Główna myśl tego fragmentu jest taka, że kultywowanie Cnoty nie zależy od wysokości zajmowanej pozycji; najważniejsza jest wytrwała praktyka. Odpowiedni moment i pozycja to warunki zewnętrzne. Decydujące pozostaje rozwijanie wewnętrznej Cnoty.

Mowa dotyczy relacji między „Wielkim Człowiekiem” — osobą o szlachetnej cnocie — a Niebem i Ziemią. Prawdziwy Wielki Człowiek ma cnotę zgodną z Niebem i Ziemią. Nie przywiązuje wagi do wysokiej ani niskiej pozycji: równie dobrze może zajmować miejsce dziewiątej piątej, symbolizujące najwyższą godność, jak i miejsce dziewiątej drugiej wśród linii heksagramu Księgi Przemian. Niebo nie śmie mu się sprzeciwić, bo potrafi kierować Drogą Nieba. Ludzie nie śmieją mu się sprzeciwić, bo przewodzi wszystkim istotom i zapewnia światu pokój. Duchy i bóstwa także nie śmieją mu się sprzeciwić, bo ma niezwykłą zdolność przemiany: może być wielki lub mały, ukryty lub widoczny, przywoływać wiatr i sprowadzać deszcz. Wszystkie te zdolności przychodzą mu naturalnie.

Konfucjusz westchnął, że latający smok z dziewiątej piątej linii — symbol najwyższego spełnienia — ujawnia się tylko wtedy, gdy podobne istoty odnajdują siebie nawzajem. W rzeczywistości jednak nawet ci, którzy zajmują miejsca wśród sześciu linii heksagramu, nie zawsze potrafią się zrozumieć. Mędrców bliskich ideałowi Wielkiego Człowieka, takich jak Yan Hui, jest bardzo niewielu; po jego śmierci jeszcze trudniej było takich znaleźć. Właśnie dlatego Konfucjusz tak boleśnie odczuwał różnicę między drugą a piątą linią, symbolizującymi odmienne poziomy osiągnięcia.

Świętym jest ten, kto naprawdę rozumie, kiedy posuwać się naprzód, a kiedy się wycofać. Nigdy nie popada w skrajność, którą symbolizuje „przesada”. Święty niezmiennie trzyma się Drogi środka i prawości, nie wybiera zaś z tekstu przypadkowych fragmentów, by zaspokoić własne pragnienia, jak czynią zwykli ludzie.

Wszystkie dziewięć linii heksagramu Qian, symbolizującego Niebo, to linie yang i każda z nich przedstawia smoka. Widać wiele smoków, lecz ich przywódca pozostaje niewidoczny — i na tym polega sedno. Kto naprawdę rozumie zasadę „posługiwania się dziewiątkami”, pojmuje głęboki sens obrazu smoków bez przywódcy: nie rywalizują one o przewodzenie. Osiągnąwszy ten stan, można naturalnie przewodzić wszystkim istotom i zapewnić światu pokój, kierować Drogą Nieba i władać kosmosem, w pełni rozumiejąc prawdziwy sens Drogi Qian.

Myśl przewodnia górnej i dolnej części Księgi Przemian (Yijing) jest taka: przemiany wszystkiego, co istnieje we wszechświecie, wynikają z jednej podstawowej zasady — „jednej zasady źródłowej” (yiyuan). Zasada ta kieruje działaniem Nieba i Ziemi, a wszystkie przemiany przejawiają się w konkretnych rzeczach. „Posługiwanie się dziewiątkami” (yongjiu), czyli reguła stosowania linii yang w heksagramie Qian, ukazuje zatem prawidła Drogi Nieba (Tiandao).

„Gromada smoków bez przywódcy — pomyślność”: zawarta tu pomyślność obejmuje cztery cnoty: początek (yuan), pomyślne spełnienie (heng), stosowność (li) i prawość oraz trwałość (zhen). Zasada „posługiwania się dziewiątkami”, zgodna z cnotą Nieba, nie może mieć stałego zwierzchnika; gdyby taki istniał, zasada ta nie odpowiadałaby Drodze Nieba. Dlatego Księga Przemian mówi, że pierwotna moc Nieba — Qianyuan — może ukazywać prawidła Drogi Nieba tylko wtedy, gdy działa według reguły „posługiwania się dziewiątkami”. Su Shi ujął to trafnie: Qianyuan przyjmuje „brak przywódcy” za zasadę Drogi Nieba. To nader przenikliwa myśl.

Komentarze różnych autorów zamieszczone w dodatku:

Zhuangzi mówi, że Księga Przemian zajmuje się przemianami Yin-Yang. Yang Xiong stwierdza, że Fuxi posłużył się Ośmioma Trygramami (Bagua), by uporządkować Niebo i Ziemię, król Wen z dynastii Zhou rozwinął je w sześć linii, a Konfucjusz uzupełnił obrazy heksagramów i ich teksty. Dopiero w ten sposób odsłonięto tajemnice Nieba i Ziemi oraz ustanowiono reguły rządzące wszystkimi rzeczami.

Chen Tuan, myśliciel taoistyczny, uważał, że Fuxi najpierw nakreślił Osiem Trygramów, a następnie łączył je, tworząc sześćdziesiąt cztery heksagramy. Nie opatrywał ich słownym objaśnieniem, lecz pozostawiał ludziom możliwość poznawania ich znaczenia przez obserwację. Postępowanie zgodne z obrazem heksagramu przynosi pomyślność, a sprzeczne z nim — niebezpieczeństwo. Oto mądrość „nauczania bez słów” Fuxiego.

Shao Yong mówi: Księga Przemian jest narzędziem, za pomocą którego mędrcy wspierają Drogę szlachetnego człowieka i osłabiają drogę człowieka małostkowego. Pozwala przewidywać bieg zdarzeń, zanim nastąpią, oraz zapobiegać zagrożeniom, zanim przybiorą wyraźną postać. Przemiany wzrostu i zaniku, otwierania i zamykania zachodzą w niej w sposób całkowicie naturalny. Jak można osiągnąć taki poziom, jeśli nie dzięki najsubtelniejszej i najgłębszej mocy działającej w świecie?

Zhou Dunyi wskazuje, że mędrcy ukazują istotę rzeczy za pomocą obrazów heksagramów, a ich głębszy sens objaśniają za pomocą tekstów. Bez obrazów nie sposób dostrzec istoty nauk mędrców, a bez tekstów trudno zrozumieć ich myśl. Księga Przemian jest więc czymś więcej niż źródłem Pięciu Klasyków — to klucz do tajemnic Nieba, Ziemi i duchów.

Qiu Jun uważał, że trzy kreski heksagramu Qian — trzy linie yang — są prapoczątkiem późniejszych znaków pisma, a cztery słowa „początek, pomyślne spełnienie, stosowność, prawość” stanowią źródło zasad moralnych na wszystkie czasy. Cztery cnoty odpowiadają cyklowi czterech pór roku, ludzkim cnotom życzliwości, prawości, etykiety i mądrości, a także cyklicznym okresom ruchu Nieba i Ziemi: yuan, hui, yun i shi.

Cai Qing, znany także jako Zimu, objaśniał sześć linii heksagramu Qian za pomocą postaci historycznych. Smok ukryty w pierwszej linii odpowiada Yan Huiowi: nie służył światu, a mimo to doskonalił swoją cnotę. Smok ukazujący się w drugiej linii odpowiada Konfucjuszowi, który we właściwym czasie szerzył kulturę i naukę moralną. Smok czujny w trzeciej linii odpowiada godnym ministrom, takim jak Gao Yao i Hou Ji, którzy nawet w pomyślnych warunkach nie tracili czujności. Smok wznoszący się w czwartej linii odpowiada królowi Tang z dynastii Shang i królowi Wu z dynastii Zhou, którzy przeprowadzili przemianę w czasach chaosu. Latający smok w piątej linii odpowiada Yao i Shunowi, których cnota ogarniała cały świat. Smok przekraczający miarę w linii górnej odpowiada Yi Yinowi i księciu Zhou, którzy osiągnęli najwyższą pozycję wśród poddanych, a jednak nie porzucili właściwej drogi. Sześć linii przedstawia w ten sposób różne etapy i poziomy ludzkiego życia.

Ten fragment gromadzi interpretacje kilku uczonych dotyczące heksagramu Qian z Jing („Księgi Przemian”). Jego głównym tematem jest związek między działaniem Nieba a cnotą mędrca.

Su Shi, zwany panem Po, uważał, że ci, którzy dziś wznoszą się wysoko, niegdyś także pozostawali w ukryciu. Kto może więc powiedzieć, że nie są ludźmi wielkiej miary? Osoby znajdujące się w tej pozycji mogą uniknąć żalu, jeśli wiedzą, jak postępować. To, co określa się jako „istniejące”, nigdy nie jest absolutne. Dopiero harmonia Yin-Yang pozwala rodzić się i rozwijać wszystkim rzeczom; nazywa się to „pomyślnym obrzędem”, czyli pięknym rytuałem. Gdy działanie nie jest swobodne i właściwe, prowadzi do uporu; gdy zaś rozmija się z zasadami moralnymi, staje się bezwzględne.

Luo Yizheng objaśniał trzecią linię dziewięć w heksagramie Qian. Linia ta znajduje się między dwoma heksagramami Qian, co symbolizuje nieustanny wysiłek. Leży na szczycie dolnego trygramu, niczym słońce zachodzące za horyzont. To położenie jest niebezpieczne, dlatego jedynie całodzienna pilność i ostrożność, połączone z czujnością także nocą, mogą uchronić przed nieszczęściem.

Shi Jie, zwany Shoudao, posłużył się relacją Nieba i Ziemi jako przenośnią ukazującą stosunki między władcą a poddanymi. Choć Niebo wznosi się bardzo wysoko, musi łączyć się z Ziemią, by mogły następować pory roku i rodzić się wszystkie rzeczy. Podobnie władca, choć zajmuje najwyższą pozycję, powinien mieć kontakt z poddanymi, aby rządzić państwem i kierować urzędnikami. Dzięki temu nie popada w skrajność.

Wang Ji wyjaśniał, że „Qian” oznacza cnotę Nieba. Duchowa energia Nieba i Ziemi skupia się w naturze człowieka. Brak pragnień jest pierwotnym stanem umysłu — i tym właśnie jest Qian. Niebo działa bez ustanku, dni i noce następują po sobie, Słońce i Księżyc zmieniają się, a pory roku obracają się w stałym porządku. Dzieje się tak dzięki jego mocy i prężności. Cnota mędrca jest podobna: nie ustaje przez całe życie i pozostaje w jedności z Niebem. Zwykli ludzie nie mogą całkiem uwolnić się od pragnień, nie powinni jednak im ulegać. Szlachetny człowiek ma brać przykład z Nieba i nieustannie ograniczać swoje pragnienia.

Na końcu tekst objaśnia zjawiska astronomiczne: ciała niebieskie poruszają się według regularnego rytmu i nigdy się nie zatrzymują. Gwiazda Polarna, zwana gwiazdą zawiasową, jest osią niebios: zdaje się nieruchoma, choć obraca się wokół niej całe sklepienie niebieskie. To właśnie wyraża słowa z Księgi Pieśni: „Nakaz Nieba jest głęboki i nieustający”. Jest to zasada działania przemiany i tajemnica przekazywana przez mędrców. Konfucjaniści rzadko mówią o pustce i bezruchu, a jednak to one stanowią istotę Drogi Nieba.

Konfucjusz bardzo szczegółowo objaśniał rezonans, czyli wzajemne oddziaływanie rzeczy. Wszystkie zjawiska rezonansu w świecie rodzą się z bezruchu, a odpowiedzi na nie — z pustki. Pustka potrafi dostosować się do przemian, bezruch zaś umożliwia cudowne oddziaływanie. Bez celowego namysłu i planowania można w ten sposób pojąć prawidłowości rządzące ruchami całego świata. Prostolinijność cesarza Yao, subtelność cesarza Shuna, powaga króla Wen z dynastii Zhou, milczenie Konfucjusza, pozorna niezdarność Yana Huia, za którą kryła się wielka mądrość, oraz spokój księcia Zhou — wszystko to są przejawy tego stanu.

Uczeni konfucjańscy przywiązani do świeckiego, dogmatycznego odczytywania klasycznych pism pozwalają, by ich własne rozważania przesłoniły im poznanie pustki i bezruchu, które stanowią podstawę rzeczywistości. Dlatego nauka mędrców nie może się ujawnić, a przemiany, dzięki którym Niebo i Ziemia tworzą świat, niemal ustają.

(Kua Kun symbolizuje Ziemię i składa się z sześciu linii Yin.)

Kua Kun symbolizuje początek i pomyślność; sprzyja postępowaniu zgodnie z zasadami, z wytrwałością klaczy. Gdy szlachetny człowiek podejmuje działanie, z początku może się zagubić, lecz w końcu odnajdzie właściwy kierunek. Podążając na południowy zachód, zyska towarzyszy; kierując się na północny wschód, utraci ich. Trwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność.

Komentarz do wyroku głosi: Jakże wielka jest pierwotna moc Kun! Dzięki niej wszystkie rzeczy rosną i rozwijają się, a ona łagodnie przyjmuje Drogę Nieba. Ziemia jest rozległa i ciężka, dźwiga wszystkie rzeczy. Jej De (moc) nie ma granic: obejmuje ogrom, karmi i wspiera wszystko, co bujnie się rozwija. Klacz należy do rodzaju Ziemi; może bez końca przemierzać ziemię, jest łagodna i sprzyja wytrwałości. Kiedy szlachetny człowiek podejmuje działanie, początkowo traci drogę, lecz później, podążając za prawidłowym porządkiem, wraca na właściwą ścieżkę. Towarzysze z południowego zachodu towarzyszą mu jako osoby tego samego rodzaju; utrata towarzyszy na północnym wschodzie ostatecznie przynosi pomyślność. Pomyślność płynąca z trwania przy właściwej drodze jest rozległa jak Ziemia.

Komentarz do obrazu głosi: Potęga Ziemi jest ciężka i nieprzerwana. Szlachetny człowiek powinien naśladować tę cnotę, rozwijając wielkoduszność, która potrafi dźwigać wszystkie rzeczy.

Linia początkowa, sześć na dole: Gdy stąpa się po cienkim szronie, wiadomo, że nadchodzi pora twardego lodu.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Szron pod stopami oznacza, że Qi Yin zaczyna się zespalać. Jeśli ten proces będzie postępował, w końcu powstanie twardy lód.

Druga linia, sześć: Prosta, kwadratowa i rozległa; bez szczególnego ćwiczenia nic jej nie zaszkodzi.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Ruch drugiej linii jest prosty i prawidłowy. Nie trzeba niczego szczególnie ćwiczyć, by uniknąć szkody, ponieważ porządek Ziemi jest z natury jasny.

Trzecia linia, sześć: Zachowuje w sobie piękno i trwa przy właściwej drodze. Być może będzie służyć królowi; nie przypisze sobie zasługi, lecz osiągnie dobry rezultat.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Zachowywać piękno i trwać przy właściwej drodze znaczy czekać na odpowiednią chwilę, by je ujawnić. Służba królowi wskazuje na rozległość mądrości.

Czwarta linia, sześć: Jakby zawiązywała worek — ostrożnie; bez winy, ale i bez pochwały.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Zawiązanie worka nie przynosi winy, ponieważ ostrożność pozwala uniknąć nieszczęścia.

Piąta linia, sześć: Żółta dolna szata, symbol skromności; wielka pomyślność.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Żółta dolna szata przynosi wielką pomyślność, ponieważ piękno cnoty kryje się w sercu.

Linia górna, sześć: Smok walczy na polu; jego krew miesza błękit z żółcią.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Walka smoka na polu oznacza, że jego Droga została naruszona.

Zastosowanie sześciu linii, właściwe dla kua Kun: Korzystne jest trwać przy właściwej drodze na zawsze.

Komentarz do obrazu wyjaśnia: Trwanie przy właściwej drodze na zawsze prowadzi do wielkiego i pełnego zakończenia.

Komentarz wenyan głosi: Kua Kun jest skrajnie łagodna, lecz w działaniu staje się silna; jest całkowicie spokojna, a jej De jest prawidłowe. Gdy później odnajduje pana, zyskuje stałą drogę. Obejmuje wszystkie rzeczy i przemienia je, sprawiając, że rozwijają się w świetle. Istotą Drogi Kun jest łagodność! Podąża ona za czasem wyznaczanym przez Niebo. Rodzina, która gromadzi dobre uczynki, z pewnością doczeka się dodatkowej pomyślności; rodzina, która gromadzi złe uczynki, z pewnością doczeka się dodatkowego nieszczęścia.

Ten fragment omawia naturalny porządek relacji między Niebem a Ziemią, władcą a poddanym oraz mężem a żoną, a także skutki naruszania tego porządku.

Na początku stwierdza, że w rodzinie, w której nie czyni się dobra i nie gromadzi De (Cnoty/Mocy), nieszczęścia narastają. Zabójstwo władcy przez poddanego czy ojca przez syna nie następuje nagle — jest wynikiem długiego procesu. Tak jak mówi Jing (pismo/klasyka Księgi Przemian): „Gdy stąpasz po cienkim szronie, wiesz, że nadchodzi twardy lód”. To obraz nieuchronnego kierunku, w jakim rozwijają się zdarzenia.

Dalej mowa o kształtowaniu siebie przez szlachetnego człowieka. Powinien zachować prawość w sercu, a w postępowaniu kierować się tym, co słuszne. Szacunek pomaga mu uporządkować wnętrze, zaś prawość wyznacza miarę zewnętrznych działań. Dzięki temu cnota nie pozostaje osamotniona. Cechy takie jak uczciwość, prawość i wielkoduszność nie wymagają ostentacyjnego okazywania: człowiek, który je pielęgnuje, działa swobodnie i bez wahania.

Następnie tekst opisuje cechy drogi Yin, łagodnej i ustępującej. Choć wiążą się z nią cnoty, należy wspierać nimi działania władcy w sposób powściągliwy i nie przypisywać sobie zasług. Takie jest prawo Ziemi, powinność żony i zasada obowiązująca poddanego. Ziemia nie zabiega o uznanie, a jednak to dzięki niej wszystko może rosnąć i dojrzewać.

Kiedy Niebo i Ziemia działają w harmonii, roślinność bujnie się rozwija. Gdy zaś ich drogi zostają zamknięte, mędrcy wycofują się z życia publicznego. Słowa Księgi Przemian o „zawiązaniu worka” są przestrogą, by zachować ostrożność. Szlachetny człowiek pojmuje zasady rzeczy, postępuje uczciwie, a jego cnota sama ujawnia się w słowach i czynach. Dzięki temu dokonuje dzieła — to najpiękniejszy stan.

Gdy Yin staje się nadmiernie silne i występuje przeciw Yang, dochodzi do konfliktu. Nawet jeśli Yin bierze wtedy górę, nadal pozostaje Yin i nie zmienia swojej natury. Obrazuje to opowieść o smoku i koniu: jeśli zmusza się smoka do ciągnięcia wozu, a konia do sprowadzania deszczu, oba tracą właściwe sobie zdolności. Niebo i Ziemia, mąż i żona, władca i poddany mają swoje miejsca, których nie należy odwracać. Niebo nad Ziemią to naturalny porządek, podobnie jak odrębne powinności męża i żony. Dopiero gdy każdy zajmuje swoje miejsce i wypełnia właściwe mu zadania, może spełniać swoją rolę.

Na koniec tekst podkreśla, że wymuszone zmienianie natury rzeczy pozbawia je ich właściwych zdolności: smok nie powinien wykonywać pracy konia, a klacz — zadań smoka. Mędrcy ustanowili porządek Qian i Kun, czyli Nieba i Ziemi oraz Yin i Yang, by każda rzecz mogła znaleźć właściwe sobie miejsce.

Ten fragment omawia zasadnicze właściwości heksagramów Qian i Kun w Księdze Przemian (Yijing). Autor uważa, że Qian, symbolizujący Niebo, Yang i siłę, oraz Kun, symbolizujący Ziemię, Yin i uległość, pełnią odrębne funkcje. Nie można ich wzajemnie zastępować ani na siłę uzupełniać.

Gdyby Qian utracił swoją siłę, a Kun — uległość, przestałyby spełniać swoje zadania. Gdyby Niebo nie mogło podtrzymywać wszystkich istot, a Ziemia nie zapewniała trwałego oparcia, porządek całego kosmosu uległby rozpadowi. Istotą Drogi Qian, czyli praw Nieba, jest zachowywanie własnej natury pośród przemian. Droga Kun, czyli prawa Ziemi, polega na tym, że w bezruchu zawiera się ruch, a w łagodności — siła.

Szczególnie głębokie znaczenie ma sformułowanie z heksagramu Kun: „korzystna jest prawość klaczy”. Klacz jest łagodna, a zarazem potrafi nieść ciężar i przemierzać dalekie drogi. Symbolizuje to wielką użyteczność Kun, mimo jego uległości. Naśladując Drogę Kun, szlachetna osoba powinna być jak klacz: zachowywać wierność jednej drodze, nie wysuwać się na czoło i nie tworzyć stronnictw, lecz spokojnie podążać za kierunkiem wyznaczanym przez Qian, siłę przewodnią. Ta pozornie bierna postawa jest w istocie kluczem do tego, by Kun mógł dokonywać wielkich rzeczy.

Autor krytykuje niektórych konfucjanistów za błędne rozumienie Qian i Kun: sądzą oni, że siła musi oznaczać gwałtowność, a uległość — słabość. Tymczasem natura Qian i Kun jest doskonała i nie wymaga, by człowiek sztucznie łagodził Qian albo wzmacniał Kun. Qian jest skrajnie silny, a Kun — skrajnie uległy. Każdy z nich pełni własną funkcję i właśnie na tym polega zasada działania Nieba i Ziemi.

Przy narodzinach człowieka jego natura jest z gruntu prawa. Mówi się tu zarówno o „prostolinijności”, jak i o „prawidłowym kształcie”, ponieważ ludzie często wiedzą jedynie, że należy być prostolinijnym, lecz nie dostrzegają, że sama prostolinijność ma także wymiar prawidłowego ładu. Czyż pierwsza myśl, która rodzi się w człowieku, nie jest właśnie przejawem prostolinijnej natury? Gdy tylko pojawia się myśl, wraz z nią przychodzi świadomość: pierwsza myśl jest prosta, a dostrzeżenie tej myśli również jest proste. Kiedy myśl ustaje, wnętrze człowieka staje się uporządkowane. Gdy serce-umysł ma w sobie oparcie, działanie z natury rzeczy może być zgodne z właściwą Drogą. Choć „prostolinijność” i „prawidłowy kształt” rozpatruje się osobno, w istocie są jednym: jasnym i rozległym. Natura Ziemi jest rozległa, a Droga Kun — symbolizująca w Księdze Przemian Ziemię, łagodność i zdolność do podtrzymywania — nie ma granic. Nie może ona istnieć w oderwaniu, i na tym polega sedno sprawy. Dlatego tekst wyroczni wymienia razem „prostolinijność” i „prawidłowy kształt”.

„Prostolinijność” oznacza prawość, a „prawidłowy kształt” — słuszność. Prawość polega na wygaszeniu błędnych myśli, a słuszność — na stosownym działaniu. Wygaszenie błędnych myśli jest czcią; „cześć” nie oznacza tu przybierania określonej postawy, lecz po prostu pierwotną prostolinijność wnętrza. Stosowne działanie jest słusznością; „słuszność” nie oznacza tu usilnego zabiegania o coś, lecz działanie zgodne z tym, co przynosi pożytek danej sprawie. Czy osiągnięcie takiej prostolinijności i stosowności wymaga nauki? Można przecież od początku działać z pożytkiem bez uczenia się — cóż więc budziłoby tu wątpliwości?

Dodatek

Su Shi wyjaśnia: „Smok potrafi się przemieniać i działa zgodnie z własną wolą; koń zaś jest posłuszny i służy człowiekowi. Droga Kun służy człowiekowi niczym koń, a jej cechą jest łagodność klaczy. Sama skrajna łagodność, jeśli nie trzyma się właściwej Drogi, prowadzi do zboczenia, dlatego mówi się: ‘Korzystne jest zachowanie prawości klaczy’ (korzystne jest być łagodnym jak klacz i zarazem trzymać się prawości)”.

Li Tuoweng mówi: „Skrajna łagodność zawsze trzyma się prawości. To, co nazywa się najwyższym posłuszeństwem, polega na podążaniu za Drogą Qian — symbolizującą w Księdze Przemian Niebo i przewodnią siłę — a skoro podąża się za Drogą Qian, jak można nie trzymać się prawości? Jeśli chodzi o ‘zyskanie towarzyszy’ (otrzymanie pomocy od podobnych sobie), czy to przez zgromadzenie osób podobnych, czy przez wyruszenie na południowy zachód, jest to poleganie przez naturę Yin na tym, co również należy do Yin. Jak można wtedy całym sercem słuchać Drogi Qian i osiągnąć stan doskonałego posłuszeństwa?”

Następnie wyjaśnia: „Droga Kun może służyć człowiekowi, lecz nie potrafi sama przewodzić; może współdziałać i harmonizować, lecz nie powinna występować z inicjatywą. Dlatego korzystne jest, by szlachetny człowiek wyruszył dokądś: jeśli ruszy pierwszy, straci orientację, a jeśli podąży później, zdoła wykorzystać bieg rzeczy i osiągnąć swój cel. Dlatego właśnie takie postępowanie jest korzystne. Zachód i południe odpowiadają trygramom Dui, Li i Xun, które należą do tej samej kategorii; wschód i północ odpowiadają trygramom Zhen, Kan i Gen, które do niej nie należą. Dwa znaki Yin nie mogą wzajemnie sobie służyć, trzeba więc opuścić podobnych sobie, zerwać więzi stronnictwa i zwrócić się ku północnemu wschodowi”.

Li Tuoweng mówi też: „Qian jest zwierzchnikiem Kun. Skoro Qian jest zwierzchnikiem, nie trzeba szukać nikogo innego. Gdy zaczyna się szukać gdzie indziej, rodzi się pragnienie, by zyskać pomoc podobnych sobie, a wtedy nie można już całym sercem słuchać Qian”.

Następnie wyjaśnia: „Gdy wśród sześciu linii znak Yin zajmuje drugą pozycję, można powiedzieć, że jest to łagodność.

Ten fragment objaśnia głęboką filozofię heksagramu Kun z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje ziemię i uległość. Jego główna myśl jest taka, że prawdziwa uległość nie oznacza słabości, lecz polega na podążaniu za naturalnym porządkiem i zachowaniu bezinteresowności. Ziemia wydaje się skrajnie łagodna i nieruchoma, a jednak kryje w sobie siłę oraz cnotę prawości.

Autor nazywany Tuowengiem (być może jednym z komentatorów) podkreśla, że skrajna łagodność może przemienić się w siłę, a głęboka cisza ujawnia prawość charakteru. Gdy energia Yin osiąga czwartą linię heksagramu — linię sześć cztery — trzeba zachować ostrożność, jak przy ciasnym zawiązywaniu worka. Wtedy łatwo znaleźć się w trudnym położeniu: spotkać się z krytyką albo pochwałą. Pochwała może wzbudzić podejrzenia, a nagana — ściągnąć winę. Najtrudniej więc zachować środkową drogę, bez pochwał i bez przewinień.

Dalsza część wyjaśnia to za pomocą obrazu „żółtej dolnej szaty”. Żółć symbolizuje środek, a dolna szata — skromność. Prawdziwa cnota nie tkwi w zewnętrznych ozdobach, lecz w wewnętrznej prawości i równowadze, określanych jako „żółty środek”. Ziemia nie zabiega o świetny wygląd; jej wartość tkwi w wewnętrznej harmonii.

Cheng Yi (Cheng Zhengshu) dodaje, że Yin powinno podążać za Yang: pozycja Yin na południowym zachodzie winna podporządkować się pozycji Yang na północnym wschodzie. W przeciwnym razie Yin utraci swoje oparcie. Zhu Xi (Zhu Zhonghui) wyjaśnia z kolei, że wszystkie sześć linii heksagramu Kun jest Yin, co ukazuje czystą, skrajnie uległą naturę. Piąta linia, choć Yin zajmuje w niej pozycję władczą, dzięki wewnętrznej cnocie równowagi i uległości pozwala osiągnąć zgodność między wnętrzem a zewnętrzem.

Analiza heksagramu ukazuje taoistyczną mądrość, według której łagodność zwycięża siłę. Prawdziwa moc wyrasta z podążania za Niebiańską Drogą i pielęgnowania równowagi oraz prawości.

Ten fragment, objaśniany przez kilku uczonych, przedstawia znaczenie tekstów poszczególnych linii heksagramu Kun w Jing (Księdze Przemian), który symbolizuje ziemię i łagodną, żeńską siłę Yin. Gdy podczas buntu Nan Kuai wróżba wskazała „Żółtą szatę — wielkie szczęście”, Zi Fu Huibo zauważył, że taki pomyślny omen można odnieść tylko do czynu zgodnego z lojalnością i wiernością; w przeciwnym razie buntownik poniesie klęskę. Żółty symbolizuje to, co właściwe i wyważone, a dolna część szaty — skromność. Jeśli człowiek jest nielojalny w sercu, nie okazuje szacunku w postępowaniu i działa niegodziwie, nawet pomyślny wynik wróżby nie uchroni go przed porażką.

Jin Rubai objaśnia relację Yin i Yang: zgodnie z naturalnym porządkiem Yang powinno przewodzić, a Yin — podążać za nim. Gdy Yin wysuwa się naprzód, traci orientację; korzyść przynosi mu dopiero podążanie za Yang. Yin powinno iść za Yang, a porzucenie więzi z własnym rodzajem, określone jako „utrata towarzyszy”, prowadzi do pomyślności.

Kilku uczonych analizuje heksagram Kun z różnych perspektyw. Zdaniem Zheng Zhifu ukazuje on ostrożność króla Wen, który służył dynastii Shang. Zhou Yan zwraca uwagę, że pierwsza linia heksagramu, „nadchodzi twardy lód”, ostrzega: gdy pomyślność osiąga szczyt, może nadejść niebezpieczeństwo. Liu Junbo wyjaśnia, że „ukrywanie piękna” w trzeciej linii oznacza obraz Yin obejmującego Yang, natomiast „zawiązany worek” w linii czwartej symbolizuje zamknięcie i zastój Yin. Zapowiada to konflikt między władcą a poddanym, w którym obie strony poniosą dotkliwe straty.

Hu Zhonghu i You Dingfu podkreślają skutki walki Yin z Yang: nawet gdy Yin osiąga pełnię, starcie z Yang kończy się obopólną klęską — ich krew staje się ciemnożółta. Na koniec Yang Jingzhong wskazuje, że gdy Yin rozwija się do skrajności i zdaje się pokonywać Yang, Yang w rzeczywistości nigdy nie znika całkowicie. Wspólnie te interpretacje ukazują centralne idee Jing: równowagę Yin-Yang oraz zasadę, że to, co osiąga skrajność, nieuchronnie zmienia się w swoje przeciwieństwo.

Ten fragment dzieła Yiyin: górna i dolna część Jing objaśnia przede wszystkim obraz heksagramu Tun oraz znaczenie jego tekstu wróżebnego w Jing Zmian (Yijing). Heksagram Tun składa się z trygramu Zhen (Grzmot) u dołu i Kan (Woda) u góry. Symbolizuje trudności towarzyszące początkom, gdy wszystko dopiero się rodzi.

Tekst najpierw wskazuje, że choć rzeczy znajdują się w słabym, początkowym stadium — co wyraża górna, yinowa linia — zawierają w sobie Yangową siłę, symbolizowaną przez smoka. Święty Mędrzec celowo posłużył się obrazem smoka, by przypomnieć, że nie należy zapominać o wewnętrznej, Yangowej naturze rzeczy. Krew, która należy do Yin, pokazuje, że Yin i Yang są od siebie wzajemnie zależne, a krzywda dotyka obu stron.

Objaśnienie zwrotów „użyć sześciu” i „użyć dziewięciu” opiera się na tym, że obraz heksagramu obejmuje trzy sfery: Niebo, Ziemię i człowieka. Każda z nich dzieli się na dwie postacie — Yin i Yang — dlatego heksagram tworzy sześć linii. Związek między liczbami sześć i trzy ukazuje sposób posługiwania się dziewiątką, liczbą Yang.

Tekst wróżebny heksagramu Tun mówi, że choć początkom towarzyszą trudności, a przedsięwzięcie wymaga wielkiego powodzenia i wytrwałości (yuan heng li zhen), nie należy pochopnie ruszać przed siebie. To dobry czas na zakładanie podstaw i ustanawianie władzy. Komentarz do Objaśnienia wyjaśnia, że gdy Yin i Yang po raz pierwszy się łączą, pojawiają się trudności, a działanie odbywa się pośród niebezpieczeństwa. Grzmot i deszcz wypełniają Niebo i Ziemię; stworzenie świata dopiero się dokonuje, a wszystko pozostaje w stanie nieładu i niejasności. Właśnie wtedy należy ustanowić władcę i zaprowadzić ład.

Poszczególne linie objaśniono następująco.

Dziewiątka na pierwszym miejscu: człowiek waha się i nie rusza naprzód. Korzystnie jest osiąść i trwać przy tym, co słuszne, a także zakładać przedsięwzięcia. Ponieważ ktoś o wysokiej pozycji zniża się, by okazać szacunek ludziom niższego stanu, może zdobyć przychylność ludu.

Szóstka na drugim miejscu: droga naprzód jest trudna, postęp opieszały, a koń pozostaje w miejscu. Ci, którzy nadchodzą, nie są bandytami — przybywają, by starać się o małżeństwo. Dziewczyna dochowuje wierności i nie wychodzi za mąż; dopiero po dziesięciu latach zawiera małżeństwo. Ponieważ linia Yin znajduje się nad silną linią Yang, trzeba zaczekać, aż sytuacja powróci do zwykłego porządku.

Szóstka na trzecim miejscu: kto ściga jelenia bez przewodnika, zabłądzi w lesie. Człowiek szlachetny dostrzega właściwy moment i wie, że lepiej zrezygnować; dalsza droga przyniesie żal. Kto bez zastanowienia podąża za zwierzyną, z czasem wpada w pułapkę.

Szóstka na czwartym miejscu: koń stoi w miejscu, lecz człowiek wyrusza, by starać się o małżeństwo. Wyruszenie przynosi pomyślność i nie ma w nim nic, co mogłoby zaszkodzić. Zamiar jest jasny, dlatego można ruszyć naprzód.

Dziewiątka na piątym miejscu: człowiek gromadzi zasoby. Wytrwałość w drobnej sprawie przynosi pomyślność, lecz w wielkiej sprawie — nieszczęście, ponieważ udzielana pomoc nie jest dostatecznie szeroka.

Szóstka na górze: koń stoi w miejscu, a łzy krwi płyną strumieniami. Jak długo może trwać taki stan?

Na koniec tekst wyjaśnia, że Tun następuje po heksagramie Kun. Yangowa linia trygramu Zhen schodzi pod trygram Kun — jedna linia Yang zajmuje miejsce pod Kun — co symbolizuje początek zjednoczenia Yin i Yang. Z przodu pojawia się jednak trygram Kan i tworzy przeszkodę. Właśnie to oznacza nazwę Tun: trudności towarzyszące początkom.

Ten fragment objaśnia znaczenie obrazu heksagramu Tun z „Księgi Przemian” (Yijing). „Tun” symbolizuje pierwotny chaos, gdy Niebo i Ziemia dopiero się otwierają, a wszystkie rzeczy zaczynają powstawać. Przypomina to prawowitego władcę, który wyrasta z ludu. Qi (energia witalna) dopiero zaczyna się poruszać; choć sytuacja jest niebezpieczna, jak w trygramie Kan, kryje się w niej droga prowadząca do pomyślności. Prawdziwy władca nie musi zabiegać o zwolenników — ludzie sami się do niego przyłączą. To właściwa chwila, by stworzyć podwaliny państwa.

Kiedy grzmoty i deszcze wypełniają Niebo i Ziemię, nadchodzi czas budowania wielkich dzieł, a nie spokojnego odpoczynku. Jedna linia Yang trygramu Zhen znajduje się na dole i symbolizuje człowieka, który potrafi, mimo wysokiej pozycji, traktować innych z pokorą, zyskując tym samym poparcie ludu. Taki człowiek nadaje się do tworzenia podstaw państwa w niespokojnych czasach. Skoro sprzyjają temu znaki czasu, sprawy ludzkie również muszą się z nimi zestroić. Linia początkowa dziewiąta wykorzystuje sposobny moment do działania: jej rozmach jest wielki, choć nie rzuca się w oczy. Pozostaje niezłomna i wierna właściwej drodze, trwa niewzruszenie niczym głaz, a ludzie sami się do niej przyłączają. Dlatego mówi się: „Choć waha się i nie rusza naprzód, jej zamiary i postępowanie są prawe”. Ta prawość potrafi wstrząsnąć całym światem.

Linia szósta na drugim miejscu łączy łagodną, uległą cnotę z właściwym wyważeniem i pozycją środkową z mocą oraz prawością linii początkowej dziewiątej. Stąd obraz trudności: „waha się i nie rusza naprzód, a jej koń obraca się w miejscu”. Linia szósta na drugim miejscu pierwotnie strzeże swojej czystości i niełatwo łączy się z linią początkową dziewiątą. Ta ostatnia cieszy się jednak powszechnym poparciem i sama stara się o związek. Zgoda na małżeństwo przychodzi dopiero po dziesięciu latach. Choć takie postępowanie wydaje się sprzeczne ze zwykłym porządkiem rzeczy, stanowi konieczną drogę do połączenia ludzi godnych i mądrych.

Linia szósta na trzecim miejscu znajduje się w niespokojnym czasie walki o władzę. Wyczekuje zdobyczy dniem i nocą, lecz ponieważ nie ma odpowiedzi z góry, rozsądniej jest zrezygnować. Linia szósta na czwartym miejscu postępuje roztropnie: w trudnym czasie Tun należy ostrożnie szukać właściwego partnera, tak jak czyni to linia początkowa dziewiąta. Wyruszenie przyniesie pomyślność.

Linia początkowa dziewiąta jest prawdziwym władcą. Nawet jeśli linia dziewiąta na piątym miejscu, będąc wytrwałą i prawą, zapowiada pomyślność, w heksagramie Tun nadal nie sposób uniknąć trudności i niemożności urzeczywistnienia swoich aspiracji. W drobnych sprawach można osiągnąć pomyślność, lecz wielkie przedsięwzięcia są niebezpieczne. Jaki pożytek z trwania przy właściwej drodze? Przypomina to historię cesarza Taizu z dynastii Song i króla Qian Shu z państwa Wuyue — ostatecznie kraj naturalnie zjednoczył się pod jednym władcą.

Ten fragment omawia interpretacje słów do poszczególnych linii heksagramu Tun z Jing „Yijing” (Księgi Przemian). Heksagram ten symbolizuje trudności towarzyszące narodzinom wszystkich rzeczy. Kilku uczonych analizuje z różnych perspektyw, jak należy postępować w czasach naznaczonych trudnościami Tun.

W okresie, gdy Niebo i Ziemia dopiero się kształtują, a wszystkie rzeczy pogrążone są w chaosie — stanie symbolizowanym przez heksagram Tun — panuje zamęt niczym podczas burzy z piorunami i ulewą. Linia początkowa, czyli najniższa, jest jak skała albo pal wbity w ziemię: trudno ją poruszyć, więc może się wydawać, że stoi w miejscu. W rzeczywistości jednak trwa ona przy właściwej drodze. Podobnie związek mężczyzny i kobiety wymaga harmonii sił twardych i miękkich. Jest to naturalne połączenie, którego nie należy wymuszać.

W niespokojnych czasach lud pragnie, by rządził nim mądry władca. Powinien on uspokoić państwo za pomocą polityki łączącej siłę z łagodnością, tak jak burza oczyszcza świat z zanieczyszczeń. Jeśli ktoś bezmyślnie rusza w pościg za stadem jeleni, nie zważając na kierunek — jak w opowieści przywołanej w słowach „ruszyć na jelenia bez przewodnika” — jego wysiłki pójdą na marne. Niektórzy nie mają odpowiednich zdolności, a mimo to marzą o wielkich dokonaniach. Tak jak człowiek, który rusza na polowanie bez przygotowania, jedynie zmarnują siły i popadną w kłopoty; symbolizuje ich położenie linia trzecia.

Kilku komentatorów szczególnie podkreśla, że w czasach chaosu osoby zajmujące wysoką pozycję — jak linia szósta, górna — łatwiej tracą orientację. Przypominają kogoś, kto krąży na koniu bez celu, zalany krwawymi łzami i niezdolny znaleźć wyjście. Konfucjusz zastanawiał się, jak długo można trwać w takim stanie. Wszystko to wynika z błędów popełnianych przez niezrozumienie wymogów danej chwili. Przeciwnie, skromna i powściągliwa linia początkowa może zdobyć przychylność ludu, ponieważ urzeczywistnia głębszy sens heksagramu Tun: opanowywanie ruchu przez bezruch.

Uwaga: „Zhen” oznacza trygram Zhen z Bagua (Ośmiu Trygramów), symbolizujący grzmot. „Linia początkowa”, „linia trzecia” i podobne określenia wskazują pozycje linii heksagramu, liczone od dołu. „Twarde i miękkie zaczynają się przenikać” oznacza stan, w którym Qi Yin i Yang zaczynają na siebie oddziaływać.

Ten fragment omawia znaczenie znaków heksagramów „Tun” i „Meng” z Księgi Przemian (Yijing).

W odniesieniu do heksagramu „Tun” Wang Ji wyjaśnia, że gdy Niebo i Ziemia dają początek wszystkim rzeczom, dopiero zaczynają one kiełkować. Dlatego „Tun” następuje po heksagramach „Qian” i „Kun”. Na tym etapie energie Yin i Yang dopiero zaczynają się splatać, ale ich przepływ nie jest jeszcze swobodny. Przypomina to rośliny, które właśnie wypuściły pędy, lecz jeszcze się nie rozwinęły, a także świat pełen nieszczęść i trudności, który nie zaznał jeszcze pokoju. Szlachetny człowiek, dostrzegając symbolikę „Tun”, powinien porządkować sprawy państwa niczym splątane nici. „Porządkowanie nici” oznacza tu zarządzanie i wprowadzanie ładu, a zarazem pomaganie ludziom przetrwać trudny czas. Przypomina to czasy pradawnego chaosu, gdy po otwarciu się Nieba i Ziemi szlachetny człowiek podejmował dzieło tworzenia. Kiedy chmury unoszą się nad gromem, energie Yin i Yang dopiero zaczynają się łączyć, lecz deszcz jeszcze nie pada — jest to heksagram „Tun”. Gdy chmury znajdują się pod gromem i deszcz już spadł, powstaje heksagram „Jie”.

Yang Jingzhong objaśnia zasadę odpowiadania sobie linii: pierwsza odpowiada czwartej, druga piątej, a trzecia szóstej. Wynika to z tego, że w heksagramie złożonym z dwóch trygramów czwarta linia górnego trygramu odpowiada pierwszej linii dolnego. Odpowiedź jest jednak możliwa tylko wtedy, gdy linie różnią się biegunowością — jedna jest Yin, a druga Yang. Dwie linie Yin albo dwie Yang nie odpowiadają sobie. Na przykład trzecia i szósta linia w heksagramie „Tun” są liniami Yin, więc nie tworzą pary. Stąd obraz „ścigać jelenia bez przewodnika”.

Wyrok heksagramu „Meng” głosi, że nawet w stanie niewiedzy można osiągnąć powodzenie. To nie ja szukam niedouczonego młodzieńca; to on przychodzi do mnie po naukę. Przy pierwszym pytaniu udziela się odpowiedzi, lecz ponawianie pytania oznacza brak szacunku. Gdy pytający okazuje brak szacunku, odpowiedzi się nie udziela. Korzystne jest trwanie przy prawości.

„Komentarz do Wyroku” wyjaśnia, że u podnóża góry znajduje się niebezpieczeństwo. Człowiek, napotkawszy zagrożenie, zatrzymuje się — na tym polega stan niewiedzy. Heksagram „Meng” zapowiada powodzenie, ponieważ działanie odpowiada właściwemu momentowi. Nie ja szukam młodzieńca; to on przychodzi do mnie — ich intencje są zgodne. Odpowiedź na pierwsze pytanie zostaje udzielona, ponieważ w heksagramie znajduje się silna linia w pozycji środkowej. Ponawianie pytania jest brakiem szacunku, a na brak szacunku odpowiedzi się nie udziela. Dzięki temu niewiedza może rozwijać prawość — taki jest zasłużony czyn mędrca.

„Komentarz do Obrazu” mówi: źródło tryskające u podnóża góry symbolizuje oświecanie tego, co niedojrzałe. Szlachetny człowiek powinien więc działać zdecydowanie i kształtować swoją Cnotę (De).

Pierwsza linia na pozycji szóstej: oświecanie niewiedzy. Korzystne jest stosowanie kar, by ustanowić reguły, lecz nadmierne krępowanie ludzi przyniesie trudności. „Komentarz do Obrazu” wyjaśnia, że kary służą przywracaniu właściwego porządku prawa.

Druga linia na pozycji dziewiątej: przyjmowanie i obejmowanie niewiedzy przynosi pomyślność. Małżeństwo przynosi pomyślność, a syn potrafi prowadzić dom.

Ten fragment pochodzi z „Menggua” w Księdze Przemian (Yijing) i opowiada o drodze nauczania, które rozjaśnia niewiedzę. Obraz heksagramu — niebezpieczeństwo u stóp góry, czyli „góra nad wodą” — symbolizuje człowieka pogrążonego w nieświadomości, który potrzebuje właściwego przewodnictwa.

Interpretacja linii:

Linia szósta na trzecim miejscu mówi, by nie poślubiać tej kobiety, bo na widok bogacza traci ona własne „ja”; takie postępowanie nie jest zgodne z Drogą. Linia szósta na czwartym miejscu opisuje trudne położenie człowieka uwięzionego w niewiedzy, wynikające z oderwania od rzeczywistości. Linia szósta na piątym miejscu mówi, że korzystnie jest prosić o naukę z dziecięcą szczerością, ponieważ sprzyja to pokorze i gotowości do podążania za wskazówkami. Linia górna, dziewiąta, ostrzega, że wymuszona edukacja przynosi szkodę, natomiast powstrzymywanie błędnych nauk jest korzystne. Kluczowe jest właściwe współdziałanie przełożonych i podwładnych.

Główna myśl:

Nieświadomość jest stanem właściwym ludzkiej naturze, a jej kształtowanie polega na rozwijaniu zgodności z Drogą — to praktyczna droga ku świętości. Podobnie jak w wyroczni: pierwsze pytanie otrzymuje odpowiedź („pierwsze pytanie otrzymuje wskazówkę”), lecz uporczywe ponawianie pytań nie przynosi już odpowiedzi („natrętne pytania pozostają bez odpowiedzi”). Ma to chronić pierwotną szczerość osoby szukającej nauki przed zakłóceniem. Prawdziwe nauczanie powinno naturalnie obejmować ucznia, tak jak otacza się opieką dziecko. Wymuszanie wiedzy może zniszczyć gotowość do nauki („poskramianie niewiedzy”) i jest niewłaściwe, niczym działanie rozbójników.

Tekst podkreśla, że nauczanie powinno uwzględniać właściwy moment: gdy trzeba się zatrzymać, należy się zatrzymać; gdy trzeba działać, należy działać. Mędrzec odnosi się do człowieka pogrążonego w niewiedzy tak samo jak do dziecka. Najważniejsze jest, by to uczeń sam prosił o wskazówki („młody i nieświadomy szuka mnie”), a nie by nauczyciel narzucał mu wiedzę. Linia dziewiąta na drugim miejscu, zajmująca pozycję środkową i właściwą, symbolizuje postawę, jaką powinien przyjąć nauczyciel; linia górna, dziewiąta, przestrzega przed szkodami wynikającymi z nadmiernej ingerencji.

Ten fragment omawia relację między „niedojrzałością” (meng), czyli stanem niewiedzy i nieukształtowania, a „podążaniem” (shun), rozumianym jako dostosowanie się i wychowanie. Mówi też o tym, jak właściwie prowadzić ludzi pogrążonych w niewiedzy ku właściwej Drodze (Dao).

Tekst wskazuje, że jeśli zwierzchnik sam postępuje niewłaściwie, nie zdoła skłonić podwładnych do posłuszeństwa. Prawdziwy mędrzec rządzi światem, dostosowując się do naturalnych praw; nie musi nagradzać ludzi, by sami z siebie wybierali dobro. Pismo krytykuje tych, którzy odrzucają oświecenie: zachowują się tak, jakby sami zakładali sobie kajdany. Uwolnić ich z tego zniewolenia można jedynie właściwą metodą.

Dla przykładu: pozycja szósta w czwartym miejscu odpowiada człowiekowi uczciwemu, który jednak z powodu niewiedzy zostaje odsunięty przez innych. Pozycja szósta w piątym miejscu symbolizuje uległe dziecko, wciąż nieukształtowane. Niezależnie od tego, czy chodzi o żonę, czy o syna, połączenie łagodności ze stanowczością prowadzi do pomyślności. Natomiast kobieta symbolizowana przez pozycję szósta w trzecim miejscu zdobyła już rozeznanie, lecz nie zachowuje się stosownie do swojej roli; taka osoba nie przynosi żadnego pożytku dziecku pozostającemu w stanie niewiedzy.

Autor zauważa, że ludzie często przez własny spryt wpadają w kłopoty, na przykład zapominają o prawości, gdy pojawia się korzyść. Prawdziwie mądry człowiek, słysząc jedną rzecz, rozumie dziesięć. Niektórzy natomiast uznają stan pustki za ubóstwo i nędzę. Najbardziej godni pożałowania są ci, którzy pozostają spętani niewiedzą, a mimo to czerpią z tego zadowolenie; trudno ich poddać nauce.

Na koniec przytoczono pogląd Wanga Benke: po Qian i Kun następują Tun i Meng — stan pierwotnej niewiedzy, gdy Niebo i Ziemia dopiero się ukształtowały. Właśnie na tym polega droga wychowawcza mędrca, który odwraca bieg Nieba i Ziemi. W czasach Meng ludzkie serca są przygnębione, a zadanie mędrca, który otwiera Niebo i Ziemię, polega na oświeceniu wszystkich istot.

Uwaga: „Tun i Meng” odnoszą się do heksagramów Tun i Meng z Księgi Przemian (Yijing), symbolizujących stan niewiedzy u zarania Nieba i Ziemi, gdy rodzi się wszelkie życie. „Pozycja szósta w czwartym miejscu”, „pozycja szósta w piątym miejscu” i podobne określenia wskazują miejsca linii w heksagramie.

W „Księdze Przemian” (Yijing) heksagramy „Zhun” i „Meng” opisują stan rzeczy u zarania ich istnienia. „Zhun” ukazuje chaos towarzyszący początkowi Nieba i Ziemi, a „Meng” obrazuje nieświadomość człowieka w pierwszych chwilach życia. Podobnie jak młoda roślina potrzebuje ochrony, człowiek na etapie niedojrzałości potrzebuje zbudować obronę („ustanowić władcę i odeprzeć najeźdźców”), by uchronić się przed wpływem zewnętrznych zagrożeń.

Wang Bi (Wang Fusi) wyjaśnia, że najjaśniejszy jest mędrzec, a najbardziej nieświadome jest dziecko. Wychowywanie w duchu właściwej Drogi poprzez stan nieświadomości — oto dzieło pedagogiczne mędrca. Gdyby zaś próbować kształtować człowieka przez rozmyślne użycie inteligencji i sprytu, utraciłby on naturalną Drogę.

Cheng Yi (Cheng Zhengshu) objaśnia heksagram, odwołując się do jego układu: trygram Gen oznacza górę i bezruch, a trygram Kan — wodę i niebezpieczeństwo. Niebezpieczeństwo u podnóża góry, jak w heksagramie „Meng”, skłania do zatrzymania się, bo nie wiadomo, dokąd iść. To trafny obraz stanu nieświadomości.

You Zuo (You Dingfu) rozwija tę interpretację: niczym źródło, które dopiero wytrysnęło w górach — obraz heksagramu „Meng”, określony w komentarzu do wyroku słowami „u podnóża góry wypływa źródło” — woda jeszcze się nie rozproszyła, a jej siła nie ujawniła się w pełni. Obserwując ten nierozwinięty jeszcze stan, można pojąć zasadę zdecydowanego działania („działać zdecydowanie”); widząc, że woda zachowuje czystość i nie rozprasza się, można zrozumieć, jak pielęgnować cnotę.

Szczególnie głęboki jest pogląd Wang Ji. Górskie źródło jest z natury czyste i spokojne: nie spieszy się na wschód ani na zachód i nie mąci go piasek. Jeśli tylko poprowadzi się je zgodnie z jego naturalnym biegiem, samo wpłynie do morza. Szlachetny człowiek bierze naukę z heksagramu „Meng” i przez zdecydowane działanie pielęgnuje cnotę: woda nieustannie płynie, dlatego mówimy o zdecydowaniu; góra trwa niewzruszenie, dlatego mówimy o pielęgnowaniu. Stan czystości, zanim cokolwiek się ujawni, to właśnie „Meng” — podstawa stania się mędrcem. Niestety, późniejsi uczeni błędnie utożsamili „Meng” z głupotą. Zaczęli na siłę kształtować człowieka i rozwijać w nim przebiegłość, jakby zanieczyszczali czyste źródło piaskiem i zmuszali wodę do zmiany biegu. W ten sposób niszczyli pierwotną naturę. Tymczasem istota kultywowania tkwi właśnie w „Meng”: w porządku czasu Nocy kryje się możliwość świtu, a w ludzkich sprawach w chaosie drzemie szansa przebudzenia. Słowa Mengzi: „Człowiek wielki nie zatraca serca dziecka” wyrażają właśnie tę pierwotną prawdziwość, zachowaną w stanie nieświadomości.

Heksagram „Xu” (Qian u dołu, Kan u góry) mówi o mądrości czekania. „Xu” oznacza czekanie: przed człowiekiem stoi niebezpieczeństwo, symbolizowane przez Kan, lecz dzięki sile i prężności, które oznacza Qian, nie popadnie on w trudności. Szczerość i zaufanie („mieć wiarę”) przynoszą jasność i pomyślność; trwanie przy właściwej drodze zapewnia pomyślny wynik, a także pozwala przeprawić się przez wielką rzekę, czyli stawić czoło poważnym przeszkodom. Obraz heksagramu ukazuje chmury nad niebem. W tym czasie szlachetny człowiek powinien jeść, pić i cieszyć się ucztą, gromadząc siły.

Konkretnie: linia początkowa, dziewięć u dołu, mówi o czekaniu na przedmieściach. Wytrwałość nie przynosi błędu. Przestroga brzmi: nie rzucaj się pochopnie w niebezpieczeństwo; trzymając się zwykłego porządku, nie zboczysz z drogi. Druga linia, dziewięć na drugim miejscu, mówi o czekaniu na piasku. Mogą pojawić się uwagi i krytyka, lecz ostatecznie wynik będzie pomyślny. Piasek leży bliżej niebezpieczeństwa, które symbolizuje woda, niż przedmieścia, dlatego wymaga jeszcze większej cierpliwości.

Ten fragment objaśnia znaczenie poszczególnych linii heksagramu Xu z „Księgi Przemian” (Yijing), symbolizującego oczekiwanie na właściwy moment.

Heksagram Xu przedstawia wodę na niebie, która czeka na chwilę, by spaść jako deszcz. Gdy człowiek obdarzony zdolnościami napotyka trudności, najtrudniej jest mu powstrzymać się od pochopnego działania.

Pierwsza linia yang mówi o oczekiwaniu na przedpolach. Przypomina, że wytrwałość pozwala uniknąć błędów. Druga linia yang mówi o oczekiwaniu na piasku — w miejscu, do którego woda wkrótce dotrze. Choć można wtedy usłyszeć plotki, ostatecznie przynosi to pomyślność, ponieważ człowiek potrafi trzymać się środka.

Trzecia linia yang mówi, że ugrzęźnięcie w błocie ściąga rozbójników. Dzieje się tak, gdy nadmierna stanowczość prowadzi do nieprzemyślanych działań. Ostrożność może uchronić przed porażką, lecz lepiej wcale nie wpadać w błoto. Pokazuje to, że nawet ktoś tak prężny jak w heksagramie Qian, symbolizującym Niebo, może popaść w kłopoty, jeśli działa zbyt pochopnie.

Czwarta linia yin mówi o oczekiwaniu pośród krwi — trygram Kan symbolizuje niebezpieczeństwo — a mimo to można ujść z niego cało, poddając się biegowi wydarzeń. Piąta linia yang mówi o oczekiwaniu przy winie i jedzeniu, czyli w warunkach wygody i spokoju. Pomyślność wynika tu z zachowania równowagi i właściwej postawy.

Szósta linia mówi o wejściu do jaskini, co oznacza znalezienie się w niebezpieczeństwie. Pojawiają się tam trzej nieproszeni goście, czyli pozostałe linie yang. Należy przyjąć ich z szacunkiem, a ostatecznie przyniesie to pomyślność. Choć pozycja tej linii jest niewłaściwa, nie prowadzi do poważnego błędu.

Całość uczy, że w obliczu niebezpieczeństwa ludzie silni i stanowczy łatwo działają zbyt pochopnie i ściągają na siebie nieszczęście, podczas gdy osoby łagodniejsze potrafią dostosować się do sytuacji. Kluczowe jest rozpoznanie właściwego momentu i zachowanie równowagi podczas oczekiwania; nawet w niebezpieczeństwie można wtedy uniknąć nieszczęścia. Heksagram Xu uczy cierpliwości i przestrzega przed pośpiechem.

Ten fragment wyjaśnia mądrość dwóch linii w heksagramie Xu („Oczekiwanie”) z Księgi Przemian: dziewiątej na piątej pozycji — linii yang — oraz szóstej na pozycji najwyższej — linii yin. Dziewiąta linia na piątej pozycji znajduje się w centralnym miejscu. Choć może doznać krzywdy, nie rzuca się pochopnie naprzód i ukazuje siłę płynącą z umiaru oraz prawości. Szósta linia, położona u szczytu trygramu Kan, symbolizującego niebezpieczeństwo, powinna już wydostać się z zagrożenia. Przez niecierpliwość popada jednak w jeszcze większe niebezpieczeństwo. Tekst wskazuje, że nawet wtedy może jej pomóc dziewiąta linia na trzeciej pozycji, która przybywa jako „nieproszony gość”. Ta linia odpowiada bowiem szóstej linii, a teraz, działając ostrożnie, wydostała się z niebezpieczeństwa i rusza jej na pomoc. Jeśli szósta linia przyjmie ją z szacunkiem, zagrożenie można jeszcze odwrócić.

Autor podkreśla, że słabością Yin jest trudność w wydostaniu się z opresji, a słabością Yang — niezdolność do cierpliwego czekania. Heksagram Xu przedstawia naukę Mędrca przeznaczoną właśnie dla ludzi o silnym, yangowym usposobieniu. Słowa „korzystne jest wytrwać” nakazują trzymać się właściwej drogi; „pojawiają się drobne słowa” przypominają o ostrożności w mowie; a „sprowadzenie na siebie rozbójników” ostrzega dziewiątą linię na trzeciej pozycji. Wszystkie te przestrogi wyrastają z przykładu dziewiątej linii na piątej pozycji: choć znajduje się ona w niebezpieczeństwie, nie traci głowy, lecz skupia się na tym, co niezbędne do życia — na pożywieniu. Przypomina to dziewiątą linię na drugiej pozycji w heksagramie Kun („Ucisk”), która pozostaje spokojna mimo trudnego położenia. Taka postawa jest najwyższą mądrością w obliczu „oczekiwania” i „ucisku”.

W dodatku dwoje uczonych rozwija tę interpretację. Szósta linia na czwartej pozycji potrafi uważnie słuchać dziewiątej linii na piątej pozycji, podczas gdy pozostałe linie częściej przejawiają nieustępliwą siłę Qian albo nadmierną uległość Yin, przez co nie umieją czekać ani słuchać. Gdyby dziewiąta linia na piątej pozycji nie przewodziła im z miejsca niebiańskiej władzy i raz po raz nie napominała ich, kierując się zasadą umiaru i prawości, jeszcze trudniej byłoby im opanować sztukę Xu. Jin Rubai zauważa, że w trygramie Kan słowo „jaskinia” pojawia się przy obu liniach yin — szóstej na czwartej pozycji i szóstej na pozycji najwyższej — podobnie jak słowo „Kan” pojawia się przy pierwszej i trzeciej linii tego trygramu. Wang Jun dodaje, że Qian, dzięki swej silnej i wznoszącej się naturze, potrafi nie spieszyć się z naprzód, gdy napotyka niebezpieczeństwo. Dlatego Xu zawiera drogę prowadzącą do pomyślności. Jeśli jednak ktoś z powodu słabości zwleka i nie rusza naprzód, może przegapić właściwy moment.

Ten fragment omawia heksagram „Spór” z Yijing, czyli heksagram Niebo nad Wodą. Przedstawia pomyślne i niepomyślne skutki sporów. U góry znajduje się trygram Qian (Niebo), a u dołu Kan (Woda). Ich obrazy wskazują, że Niebo i Woda poruszają się w przeciwnych kierunkach, zapowiadając powstanie konfliktu.

Tekst heksagramu mówi, że gdy dochodzi do sporu, trzeba zachować szczerość (Fu). Choć może ona napotkać przeszkody, czujność pozwala przejść przez jego środkowy etap pomyślnie, lecz ostateczny wynik bywa niekorzystny. W takiej sytuacji warto zwrócić się do osoby o wysokich zaletach i autorytecie, by pomogła rozstrzygnąć spór; nie należy natomiast podejmować ryzyka i przeprawiać się przez wielką rzekę.

Pierwsza linia, na początku, mówi, by nie wikłać się w spór na długo. Mogą pojawić się nieporozumienia i ostre słowa, lecz ostatecznie sprawa zakończy się dobrze. Sporu nie należy przeciągać: drobną sprzeczkę najlepiej szybko wyjaśnić.

Druga linia mówi o przegranym sporze i ucieczce do własnego lenna, gdzie trzysta gospodarstw może uniknąć uwikłania w sprawę. Jest to przestroga, że osoba niskiego stanu, która wdaje się w spór z kimś stojącym wyżej, łatwo ściąga na siebie nieszczęście.

Trzecia linia nakazuje dochować dziedzictwa cnoty przodków. Choć położenie może być trudne, ostatecznie przyniesie to pomyślny wynik. Jeśli służy się władcy, nie należy przypisywać sobie zasług.

Czwarta linia mówi, że po przegranym sporze należy wrócić na właściwą drogę. Zmiana postawy i trwanie przy swoim obowiązku przynoszą pomyślność. Kto w porę naprawia swoje postępowanie, nie ponosi straty.

Piąta linia wskazuje, że najpomyślniejsze jest sprawiedliwe rozstrzygnięcie sporu, oparte na zasadzie wyważenia i bezstronności.

Szósta linia mówi o pasie urzędowym zdobytym dzięki sporowi: może on zostać odebrany nawet kilka razy w ciągu jednego dnia. Pokazuje to, że rzeczy uzyskane przez spór nie zasługują na szacunek.

Fang Shihua, badacz Yijing z czasów dynastii Ming, uzupełnia tę interpretację: u góry heksagramu znajduje się siła, a u dołu niebezpieczeństwo; połączenie niebezpieczeństwa z uporem prowadzi do sporu. Lecz czy można dzięki sporowi naprawdę osiągnąć sukces? Czy może on trwać długo? Na szczęście piąta linia, symbolizująca osobę sprawiedliwą i wyważoną, pozwala spór zakończyć. Druga linia, mocna i zajmująca pozycję środkową, sprawia, że konflikt może rozwiązać się sam, zanim pogrąży się w otchłani. Yang oznacza to, co rzeczywiste, a Yin — to, co chwiejne i pozbawione trwałej podstawy. Gdy Yang zostaje uwięzione w niebezpieczeństwie Yin, przeszkoda staje się wyraźna. To właśnie przeszkoda rodzi spór, a czujność pozwala nie dopuścić, by się on przedłużał.

Ten fragment wyjaśnia głębokie znaczenie dziewiątej piątej linii heksagramu Song w Księdze Przemian (Yijing), który symbolizuje spór. Gdy ludzie dostrzegają dziewiątą piątą linię, uosabiającą sprawiedliwość, natychmiast ogarnia ich wstyd i żal. Odchodzą, zanim zdążą pomyśleć o wszczęciu sporu. Linia ta znajduje się między dwiema niebezpiecznymi pozycjami — drugą i górną — co mogłoby łatwo doprowadzić do lawiny konfliktów. Jeśli jednak ktoś ustąpi w porę, może uchronić przed nieszczęściem wszystkich mieszkańców trzystu gospodarstw.

Tekst omawia relacje między liniami heksagramu Song. Pierwsza i czwarta linia nie chcą prowadzić sporu do końca. Górna i trzecia również nie są skłonne do kłótni; odpowiadają jedynie z obawy, że ktoś podsyci konflikt. Dzięki autorytetowi dziewiątej piątej linii górna linia otrzymuje nawet nagrodę — pas — i także rezygnuje ze sporu. Pokazuje to, że wszystkie pozostałe linie heksagramu same uspokajają konflikt, kierując się szacunkiem dla sprawiedliwości dziewiątej piątej linii.

Dziewiąta piąta linia przynosi wielkie szczęście, ponieważ zajmuje pozycję centralną i właściwą. Uosabia zasadę: „Rozstrzygając spór, jestem podobny do innych, lecz ważniejsze jest to, by ludzie w ogóle nie zaczynali się spierać”. Dlatego tekst mówi jedynie: „Spór: wielkie szczęście”, a nie: „Rozpatrywanie sporu: wielkie szczęście”. Prawdziwa mądrość polega na zapobieganiu nieszczęściu, zanim się wydarzy.

Poszczególne linie układają się w ten obraz następująco: pierwsza, łagodna i zadowolona ze swego położenia, przestaje, gdy tylko pojawi się drobna potrzeba wyjaśnień; czwarta i piąta zgodnie skłaniają się ku dziewiątej piątej linii; górna, choć silna, ostatecznie wstydzi się i rezygnuje ze sporu. Komentarze Yang Zhongli’ego i Wang Ji’ego, przytoczone w dodatku, podkreślają, że tak jak ciała niebieskie obracają się na zachód, a wody płyną na wschód — zgodnie z naturalnym porządkiem — tak szlachetny człowiek powinien już u źródła usuwać możliwość konfliktu. Obraz „niebo i woda poruszają się w przeciwnych kierunkach” pokazuje, że ruch pięciu planet na wschód i obrót nieba ku zachodowi wydają się sprzeczne, a jednak pozostają zgodne z porządkiem. Podpowiada to, że aby rozwiązywać spory, trzeba umieć działać zgodnie z biegiem rzeczy.

Ten fragment Yiyin Shangxia Jing objaśnia mądrość heksagramu „Shi” (Wojsko), który symbolizuje armię i zgromadzonych ludzi. Jego główna nauka jest taka, że kto przewodzi wielu ludziom, musi trzymać się prawej drogi i powierzać zadania osobom godnym i zdolnym.

Obraz heksagramu przedstawia Wodę (Kan) pod Ziemią (Kun), czyli wodę ukrytą w ziemi. Tak jak woda może spoczywać bezpiecznie tylko wtedy, gdy podtrzymuje ją ziemia, tak przewodzący ludziom musi opierać się na prawej drodze. Sentencja heksagramu głosi, że wojsko przestrzegające właściwych zasad i dowodzone przez cnotliwego, doświadczonego przywódcę przynosi pomyślność i nie prowadzi do błędu.

Objaśnienie wskazuje trzy warunki dobrego przywództwa: prawość postępowania, stanowczość połączoną z umiarem oraz działanie zgodne z Drogą Nieba. Król trzykrotnie nadaje dowódcy zaszczytne rozkazy i nagrody, ponieważ ten potrafi troszczyć się o cały kraj. Jeśli jednak dyscyplina wojskowa słabnie albo obowiązki powierza się niewłaściwym osobom, nawet słuszne intencje mogą sprowadzić niebezpieczeństwo.

Szczególnie podkreślono dwie sprawy. Po pierwsze, należy powierzyć dowodzenie jednej osobie godnej zaufania i kompetentnej — „doświadczonemu człowiekowi” z drugiej linii heksagramu. Jeśli równocześnie przyzna się władzę nieudolnym „uczniom”, będzie to jak wyprawa łowiecka, w której najstarszy syn prowadzi grupę, a młodszy mu przeszkadza: takie przedsięwzięcie musi się nie powieść. Po drugie, trzeba umieć odróżniać lojalnych od niegodziwych. Przy nagradzaniu osób zasłużonych dla założenia państwa nie wolno wynosić do władzy ludzi małostkowych, bo mogą pogrążyć kraj w chaosie.

Podsumowując, sztuka powierzania zadań opiera się na „prawości”. W polowaniu oznacza ona jasno wyznaczony cel, a w użyciu wojska — słuszną przyczynę działania. Kto prowadzi ludzi prawą drogą, może zapewnić państwu stabilność i sprawić, że poddani będą za nim podążać z własnej woli. Bez zrozumienia, że należy ufać kompetentnym i godnym ludziom, nawet dowódca łączący cnotę z talentem nie zdoła odnieść sukcesu.

Ten fragment Pisma omawia trudności związane z dowodzeniem armią. Kluczowe jest powierzenie dowództwa szanowanemu „starszemu” — czyli cenionemu generałowi — i obdarzenie go wyłącznym zaufaniem. Wykładnię tę objaśniają pozycje linii w Yijing (Księdze Przemian).

Dziewiątka na drugim miejscu zajmuje środkową pozycję w trygramie dolnym i symbolizuje odpowiedniego kandydata na dowódcę. Piątka na szóstym miejscu odpowiada jej i może powierzyć jej dowództwo, pod warunkiem że nie będzie dzielić władzy ani dopuszczać do głosu sprzecznych opinii. Szóstka na pierwszym miejscu ostrzega już przy wyjściu z bramy przed „utratą dyscypliny”, czyli złamaniem rozkazów wojskowych. Rozkazy powinny wychodzić wyłącznie od głównodowodzącego, więc samowolne decyzje Szóstki na pierwszym miejscu naruszałyby wojskowy porządek.

Choć Piątka na szóstym miejscu mianuje Dziewiątkę na drugim miejscu głównodowodzącym, Szóstka na pierwszym miejscu nadal może złamać dyscyplinę, a Szóstka na trzecim miejscu niesie ryzyko „wozów pełnych trupów”, czyli klęski i wywożenia poległych. Piątka na szóstym miejscu może też dopuścić do dowodzenia „uczniów”, czyli niedoświadczonych ludzi, oraz „małych ludzi”. Wynika to z cech trygramu Kun, który symbolizuje uległość i skłonność do podporządkowania się.

Jedynie Szóstka na czwartym miejscu zajmuje właściwą pozycję: jako zastępca dowódcy może pozostawać na lewym skrzydle i czekać na rozkazy. Tekst podkreśla, że pojawienie się „wozów pełnych trupów” oznacza wielką klęskę. Jeśli Piątka na szóstym miejscu pozwoli uczniom uczestniczyć w podejmowaniu decyzji, pojawią się problemy. Dziewiątka na drugim miejscu symbolizuje bowiem siłę Yang, najstarszego syna i szanowanego generała, podczas gdy Szóstka na pierwszym i trzecim miejscu, jako linie Yin, symbolizują uczniów i małych ludzi. Ci ostatni powinni jedynie wykonywać rozkazy głównodowodzącego.

Na koniec przywołany zostaje przykład z dynastii Tang. Cesarz Daizong powierzył eunuchowi Yu Chao’enowi funkcję nadzorcy armii, przez co nawet tak znakomici generałowie jak Li Guangbi, znany jako książę Linhuai, i Guo Ziyi, książę Fenyang, nie zdołali uniknąć porażek. Przykład ten pokazuje, że nawet jeśli władca i generał wspólnie przeszli przez trudne doświadczenia, brak wyłącznego zaufania do dowódcy i uleganie podszeptom małych ludzi prowadzą ostatecznie do klęski.

Ten fragment omawia przede wszystkim zasady doboru ludzi i prowadzenia spraw wojskowych. Mówi, że powierzenie urzędów ludziom małostkowym sprowadza na państwo hańbę i upokorzenie, ponieważ są oni słabi duchem i łatwo tracą zdecydowanie. Tak jak wskazuje szósta linia w piątym miejscu heksagramu Shi w Księdze Przemian, mędrcy wielokrotnie przestrzegają nas przed taką sytuacją.

W dodatku zebrano objaśnienia kilku uczonych. Su Shi, zwany panem Po, uważał, że prawdziwy dowódca wojsk powinien przypominać szanowanego starszego człowieka. Dawni władcy cenili rządy oparte na Cnocie, a nie ostentacyjne pokazy siły. Wojsko powinno poruszać się skrycie, jak woda płynąca pod ziemią, tak by nikt nie mógł go dostrzec. Liu Yongxiang wskazywał, że druga i piąta linia są ze sobą w relacji odpowiadających sobie miejsc. Przypomina to łaskę, którą władca okazuje poddanemu, przekazywaną przez kolejne szczeble.

Xiong Guo objaśniał dawną organizację wojska: pięciu żołnierzy tworzyło drużynę, pięć drużyn — oddział, pięć oddziałów — kompanię, a pięć kompanii — brygadę. Każdy szczebel opierał się na liczbie pięć. W starożytności wyrażenie „nieść zwłoki na wozie” oznaczało, że wspólne prowadzenie spraw powierzano wielu osobom.

Yang Jingzhong posłużył się obrazem wody płynącej po ziemi: wojsko, podobnie jak woda, potrzebuje odpowiedniego koryta, by móc się zebrać. Bez właściwego koryta nie da się go zgromadzić.

Dalsza część dotyczy heksagramu Bi, którego dolnym trygramem jest Kun, a górnym Kan. Bi symbolizuje bliskość i przynależność. Tekst wyroczni mówi, że bliskość przynosi pomyślność, a wróżba dotycząca trwałych spraw nie zapowiada nieszczęścia. Niespokojni władcy feudalni przyjdą złożyć hołd, lecz tym, którzy przybędą zbyt późno, grozi niebezpieczeństwo.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Na początku dziewiąta linia mówi, że zbliżanie się do innych z ufnością nie przynosi szkody, a pełna ufność może nieoczekiwanie sprowadzić pomyślność. Druga linia mówi o bliskości płynącej z serca: zachowanie prawości przynosi szczęście. Trzecia ostrzega, że zbliżanie się do niewłaściwych osób prowadzi do krzywdy. Czwarta mówi, że zwrócenie się ku mądrym ludziom i zachowanie prawości przynosi pomyślność. Piąta opisuje otwarte, bezstronne zbliżanie się: władca podczas polowania z trzech stron pozostawia wolną drogę ucieczki i pozwala zwierzętom odejść przed sobą. Mieszkańcy jego miasta nie muszą się obawiać, a wróżba jest pomyślna.

Wszystkie te objaśnienia mówią o relacjach międzyludzkich i sprawowaniu rządów. Podkreślają znaczenie szczerości, prawości oraz zbliżania się do ludzi obdarzonych mądrością i Cnotą.

Ten fragment omawia analizę linii heksagramu Bi w Księdze Przemian (Yijing), który symbolizuje bliskość i zależność. Górna, szósta linia, jeśli nie znajdzie przywódcy, któremu mogłaby się podporządkować, napotka niebezpieczeństwo. Komentarz Xiang wyjaśnia, że brak kogoś, na kim można się oprzeć, oznacza brak dobrego zakończenia.

Obraz heksagramu Bi przedstawia Wodę, czyli trygram Kan, opartą na Ziemi, czyli trygramie Kun. Woda zawsze spływa ku dołowi, co symbolizuje, że podwładni powinni być posłuszni przełożonym. Piąta linia, dziewiąta, jest w tym heksagramie jedyną linią Yang. Wszystkie pozostałe linie Yin zbliżają się do niej, ponieważ jest silna, wyważona i prawidłowo usytuowana, a także ma cnotę „pierwotnej, trwałej prawości”. Dzięki temu naturalnie staje się kimś, na kim inni mogą się oprzeć, bez sprowadzania nieszczęścia.

Druga linia, szósta, odczuwa niepokój. Za pomocą wróżby rozstrzyga, że powinna zbliżyć się do dziewiątej linii piątej i w ten sposób osiąga pomyślność bez nieszczęścia. Oznacza to, że znalezienie właściwej osoby, na której można się oprzeć, przynosi spokój. Czwarta linia, szósta, znajduje się w górnym trygramie razem z dziewiątą linią piątą. Zwraca się ku niej i zbliża do człowieka życzliwego, by służyć komuś szlachetnemu. Posłuszeństwo wobec przełożonego przynosi jej oparcie, dlatego i ona osiąga pomyślność.

Pierwsza, dolna linia, szósta, zajmuje najniższe miejsce. Początkowo nie ma stałego oparcia, więc pozostaje niespokojna. Jeśli jednak zacznie się do kogoś zbliżać ze szczerym nastawieniem, uniknie nieszczęścia. Tak jak woda gromadzi się w zagłębieniu, szczerość z czasem przyniesie jej pomyślność podobną do tej, którą osiąga czwarta linia. To więcej niż samo uniknięcie nieszczęścia. Dlatego gdy ktoś odczuwa niepokój i z własnej woli szuka oparcia, może ostatecznie zyskać także inne pomyślne skutki.

Dziewiąta linia piąta jest silna, wyważona i prawidłowo usytuowana, jak prawdziwy władca, do którego wszyscy się zbliżają. Tych, którzy jeszcze do niego nie przyszli, przywołuje metodą „trzech stron polowania”: podczas tradycyjnego polowania otaczano zwierzynę z trzech stron, pozostawiając jej drogę ucieczki. Był to wyraz łagodności, a nie przymusu wobec wszystkich, by się podporządkowali. Bezinteresowna postawa władcy sprawia, że ludzie sami obdarzają go zaufaniem, dlatego linie poniżej niego chętnie się do niego zbliżają.

Górna, szósta linia przypomina zwierzynę, która nie chce zbliżyć się do władcy. Jeśli trzecia linia nie oprze się na dziewiątej linii piątej, lecz zwróci ku górnej szóstej, dozna krzywdy. Natomiast pierwsza, druga i czwarta linia przypominają ludzi, którzy dobrowolnie okazują posłuszeństwo — nie trzeba ich do tego napominać. Górna szósta linia zajmuje najwyższe miejsce w heksagramie Bi. Skoro nawet tam nie ma przywódcy, na którym mogłaby się oprzeć, niebezpieczeństwo jest oczywiste; rzeczywiście trudno oczekiwać dobrego zakończenia.

Ten fragment z „Księgi Przemian” (Yijing), poświęcony heksagramowi Bi, omawia zasadę przylgnięcia i podporządkowania się. Heksagram Bi symbolizuje bliskość i zależność, lecz trzeba rozważnie wybierać, komu się podporządkować. Jeśli nie ma odpowiedniego przywódcy, a ktoś na siłę przylgnie do piątej linii, symbolizującej pozycję władcy, grozi mu niebezpieczeństwo. Wang Bi (Wang Fusi) wyjaśnia, że ani wyżej, ani niżej nie ma yangowej siły, która mogłaby przewodzić ludowi. Piąta linia jako jedyna zajmuje pozycję godności, więc ludzie muszą się do niej przyłączyć. Taka wymuszona stabilność jest jednak pozorna, a czynniki podważające spokój prędzej czy później się ujawnią.

Su Shi (Pan Po) uważa, że samo przylgnięcie jest pomyślne, lecz jeśli wybierze się niewłaściwą osobę, obecna pomyślność z czasem przyniesie nieszczęście. „Pierwotne wróżenie” oznacza ponawianie wróżby, by ostrożnie wybrać osobę, której można zaufać. Zhao Rumei wskazuje, że w heksagramie Bi, niezależnie od tego, czy linie są ze sobą powiązane, najważniejsze jest przylgnięcie do piątej linii. Ban Gu objaśnia znak „ptactwo” jako ogólne określenie ptaków i zwierząt, wskazujące na kogoś, kto został podporządkowany. Bu Zixia twierdzi, że bez szczerego oddania człowiek zwleka z przylgnięciem, aż nie pozostaje mu już żadna droga wyjścia; ostatecznie nie uniknie kary.

Heksagram Xiao Xu, „Małe Gromadzenie”, opisuje proces gromadzenia sił. W jego obrazie Qian (Niebo) znajduje się poniżej, a Xun (Wiatr) powyżej. Symbolizuje to niebo zasnute chmurami, z których nie pada deszcz; chmury nadciągają z zachodu. Siły się gromadzą, ale jeszcze nie zaczęły działać. W tym czasie człowiek szlachetny powinien kultywować Cnotę i rozwijać się wewnętrznie.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Początkowa dziewiątka: powrót na właściwą drogę przynosi pomyślność i nie prowadzi do błędu. Druga dziewiątka: człowiek zostaje pociągnięty z powrotem na właściwą drogę; trzymając się środka, nie zbłądzi. Trzecia dziewiątka: koło wozu traci szprychy, a małżonkowie odwracają się od siebie — obraz ten oznacza niezgodę w rodzinie. Czwarta szóstka: szczerość w sercu pozwala uniknąć zranienia, rozproszyć nieufność i zapobiec nieszczęściu. Piąta dziewiątka: szczerość podtrzymuje więź między ludźmi, a wspólnota wraz z sąsiadami zaznaje dostatku. Górna dziewiątka: deszcz już spadł, a dzieło Cnoty zostało dopełnione. Wyruszenie na wyprawę wojenną w tym momencie przyniesie jednak nieszczęście, bo nadmierna pewność siebie może prowadzić do błędnych osądów.

Heksagram uczy, że podczas gromadzenia sił należy kultywować Cnotę. Gdy warunki dojrzeją, trzeba nadal postępować ostrożnie i nie działać pochopnie. Wiatr poruszający się ponad Niebem — obraz heksagramu Xiao Xu — wskazuje na sprzyjający czas, by człowiek szlachetny rozwijał Cnotę.

Ten tekst przedstawia analizę heksagramu Xiao Xu z Jing „Księgi Przemian” (Yi Jing), symbolizującego gromadzenie na niewielką skalę. Linia szósta na czwartym miejscu, linia Yin, jest główną linią trygramu Xun, który oznacza uległość. Choć słaba, zajmuje właściwe miejsce i znajduje się nad trygramem Qian, symbolem siły. Łączy więc stanowczość z łagodnością.

Linie Yang powyżej i poniżej odpowiadają tej linii Yin. Linia dziewiąta na piątym miejscu, związana z pozycją władcy, współgra z nią, podobnie jak linie pierwsza i druga. Wszystkie linie Yang godzą się na to, by linia szósta je gromadziła — stąd nazwa „Małe Gromadzenie”. Jedna, pozornie słaba linia Yin może skupić siłę wielu linii Yang, ponieważ działa stanowczo, a zarazem umie być łagodna. Szczere zaufanie linii dziewiątej na piątym miejscu pozwala jej urzeczywistnić tę drogę gromadzenia.

Określenie „gęste chmury, lecz bez deszczu” opisuje stan, w którym gromadzenie wciąż trwa i dopiero się dopełnia. Linia szósta na czwartym miejscu, łącząc stanowczość z łagodnością, potrafi zjednać sobie innych szczerością i rozwiać podejrzliwość. Działając w sposób łagodny, umożliwia linii dziewiątej na piątym miejscu skorzystanie ze wsparcia sąsiadów i cieszenie się spokojem oraz dostatkiem. Dla porównania linia dziewiąta na trzecim miejscu, nadmiernie twarda i pozbawiona właściwej miary, przypomina męża, który zaniedbuje rodzinę i sprowadza na nią zamęt. Linia na szóstym miejscu widzi zaś, że gromadzenie dobiegło końca: gęste chmury przyniosły deszcz, a obfite plony trafiły do spichlerzy.

Na koniec podkreślona zostaje wierność i ostrożność linii szóstej na czwartym miejscu jako linii Yin, symbolizującej powinności kobiety. Jej stan przypomina Księżyc zbliżający się do pełni. Wskazuje to, że gdy właściwie pojmuje się drogę gromadzenia, Yin i Yang mogą współistnieć w harmonii i wspólnie doprowadzić dzieło do spełnienia.

Ten fragment mówi o zasadach relacji między ministrem a władcą. Szóstka na czwartym miejscu w heksagramie Małe Gromadzenie (Xiao Chu) to linia Yin. Choć zdaje się słaba, potrafi dostosować się do chwili i przynosi wielkie korzyści zarówno państwu, jak i władcy. Przypomina to dzieje mędrca Yi Yina, który służył Taijia, władcy dynastii Shang. Początkowo jego działania nie przynosiły skutku; dopiero gdy Taijia szczerze się opamiętał, Yi Yin mógł wcielić w życie swoje zasady rządzenia. Podobnie Zhougong, wspierając Chengwanga, musiał poczekać na właściwy moment.

Najważniejsze jest, by minister wspierał władcę, kierując się uległością i łagodnością, szczerze i bez osobistych ambicji. Jeśli stale próbuje zwracać na siebie uwagę i rywalizować o przewagę, popada w konflikt z władcą. Jak mówi „Księga Dokumentów” (Shangshu): minister powinien najpierw przedstawić władcy dobrą radę, a wobec innych przypisywać zasługę za jego dobre rządy władcy. W ten sposób władca i minister mogą rozumieć się i ściśle współpracować.

Heksagram Stąpanie (Lu), z trygramem Dui u dołu i Qian u góry, mówi o ostrożnym postępowaniu. Można stąpać tygrysowi po ogonie i nie zostać ugryzionym, jeśli łagodność odpowiada na siłę. Obraz heksagramu przedstawia Niebo nad Jeziorem. Uczy szlachetnego człowieka rozróżniać pozycje wyższe i niższe oraz uspokajać lud. Linia początkowa dziewięć mówi, że kto idzie naprzód, zachowując prostotę i pierwotną szczerość, nie popełni błędu. Linia dziewięć na drugim miejscu mówi o podążaniu równą drogą: człowiek żyjący z dala od świata, jeśli dochowuje prawości, osiąga pomyślność. Wszystkie te wskazania podkreślają, że w postępowaniu należy łączyć łagodność z właściwą miarą i działać stosownie do chwili.

Uwaga: „Xun” oznacza trygram Xun z „Księgi Przemian” (Yijing), symbolizujący uległość. „Chu” w nazwie heksagramu oznacza tu napomnienie i prowadzenie władcy przez ministra. „Fu” oznacza wzajemną szczerość i zaufanie. Wszystkie te pojęcia mają w „Księdze Przemian” swoje szczególne znaczenie.

Ten fragment objaśnia znaczenie poszczególnych linii heksagramu Lü (履卦) z Księgi Przemian, symbolizującego ostrożne postępowanie. W dzisiejszym języku można to ująć tak:

Heksagram Lü ukazuje sytuację przypominającą stąpanie po cienkim lodzie. Składa się z trygramu Qian (Niebo) u góry i Dui (Jezioro) u dołu, a jego obraz przywodzi na myśl chodzenie po ogonie tygrysa. Poszczególne linie wskazują, jak postępować w różnych okolicznościach.

Linia szósta na trzecim miejscu mówi o niewidomym, który na siłę próbuje zobaczyć drogę, i kulawym, który uparcie usiłuje iść. To tak, jakby nadepnąć tygrysowi na ogon i zostać ukąszonym — sytuacja jest wyjątkowo niebezpieczna. Obraz ten oznacza podejmowanie wielkiej odpowiedzialności mimo braku odpowiednich możliwości. Przypomina wojownika służącego władcy: gdy jego pozycja jest niewłaściwa, może ściągnąć na siebie nieszczęście.

Linia dziewiąta na czwartym miejscu mówi, że można iść po ogonie tygrysa z lękiem i drżeniem, a mimo to osiągnąć pomyślność. Uważność i niezłomna wola pozwalają przezwyciężyć niebezpieczeństwo.

Linia dziewiąta na piątym miejscu przestrzega, by podejmując zdecydowane działania, trzymać się zasad i mieć się na baczności. Nawet jeśli pozycja jest właściwa, osoba zajmująca najwyższe miejsce powinna zachowywać szczególną ostrożność.

Linia dziewiąta na szóstym miejscu zaleca spojrzeć wstecz na przebytą drogę i dokładnie rozważyć, co przyniosło pomyślność, a co nieszczęście. Takie postępowanie prowadzi do pełnej pomyślności. Kto potrafi dokonać refleksji, choć znajduje się na wysokiej pozycji, może liczyć na głębokie błogosławieństwo.

Linia dziewiąta na pierwszym miejscu oznacza zachowanie prostoty i pierwotnej szczerości już od samego początku. Kto od progu zachowuje czujność wobec niebezpieczeństw, niczym wobec ogona tygrysa, może podążać własną drogą. Linia dziewiąta na drugim miejscu mówi, że samotnik żyjący z dala od świata, określany jako „człowiek ukryty”, osiąga pomyślność, pozostając wierny zasadom. Nie musi zabiegać o względy przełożonych: zachowanie wewnętrznego spokoju to cecha dawnych szlachetnych ludzi.

W komentarzu Fang Shihua zwraca uwagę, że linia dziewiąta na piątym miejscu przypada władcy, który ma mocną i aktywną naturę, a mimo to tekst heksagramu podkreśla zagrożenie związane ze „stąpaniem po ogonie tygrysa”. Pokazuje to, że nawet w sprzyjających warunkach trzeba zachować czujność i pokorę. Linia szósta na trzecim miejscu ukazuje niedopasowanie możliwości do zajmowanej pozycji: podobnie jak poddany służący władcy, ktoś taki stale narażony jest na niebezpieczeństwo. Jeśli nie potrafi właściwie odczytać sytuacji, ściągnie na siebie nieszczęście. Heksagram jako całość przypomina, że w każdej sytuacji należy przewidywać zagrożenia, mierzyć siły na zamiary oraz trzymać się właściwej drogi i zachowywać umiar.

Ten fragment wyjaśnia głęboką naukę heksagramu Lü z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje właściwy sposób postępowania. Współczesnymi słowami: człowiek, który znalazł się w niebezpieczeństwie, może ostatecznie osiągnąć pomyślność i spełnić swoje zamiary bez nieszczęścia, jeśli zachowa czujność i ostrożność. Nadal jednak jest to stan zagrożenia, a nie spokój opisany w liniach początkowej dziewiątki i drugiej dziewiątki. Górna dziewiątka znajduje się na końcu heksagramu Lü i oznacza zakończenie sprawy. Należy wtedy obejrzeć się na swoje postępowanie, rozpoznać oznaki pomyślności lub nieszczęścia i powrócić do pierwotnych zamiarów. Wówczas wynik będzie wielce pomyślny.

Tekst przedstawia trzy obrazy niewłaściwego postępowania: nie dostrzegać dobrze sytuacji — niczym widzieć tylko jednym, słabym okiem; działać niezgrabnie — niczym utykać; oraz nie umieć posuwać się naprzód, bo nie rozumie się zasad. Kto, jak porywczy wojownik, chełpi się siłą i pozwala sobie na zuchwałość przed władcą, niechybnie ściągnie na siebie niebezpieczeństwo. Sama stanowczość nie pomoże, jeśli sposób działania jest niewłaściwy.

Li Zhi, zwany Li Tuowengiem, przywołuje przykład króla Wena z Zhou. Pod koniec dynastii Shang Wen osobiście doświadczył niebezpieczeństwa, gdy król Zhou uwięził go w Youli. Dlatego dobrze rozumiał obraz „stąpania po ogonie tygrysa”, oznaczający znalezienie się w groźnym położeniu. Orzeczenie heksagramu mówi: „Tygrys nie gryzie — pomyślność”, ponieważ serce człowieka jest łagodne i uległe. Orzeczenie dotyczące linii mówi natomiast: „Tygrys gryzie — nieszczęście”, gdyż trzecia linia, w postaci szóstej, jest nazbyt harda.

W tak niebezpiecznej chwili nie sposób było zachować prostotę początkowej dziewiątki ani ukryć się przed światem jak druga dziewiątka; trudno było też osiągnąć pomyślny finał górnej dziewiątki. Wspominając później te wydarzenia, król Wen żałował, że na początku postępował jak porywczy wojownik. „Słabe widzenie i utykanie” opisują jego stan przed uwięzieniem, „lęk i pomyślny koniec” — przemianę, która dokonała się w więzieniu, a „wielka pomyślność” — to, co nastąpiło po uwolnieniu: został władcą zachodnich ziem, czyli Xi Bo, i uzyskał prawo prowadzenia wypraw wojennych. Zasada ta jest zbieżna z nauką heksagramu Mingyi, symbolizującego przyćmienie światła.

Cheng Yi, zwany Cheng Zhengshu, dodaje, że Niebo jest u góry, a Jezioro u dołu — taki jest naturalny porządek rzeczy. Obserwując znaki heksagramu Lü, człowiek szlachetny powinien rozróżniać pozycje wyższe i niższe oraz zapewniać ludowi poczucie ładu. Gdy hierarchia jest jasna, lud może czuć się pewnie, a państwo można dobrze rządzić. W dawnych czasach urzędnicy zajmowali właściwe stanowiska, a ich pozycja odpowiadała ich cnocie i zasługom. Jeśli cnota nie dorównywała randze, władca powinien był awansować ludzi godnych. Społeczeństwo staje się harmonijne, gdy przedstawiciele wszystkich zawodów sumiennie wypełniają swoje obowiązki.

Ten fragment omawia heksagram Tai („Pokój”, 地天泰) z „Księgi Przemian” (Yijing) i przedstawia zasadę, że harmonia Yin-Yang oraz porozumienie między tym, co na górze, a tym, co na dole, prowadzą do pokoju i pomyślności.

Heksagram Tai składa się z trygramu Qian (Niebo) u dołu i Kun (Ziemia) u góry, co symbolizuje ich wzajemne przenikanie. Tekst mówi: „Małe odchodzi, wielkie nadchodzi — pomyślność i powodzenie”. Oznacza to, że dopiero gdy Qi Nieba i Ziemi spotyka się, może wzrastać wszystko, co żyje; a gdy ludzie na górze i na dole porozumiewają się, mogą zjednoczyć swoje dążenia. Wewnątrz panuje siła Yang, a na zewnątrz łagodność Yin: serce jest mocne, lecz sposób bycia łagodny. W ten sposób umacnia się droga szlachetnego człowieka, a słabnie droga człowieka małego.

Władca, naśladując obraz harmonijnego współdziałania Nieba i Ziemi, ustanawia prawa zgodne z naturalnym porządkiem, aby pomóc ludziom korzystać ze sprzyjającego czasu i miejsca. Teksty poszczególnych linii ukazują tę zasadę w sześciu etapach.

Pierwsza linia (chujiu) przypomina wyrywanie trawy, które pociąga za sobą korzenie podobnych roślin. Symbolizuje to szlachetnego człowieka, który z własnej inicjatywy nawiązuje relację z tym, co łagodne i żeńskie. Druga linia (jiuer) wymaga serca dość pojemnego, by objąć nawet to, co nieczyste. Należy jak przy przeprawie przez rzekę pieszo pamiętać o przyjaciołach daleko stąd i trzymać się drogi środka oraz prawości. Trzecia linia (jiusan) przypomina, że droga nie zawsze pozostaje równa: po odejściu następuje powrót. Tylko wytrwałość przy właściwej drodze pozwala uniknąć nieszczęścia.

Czwarta linia (liusi) opisuje osobę łagodną, która mimo braku dostatku potrafi szczerze traktować ludzi silnych i stanowczych. Piąta linia (liuwu), przywołując opowieść o królu Di Yi, który wydał siostrę za mąż, pokazuje, że czynienie dobra z zachowaniem właściwego miejsca prowadzi do wielkiego błogosławieństwa. Ostatnia linia (shangliu) ostrzega, że gdy mury miasta walą się do fosy, porządek ulega rozpadowi i nie należy wtedy wysyłać wojska.

Cały fragment podkreśla, że obie strony Yin-Yang powinny współistnieć w naturalnej harmonii, tak jak przenikają się Niebo i Ziemia. Szlachetny człowiek z własnej woli okazuje wyrozumiałość, a człowiek mały odpowiada szczerością. Trwały pokój osiąga się dzięki dobrowolnemu współdziałaniu, a nie przez narzucane rozkazy. Gdy urzeczywistnia się pomyślny obrót spraw, w którym „małe odchodzi, a wielkie nadchodzi”, to, co małe, zyskuje pomyślność, a to, co wielkie — powodzenie; społeczeństwo może wtedy zachować stabilność i dobrobyt.

Ten fragment omawia relacje między władcą a poddanym oraz zasady heksagramu „Pokój” (Tai), który symbolizuje pomyślność i harmonię. Tekst mówi, że na początku nie nawiązuje się przyjaźni z sąsiadem tylko dlatego, że jest bogaty — tym bardziej dotyczy to więzi między władcą a poddanym. Dziewiąta linia w drugim miejscu, odpowiadająca pozycji poddanego, ma cnotę szerokiej wyrozumiałości. Szósta linia w piątym miejscu, odpowiadająca pozycji władcy, dzięki pomyślnym błogosławieństwom przynosi wielkie szczęście. Przypomina to wydanie za mąż młodszej siostry: pozwala nie tylko spełnić pragnienie, lecz także urzeczywistnić to, do czego ono zmierza.

Kluczem do osiągnięcia harmonii jest władca, który z pokorą słucha poddanych, oraz wyrozumiały poddany, który wspiera władcę. Trzeba jednak pamiętać, że droga do harmonii opiera się na wzajemnym przepływie i wymianie, a ta nie trwa niezmiennie. Pomyślność trudno zachować na zawsze, dlatego należy brać pod uwagę jej przemijanie. Z tego powodu tekst szczególnie podkreśla trzecią linię trygramu wewnętrznego i górną linię trygramu zewnętrznego: nawet gdy Niebo i Ziemia się łączą, ich spotkanie jest chwilowe i po nim następuje rozdzielenie. Zetknięcie prowadzi do rozstania, więc taki stan nie może trwać bez końca.

Następowanie po sobie rozkwitu i upadku jest naturalnym prawem, którego człowiek nie może zmienić własną wolą. Gdy jednak rozumie tę zasadę, może przezwyciężać trudności i trwać przy właściwej drodze, unikając nieszczęść związanych z „Zastojem” (Pi), „osunięciem się” oraz „odejściem”. Ludzkie działanie może bowiem przezwyciężyć przeciwności losu. Dlatego tekst przestrzega, by nie uznawać, że harmonia musi odejść tylko dlatego, iż wierzy się w działanie praw natury. Kto rozumie tę zasadę, pozostaje przy właściwej drodze i nie traktuje harmonii jako stanu oczywistego, może zachować ją na długo. W ten sposób uniknie nieszczęścia, a pomyślność będzie trwać i przynosić swoje dobrodziejstwa.

Górna linia, czyli linia szósta, oznacza kres harmonii. Mur obronny wali się do fosy, a ci, którzy zajmowali wysoką pozycję, wracają na dół. Nie mogą już kierować ludem, a lud nie słucha ich rozkazów. Dzieje się tak, ponieważ między tym, co na górze, i tym, co na dole, ustała wymiana, a zarządzenia stały się chaotyczne. Nawet chęć trwania przy właściwej drodze nie wystarcza już, by przywrócić porządek. Dlatego należy zachować czujność i zawczasu się strzec.

W dodatku Feng Qizhi wyjaśnia, że po heksagramach Qian i Kun tekst zaczyna omawiać sprawy ludzkie. Najpierw pojawia się sześć rodzajów niebezpieczeństw i przeszkód; potem następują gromadzenie zasobów wewnątrz i działanie na zewnątrz, aż w końcu zostaje osiągnięta harmonia. Po niej jednak szybko przychodzi zastój. Pokazuje to, że ustanowienie porządku jest trudne, a popadnięcie w chaos — łatwe. Na tym polega głębszy zamysł autorów układu „Księgi Przemian”.

Wang Bi, znany także jako Fusi, objaśnia, że trawa maoqian, gdy wyciągnie się ją z korzeniami, ukazuje splot wzajemnie połączonych korzeni. Jest to obraz rzeczy, które wiążą się ze sobą i wzajemnie na siebie oddziałują.

Ten fragment omawia objaśnienia linii heksagramów Tai i Pi w „Księdze Przemian” (Yijing). Heksagram Tai, z Kun na dole i Qian u góry, symbolizuje pomyślny przepływ i harmonię. Heksagram Pi, z Kun na dole i Qian u góry, oznacza sytuację przeciwną: zastój i brak pomyślności.

W heksagramie Tai trzy linie Yang, symbolizujące Yang Qi, współdziałają i rozwijają się na zewnątrz. Przypomina to trawę, której korzenie splatają się ze sobą: jedna kępa pociąga za sobą wzrost całej połaci, co zapowiada pomyślny obrót spraw. Cheng Yi, zwany Cheng Zhengshu, wyjaśnia, że postawa obejmująca nawet to, co dzikie i nieuporządkowane, może współgrać z drogą umiarkowania i prawości, dzięki czemu Cnota jaśnieje. Shi Jie, zwany Shi Shoudao, zauważa, że gdy rozwój osiąga szczyt, kierunek się odwraca: równina staje się stromizną po przekroczeniu drugiej linii, a mur obronny zapada się i wypełnia fosę po przekroczeniu piątej. Yang Wanli, zwany Yang Tingxiu, przestrzega, by w czasach pokoju mieć się na baczności, bo kryzys może czaić się pod powierzchnią. Yin pozornie ustępuje, lecz może nagle powrócić. Gdy Yang nadmiernie wzmacnia się w linii dziewiątej trzeciej, Yin wkrótce zacznie odżywać. Przemiana, w której skrajne Tai przechodzi w Pi, zachodzi między liniami dziewiątą trzecią a szóstą czwartą.

Jin Lüxiang, zwany Jin Rubai, porównuje linię dziewiątą drugą do wasala poślubiającego księżniczkę: jej Cnota jest zgodna z umiarkowanym i prawym władcą, którego symbolizuje linia szóstą piąta. Wang Bi, zwany Wang Fusi, dodaje, że Tai po osiągnięciu szczytu powraca do swego początku. Gdy góra i dół przestają się ze sobą porozumiewać, a mur obronny się wali, nie ma sensu szturmować go siłą. Rozkazy przestają być wówczas wykonywane, a nastał już czas Pi. Su Shi, zwany panem Po, posługuje się obrazem ziemi z fosy użytej do wzniesienia muru, który miał chronić lud. Jeśli jednak władca porzuci właściwą Drogę, mur zdaje się chcieć znów obrócić w ziemię, a lokalne władze przestają słuchać jego rozkazów.

W heksagramie Pi niebo i ziemia nie łączą się, przez co wszystko pogrąża się w zastoju. Oddzielenie góry od dołu prowadzi do upadku państwa. Układ, w którym wewnątrz znajduje się Yin, a na zewnątrz Yang, miękkość zaś kryje się pod pozorną twardością, symbolizuje przewagę ludzi małych duchem i utratę pozycji przez ludzi szlachetnych. Ci ostatni powinni powściągać swą Cnotę, by uniknąć nieszczęścia, i nie zabiegać o stanowiska ani korzyści. Początkowa linia szóstą pierwsza, przedstawiona jako wyrywanie trawy wraz z korzeniami, ukazuje osobę, która mimo trudnych czasów pozostaje wierna władcy; dlatego może zachować prawość i osiągnąć pomyślny wynik.

Objaśnienia te, wykorzystując obrazy przyrody — takie jak wzrost trawy i zawalenie muru — oraz przykłady z życia społecznego, na przykład małżeństwo wasala z księżniczką, ukazują zasadę, że to, co osiągnęło szczyt, zaczyna słabnąć, a Yin i Yang nieustannie się przemieniają. Podkreślają mądrość polegającą na czujności w czasach spokoju, zachowaniu prawości i cierpliwym oczekiwaniu na właściwy moment.

Linia szósta druga mówi, że człowiek pojemny i uległy sprzyja małym ludziom, a nie sprzyja szlachetnemu człowiekowi, lecz ostatecznie przynosi powodzenie. Objaśnienie do obrazu wyjaśnia, że szlachetny człowiek, choć przez pewien czas napotyka trudności, nie podąża za tłumem, dlatego w końcu osiąga pomyślność.

Linia szósta trzecia mówi o hańbie, która wynika z nadmiernej pobłażliwości. Objaśnienie do obrazu wskazuje, że przyczyną jest niewłaściwe położenie tej linii.

Linia dziewiąta czwarta mówi, że działanie zgodne z nakazem Nieba pozwala uniknąć nieszczęścia, a wszyscy podobni do działającego mogą otrzymać błogosławieństwo. Objaśnienie do obrazu tłumaczy, że dzieje się tak, ponieważ urzeczywistnił on swoje zamiary.

Linia dziewiąta piąta opisuje, jak wielki człowiek może zaznać pomyślności, zatrzymując się pośród zastoju. Powinien jednak nieustannie zachowywać czujność wobec zagrożenia, jakby „już miał zginąć” — niczym ktoś przywiązany do kruchej gałęzi morwy. Objaśnienie do obrazu mówi, że pomyślność wielkiego człowieka wynika z tego, iż zajmuje on właściwe miejsce.

Linia dziewiąta na górze mówi, że gdy zastój osiąga skrajność, musi ustąpić; po okresie zastoju przychodzi radość. Objaśnienie do obrazu wyjaśnia, że zastój, który dobiegł kresu, nieuchronnie się odwraca i nie może trwać bez końca.

Istota heksagramu Nieba i Ziemi w zastoju polega na tym, że gdy to, co małe, odchodzi, a to, co wielkie, nadchodzi, ich zetknięcie przemienia układ w heksagram Tai, oznaczający pomyślność i przepływ. Gdy zaś to, co wielkie, odchodzi, a to, co małe, nie nawiązuje z nim kontaktu, powstaje heksagram Pi, symbolizujący zastój. U podstaw zastoju leży „człowiek niegodny” — ktoś, kto nie podąża właściwą Drogą. Są to ludzie uważający się za szlachetnych, lecz niezdolni do dostosowania się do zmian. Uparcie trzymają się tego, co nazywają prawością, a skutkiem jest to, że to, co wielkie, nie nadchodzi, zaś to, co małe, nie odchodzi. W ten sposób rodzi się zastój.

Ktoś zapytał: skoro linia szósta na początku mówi o „wyrywaniu łodyg trawy wraz z korzeniami”, co wyraźnie symbolizuje skupianie się osób słabych i uległych, dlaczego Mędrzec uznaje to za pomyślne? Dzieje się tak dlatego, że gdy Yin odchodzi, by połączyć się z Yang, mały człowiek wie jedynie, że powinien ruszyć w drogę, nie rozumie jednak, że szlachetny człowiek powinien trwać przy prawości i nie działać pochopnie. Wskutek tego jedni odchodzą, a drudzy przychodzą. Żadna ze stron nie ujawnia cech małego człowieka, toteż jego Droga zanika. Nikt też nie usiłuje na pokaz odgrywać szlachetnego człowieka; wszyscy naturalnie stają się szlachetni, a Droga szlachetnego człowieka wzrasta. Na tym właśnie polega pomyślność.

Aby odwrócić zastój i doprowadzić do pomyślności, nie można uparcie chełpić się, że tylko samemu jest się szlachetnym człowiekiem. W linii szóstej na początku „wyrywanie łodyg trawy wraz z korzeniami” wyraża zamiar skierowany ku władcy; w linii dziewiątej czwartej zamiar zostaje urzeczywistniony i podobni do działającego dostępują błogosławieństwa. Wtedy góra i dół znów nawiązują ze sobą kontakt. Linia dziewiąta czwarta znajduje się ponadto u dołu górnego trygramu — właśnie tam pojawia się możliwość, by zastój ustąpił pomyślności. Zajmuje też pozycję wysokiego urzędnika bliskiego władcy, a nakaz Nieba ma wkrótce zostać przywrócony.

Ten fragment omawia, jak zachować właściwe nastawienie i postępowanie zarówno w czasie „Pomyślności” (Tai), jak i „Zastoju” (Pi), czyli w dwóch odmiennych sytuacjach życiowych.

Kto potrafi trwać przy swoich dążeniach, ten może uniknąć nieszczęść, a dobrodziejstwa jego postępowania stają się udziałem otaczających go ludzi. Nie chodzi tu jedynie o to, by podczas wyrywania sitowia pociągnąć za sobą całe korzenie. Sednem jest to, by w sercu zawsze mieć władcę — a więc wzniosły ideał lub zasadę. Jeśli ktoś, jak linia szósta w drugim miejscu (liù’èr), rozumie drogę otwartości i uległości, może przynieść pomyślność nawet ludziom mało cnotliwym. Jeśli zaś, jak linia dziewiąta w piątym miejscu (jiǔwǔ), zna sposób „położenia kresu Zastojowi” (xiū pǐ), szlachetny człowiek naturalnie zazna pomyślności i będzie mógł przynieść pożytek innym.

Przywołane w tekście opowieści o królu Wen z Zhou, który od rana do nocy pilnie zajmował się sprawami państwa, nie znajdując czasu na posiłek, oraz o królu Goujianie z Yue, który sypiał na chrustach i smakował żółć, pokazują, że w pomyślnych czasach należy zachować czujność wobec zagrożeń („Czyż nie grozi nam upadek? Czyż nie grozi nam upadek?”), a w trudnych dostrzegać nadzieję. Gdy inni widzą same pomyślne okoliczności, trzeba dostrzegać ukryte niebezpieczeństwa; gdy inni widzą same trudności, trzeba dostrzegać możliwość zmiany. W ten sposób można zachować inicjatywę i panować nad sytuacją niczym nad legendarnym mieczem Tai’e.

Prawdziwy szlachetny człowiek nie postępuje jednak w ten sposób z wyrachowania, lecz trwa przy tym, co prawe i niezmienne (zhen). Wystarczy, że pozostaje mocno związany z ludźmi sobie podobnymi, jak korzenie sitowia, albo z otwartością przyjmuje wszystko, niczym ziemia obejmująca wszystkie rzeczy. Tak właśnie dochowuje wierności temu, co prawe. Z tego trwania przy prawości płyną swoboda działania, pokój i pomyślność.

Uwaga: „Pomyślność” (Tai) i „Zastój” (Pi) to nazwy dwóch heksagramów w Księdze Przemian; oznaczają odpowiednio stan swobodnego przepływu i stan zablokowania. „Linia szósta w drugim miejscu” i „linia dziewiąta w piątym miejscu” wskazują pozycje linii w heksagramie. „Położenie kresu Zastojowi” oznacza zakończenie trudności. Tai’e to nazwa starożytnego miecza, użyta tu jako symbol władzy.

Ten fragment omawia mądrość życiową zawartą w heksagramach Tai i Pi z Księgi Przemian (Yijing). Jego główna myśl jest taka, że prawdziwa tolerancja nie oznacza ustępowania bez żadnych zasad — wymaga wyznaczenia granic i odwagi.

W pomyślnych czasach, symbolizowanych przez heksagram Tai, człowiek szlachetny powinien być otwarty na innych i ich przyjmować („obejmować pustkowie”), ale zarazem zachować czujność i nie pozwalać ludziom małostkowym czynić zła. Jak przy przeprawie przez rzekę — trzeba mieć szerokie serce, a jednocześnie odwagę, by zdecydowanie powstrzymać niegodziwość. Cesarz Yuan z Zachodniej dynastii Han pozwolił eunuchom zabić lojalnego ministra Wang Zha zhu, a cesarz Zhang z Wschodniej dynastii Han tolerował, gdy Dou Xian bezprawnie zagarniał ziemię chłopów. W obu przypadkach pozorna wyrozumiałość, pozbawiona rzeczywistej odpowiedzialności, przyczyniła się do upadku państwa po okresie rozkwitu.

W trudnych czasach, symbolizowanych przez heksagram Pi, tym bardziej trzeba umieć ocenić sytuację. Lü Zuqian, znany także jako Lü Bogong, wskazywał, że Pi oznacza rozdzielenie góry i dołu: kształt nieba i ziemi pozostaje, lecz zanika ożywcza dynamika Qian i Kun. W takich okolicznościach trzeba umiejętnie postępować wobec ludzi małostkowych. Można znosić upokorzenia, jak w powiedzeniu o cierpliwym pozwalaniu, by ślina wyschła na twarzy, albo ukrywać swoje zdolności, jak w opowieści o zdjęciu futra i oddaniu się grze. Nie należy jednak walczyć na ślepo, jak Li Gu, który zapłacił za opór życiem, a jedynie wzmocnił pozycję możnowładcy Liang Ji. Chen Ping podporządkowywał się cesarzowej Lü i schlebiał jej, lecz choć mogło to wyglądać na upokorzenie, pozwoliło mu zachować siły na późniejsze stłumienie buntu klanu Lü.

Na końcu tekst przytacza słynne słowa Zhou Bo z dynastii Han: „W sporze twarzą w twarz nie dorównuję Waszej Wysokości; jeśli jednak chodzi o ustabilizowanie państwa i ocalenie tronu rodu Liu, to Wasza Wysokość nie dorównuje mnie”. Pokazuje to, że prawdziwa zdolność znoszenia upokorzeń wymaga mądrości: trzeba umieć przeczekać odpowiednią chwilę i działać, gdy nadejdzie pora. Rozstrzygające jest to, czy postępowanie służy wielkiej sprawie.

Ten fragment obejmuje dwie części. Pierwsza przedstawia dyskusję kilku uczonych nad pojęciami takimi jak „bao sang” z Jing „Yijing”. Druga zawiera tekst heksagramu 13, „Tongren”, wraz z komentarzem.

W pierwszej części Xiong Guo wyjaśnia, że znak „xiu” oznacza odpoczynek, jaki człowiek znajduje, opierając się o drzewo, a „bao sang” — morwę, która dopiero wypuszcza pędy. Deng Bogao uważa natomiast, że „bao sang” nie jest metaforą trwałości, lecz opisuje niebezpieczne położenie. Przypomina ono prowadzenie sześciu koni za pomocą spróchniałej uprzęży, stąpanie po ogonie tygrysa albo chodzenie po wiosennym lodzie. Po odzyskaniu Hebei Lu Xuanchun użył określenia „bao sang”, by opisać los państwa jako kruchy niczym cienka nić. Shao Guoxian omawia heksagramy „Tai” i „Pi”: pierwszy symbolizuje władcę u góry, który wciela w życie właściwą drogę, drugi zaś — szlachetnych ludzi na dole, pozbawionych możliwości działania. Podkreśla, że bieg wydarzeń zależy od czynów osób sprawujących władzę oraz szlachetnych ludzi.

Druga część przytacza w całości sentencję i teksty linii heksagramu trzynastego „Tongren” z Jing „Yijing”. Tworzą go trygram Li, czyli Ogień, na dole oraz Qian, czyli Niebo, u góry. Symbolizuje to wzajemne przenikanie się Nieba i Ognia, a także zgodne współdziałanie ludzi. Sentencja mówi, że jednoczenie się z innymi na otwartej przestrzeni sprzyja przeprawie przez wielką rzekę, a szlachetnemu człowiekowi, który trwa przy właściwej drodze, przynosi pomyślność.

Teksty poszczególnych linii opisują różne sposoby odnoszenia się do innych. Linia początkowa, dziewięć na pierwszym miejscu, mówi, że wyjście z domu i nawiązanie kontaktu z ludźmi nie przynosi szkody. Sześć na drugim miejscu ostrzega, że ograniczanie się do własnego rodu prowadzi do żalu. Dziewięć na trzecim miejscu opisuje zasadzkę wśród zarośli, w której wojsko przez trzy lata nie ośmiela się ruszyć. Dziewięć na czwartym miejscu przedstawia wejście na mur, lecz powstrzymanie się od ataku — i zapowiada pomyślność. Dziewięć na piątym miejscu mówi o spotkaniu wielkiego wojska: najpierw słychać płacz, później rozlega się śmiech. Linia górna, dziewięć na szóstym miejscu, opisuje jednoczenie się z innymi na przedmieściach. Choć dążenia nie zostały w pełni urzeczywistnione, nie ma powodu do żalu.

Komentarz podkreśla, że szlachetny człowiek powinien rozróżniać rodzaje rzeczy i rozpoznawać ich właściwości, a w kontaktach z ludźmi kierować się szczerością i prawością. Dzięki połączeniu jasnego rozeznania z siłą działania można urzeczywistnić dążenie do powszechnej harmonii. Całość wyjaśnia, jak ważne w relacjach międzyludzkich są otwartość, życzliwość i trwanie przy właściwej drodze.

Ten fragment omawia relację między pozycjami linii w heksagramach „Towarzyszenie ludziom” (Tongren) i „Wielkie posiadanie” (Dayou) z Księgi Przemian (Yijing). Analizuje przede wszystkim to, jak linia yin w różnych pozycjach oddziałuje z pozostałymi liniami yang.

Gdy linia yin znajduje się na drugiej pozycji (linia szósta na drugim miejscu), wszystkie pięć linii yang, zarówno nad nią, jak i pod nią, pragnie z nią nawiązać odpowiedź. Powstaje wówczas obraz „Towarzyszenia ludziom na otwartej przestrzeni”. Ponieważ linia yin zajmuje środkową i właściwą pozycję, staje się naturalnym centrum, ku któremu zwracają się inni. Gdy natomiast linia yin znajduje się na piątej pozycji (linia szósta na piątym miejscu), może objąć przewodnictwo nad wszystkimi liniami yang. Jest to pomyślny znak heksagramu „Wielkie posiadanie”: miękka linia zajmuje w nim pozycję czcigodną, dzięki czemu może ogarnąć wszystkie rzeczy.

Piąta pozycja sprzyja urzeczywistnieniu „Wielkiego posiadania”, druga zaś niełatwo pozwala stać się przywódcą wszystkich. Ujawnia się w tym różnica między pozycją wyższą a niższą oraz między rangą dostojną a podrzędną. Dlatego linia szósta na piątym miejscu w heksagramie „Wielkie posiadanie” jest szczególnie pomyślna, natomiast linia szósta na drugim miejscu w heksagramie „Towarzyszenie ludziom” nieuchronnie wiąże się z żalem z powodu sporów o przywództwo. Z perspektywy pięciu linii yang linia szósta na drugim miejscu jest jednak rzeczywiście wspólnym obiektem podążania. Dlatego tekst wyroku nadaje heksagramowi nazwę „Towarzyszenie ludziom na otwartej przestrzeni”.

Pozostałe linie na różne sposoby szukają odpowiedzi z linią szóstą na drugim miejscu. Pierwsza przypomina kogoś, kto wychodzi z domu, by znaleźć towarzyszy; trzecia — kogoś, kto kryje się w zaroślach i czeka; czwarta — kogoś, kto wchodzi na mur, by wypatrywać; piąta — kogoś, kto z wielkim rozgłosem zwołuje ludzi; linia na szóstym miejscu zaś — kogoś, kto samotnie wychodzi za miasto i spogląda w dal. Wszystko to pokazuje, że pięć linii yang uznaje linię szóstą na drugim miejscu za przywódcę i pragnie nawiązać z nią odpowiedź. Cały heksagram przedstawia obraz wszystkich ludzi, którzy przybywają i podporządkowują się temu centrum. Stąd nazwa „Towarzyszenie ludziom na otwartej przestrzeni”.

Istotą tego heksagramu jest wzajemne porozumienie linii szóstej na drugim miejscu i dziewiątej na piątym. Linia szósta na drugim miejscu ma zalety jasności, siły oraz centralnej i właściwej pozycji, a jej postępowanie odpowiada słusznej drodze szlachetnego człowieka. Dzięki temu potrafi poruszyć serca ludzi pod całym niebem. Po drodze nie da się uniknąć sporów o wpływy ze strony linii trzeciej i czwartej ani ograniczeń ze strony piątej, co może wydawać się godne ubolewania. Jest to jednak konieczny etap dla linii, która staje się centrum przyciągającym wszystkich.

Ten fragment omawia znaczenie szczerości i jedności między ludźmi. Tak jak metal można przeciąć, szczera jedność serc potrafi zrodzić wielką siłę; a jak zapach orchidei rozchodzi się samorzutnie, tak osoby o wspólnych dążeniach mówią zgodnym głosem.

Przekazywanie władzy między starożytnymi mędrcami, takimi jak Yao i Shun, oraz nauka, którą przekazywali sobie mistrz Konfucjusz i Yan Hui, dokonywały się w sposób naturalny — niczym wilgoć płynąca ku suchemu miejscu czy chmury unoszone przez wiatr. Tego porozumienia nie trzeba wymuszać: wystarczy szczera wzajemna odpowiedź. Jak uświadomili sobie król Wen z Zhou (linia dziewiąta na piątym miejscu) i Konfucjusz (linia szósta na drugim miejscu), prawdziwa jedność serc rodzi głębokie współbrzmienie.

Tekst wskazuje, że jeśli dwoje ludzi nie łączy szczera wspólnota Cnoty (De), mogą jakoś trwać razem w spokojnych warunkach, lecz w obliczu trudności — na przykład podczas przeprawy przez rzekę — ich więź się rozpadnie. Jeśli jednak są całkowicie zjednoczeni, jak sześć linii Yang symbolizujących moc i prężność heksagramu Qian, nawet przeprawa przez wielką rzekę nie stanowi przeszkody. Siła jednej linii Yang jest już niepowstrzymana, a cóż dopiero pięciu działających wspólnie?

Tekst podkreśla, że początkowa linia dziewiąta, najniższa linia Yang, łączy się z innymi od wewnątrz, podczas gdy górna linia dziewiąta łączy się z nimi, schodząc z zewnątrz. To tak, jakby zaraz po wyjściu z domu spotkać osoby o podobnych dążeniach — bez żadnych przeszkód pomiędzy nimi. Jedność linii dziewiątej na piątym miejscu, pozycji władcy, i linii szóstej na drugim miejscu, pozycji ministra, wypływa z serca i nigdy nie zostanie zapomniana.

Na koniec tekst zaznacza, że prawdziwej jedności nie zdołają zniszczyć zewnętrzne siły narzucające władzę, symbolizowane przez linie trzecią i czwartą. Początkowo mogą pojawić się trudności, płacz i lament, lecz ostatecznie nadejdzie radość. Nawet użycie wojska przeciwko sobie nie rozbije więzi takiego porozumienia. Pokazuje to, że jedności między liniami drugą i piątą nie jest w stanie podważyć żadna siła.

Ten fragment omawia filozofię dwóch heksagramów z Księgi Przemian: „Wspólnota z ludźmi” (Tongren) i „Wielkie posiadanie” (Dayou). Heksagram „Wspólnota z ludźmi” składa się z dwóch linii Yin i pięciu linii Yang, a „Wielkie posiadanie” — z pięciu linii Yang i jednej linii Yin. Mimo różnic między Yin i Yang linie te mogą współistnieć w harmonii. Podobnie szlachetni ludzie mogą działać na różne sposoby, a jednak dążyć do wspólnego celu. Siła płynąca ze wspólnego serca i wspólnej Cnoty (De) potrafi przeciąć nawet najtwardszą materię, jak głosi powiedzenie: „ich ostrze tnie złoto”.

Tekst przywołuje przykład Li Baia. Gdy za przyłączenie się do księcia Yong, Li Lina, niemal skazano go na śmierć, Guo Ziyi wykupił go, oddając w zamian tytuł i stanowisko. Później Li Bai został uwięziony w Xunyang, skąd wydostał go zbrojnie Song Ruosi. Pokazuje to, jak trudno znaleźć na świecie przyjaciela, który naprawdę rozumie drugiego człowieka, i jak często mędrcy oraz szlachetni ludzie nie mają komu powierzyć swoich spraw. Dlatego Święty nie do końca aprobuje taką powierzchowną „wspólnotę z ludźmi”.

Xiong Guo wyjaśnia: „Wielkie posiadanie” ma linię Yin na piątej pozycji, dlatego w tekście pojawia się określenie „wielka pomyślność i powodzenie” (yuanheng). W „Wspólnocie z ludźmi” linia Yin zajmuje drugą pozycję i jest otaczana szacunkiem przez liczne linie Yang, dlatego tekst mówi o powodzeniu (heng). Szlachetny człowiek powinien zachować prawość, by zasłużyć na szacunek innych. Jak głosi Księga Pieśni: „Szlachetny człowiek jest ich przewodnikiem”. W rzeczywistości jednak zamiary szlachetnych ludzi często trudno zrealizować.

Jiang Tingshan dodaje, że ktoś ukrywał się w zaroślach, czekając na sposobną chwilę, a potem wspiął się na wysokość, by obserwować sytuację. Mimo to przez trzy lata nie odważył się działać, ponieważ nie znalazł odpowiedniego momentu.

Heksagram „Wielkie posiadanie” tworzą trygram Qian (Niebo) na dole i Li (Ogień) u góry. Symbolizuje to światło oświetlające cały świat. Sentencja heksagramu głosi „wielka pomyślność i powodzenie”: osoba łagodna zajmuje zaszczytne miejsce, zachowuje środek i pozostaje w zgodzie z tymi, którzy znajdują się wyżej i niżej, co przynosi pomyślność. Szlachetny człowiek powinien powstrzymywać zło, wspierać dobro i postępować zgodnie z wolą Nieba.

Objaśnienia poszczególnych linii:

Linia początkowa dziewiąta: Kto nie nawiązuje kontaktów z innymi, nie naraża się na krzywdę. Choć droga jest trudna, nie grozi mu nieszczęście. Na początku należy unikać zbędnych relacji.

Druga linia dziewiąta: Wyrusza się z ładunkiem na dużym wozie i nie spotyka się nieszczęścia. Umiarkowane gromadzenie zasobów chroni przed niepowodzeniem.

Trzecia linia dziewiąta: Książę składa władcy dar; małostkowy człowiek nie jest do tego zdolny. Małostkowi ludzie mogą sprowadzić zagrożenie.

Czwarta linia dziewiąta: Nie należy nadmiernie się popisywać; dzięki temu unika się nieszczęścia. Trzeba jasno rozróżniać dobro od zła.

Piąta linia szósta: Traktowanie innych z ufnością przynosi zarówno powagę, jak i pomyślność. Szczerość potrafi pobudzić innych do działania, a autorytet płynie z przystępności i braku podejrzliwości.

Linia górna dziewiąta: Otrzymuje się opiekę Nieba; pomyślność towarzyszy wszystkiemu.

Komentarz do obrazu heksagramu „Wielkie Posiadanie” w Księdze Przemian (Yijing) mówi: „Dziewiąta na górze przynosi pomyślność, bo otrzymuje błogosławieństwo Nieba”. Obraz heksagramu przedstawia Ogień Li ponad Niebem Qian i symbolizuje światło, które rozjaśnia cały świat.

Su Shi wyjaśnia, że „wielkie” oznacza, iż wszyscy ludzie podporządkowują się władcy z piątej linii, dlatego heksagram nazywa się „Wielkim Posiadaniem”. W czasach powszechnego dobrobytu zarówno poddani, jak i przełożeni postępują zgodnie z wolą władcy i łączą się z nim przez szczerość. Władca, który wzbudza respekt, działa zgodnie z porządkiem Nieba i korzysta z dobrobytu oraz pomyślności zesłanych przez Niebo. Wszystko układa się wtedy pomyślnie.

Kiedy człowiek żyje w tak pomyślnych czasach, im więcej zdobywa doświadczeń i im szersze nawiązuje kontakty, tym trudniej zachować dobre postępowanie. Nie należy więc sądzić, że to łatwe. Dziewiąta linia na dole znajduje się jeszcze przed nawiązaniem jakichkolwiek relacji, lecz właśnie od niej się one zaczynają. Brak kontaktów nie przynosi szkody, co pokazuje, że kontakty mogą już szkodzić. Dlatego poucza się ludzi, by trzymali się drogi „wolnej od błędu”. Kluczowe jest umieć przezwyciężać trudności. Jeśli człowiek potrafi to robić, cóż złego w tym, że codziennie spotyka się z innymi?

Dziewiąta linia na drugim miejscu mówi o wielkim wozie, który unosi ładunek: nic się wtedy nie nie powiedzie i nie powstanie szkoda. Dziewiąta linia na trzecim miejscu mówi o składaniu daniny Synowi Nieba. Można ją składać nawet jako jeden z trzech najwyższych dostojników państwowych — wówczas także nie grozi szkoda. Dziewiąta linia na czwartym miejscu poucza, by nie obnosić się ze swoim bogactwem. Kto w okresie największej pomyślności umie zachować czujność, ten również uniknie szkody. Widać więc, że to, czy człowiek dozna krzywdy, zależy od niego samego. Jeśli dobrobyt skłania go do rozpasania i lekkomyślności, stopniowo popadnie w nieszczęście. Nie jest to jednak związane z samym nawiązywaniem kontaktów.

Dziewiąta linia na trzecim miejscu znajduje się najwyżej w dolnym trygramie, a więc odpowiada pozycji jednego z trzech najwyższych dostojników. Jest yang i zajmuje właściwe miejsce, dlatego może dzielić dobrobyt z władcą, który go posiada. Dzieje się tak, bo dostojnik dobrze zna trudy swoich zadań i potrafi zachować ostrożność od początku do końca, tak jak Jiang Taigong z państwa Qi. Han Xin i Peng Yue ponieśli zaś szkodę, ponieważ nie umieli zachować czujności.

Dziewiąta linia na czwartym miejscu znajduje się najbliżej władcy z szóstej piątej linii, a jej wpływy sięgają szczytu. Jest jednak yang i zajmuje miejsce yin, dlatego może wszystko oddać władcy, nie śmiejąc zatrzymać niczego dla siebie. Stąd pouczenie, by „nie obnosić się” z bogactwem. Wymaga to wielkiej mądrości: trzeba rozumieć trudności i zachować ostrożność do samego końca, jak Fan Li i Zhang Liang.

Wynika z tego, że w czasach dobrobytu władca powinien rządzić łagodnie i sprawiedliwie, a poddani muszą umieć przezwyciężać trudności. Gdy władca traktuje ludzi szczerze, ich kontakty z nim nie przynoszą szkody i wszyscy mogą dzielić się owocami pomyślności. W przeciwnym razie spadnie na nich nieszczęście. Im łagodniejszy jest władca, tym większą świadomość trudności powinni mieć poddani — na tym polega głęboka nauka mędrca.

Wang Benke wyjaśnia: górna dziewiątka, czyli najwyższa z sześciu linii w Jing („Księdze Przemian”), otrzymuje opiekę Nieba. Szóstka na piątym miejscu, symbolizująca pozycję władcy, postępuje zgodnie z porą wyznaczoną przez Niebo, toteż może osiągnąć stan pełnej swobody i pomyślności.

Cheng Zhengshu dodaje: składanie danin przez wasali Synowi Nieba jest właściwym postępowaniem, ale gdy sprawują nad tym pieczę ludzie małostkowi, przeradza się ono w nieszczęście. Od starożytności wasale, którzy wiernie i posłusznie służyli władcy, dobrze rządzili ludem, tworząc osłonę dla domu królewskiego, oraz gromadzili bogactwa na potrzeby dworu. Gdy jednak władzę przejmowali ludzie małostkowi, liczna ludność i obfite zasoby skłaniały ich do jeszcze większego buntu, bo ufali własnej sile i zamożności. Dlatego wielkie osiągnięcia w rękach ludzi małostkowych mogą przynieść nieszczęście.

Zhang Youyu przywołuje określenie „pengpeng” z Księgi Pieśni i zauważa, że przytoczone wersy opisują silne i liczne wojska oraz konie.

Yang Tingxiu analizuje tę linię następująco: szóstka na piątym miejscu jest władcą heksagramu Wielkie Posiadanie — czternastego heksagramu Jing. Zajmuje miejsce trygramu Li, symbolizującego jasność, a jednak zachowuje się z łagodną powściągliwością właściwą linii yin. W głębi pozostaje otwarta i skromna, a na zewnątrz okazuje łagodność; wobec innych kieruje się szczerością. Dzięki temu budzi lojalność podwładnych i zyskuje ich dobrowolne oddanie. Zaufanie między władcą a ministrami umacnia się bez żadnych umów, a autorytet moralny łagodzi ich stosunki bez surowego przymusu. Szczerość wzbudza szczerość, a łagodność rozwiewa nieufność.

Wang Bi, znany pod imieniem Fu Si, objaśnia: władca zajmuje najwyższą pozycję, zachowując łagodność, i podejmuje wielkie sprawy w duchu umiaru. Nie kieruje się osobistym interesem, dlatego zarówno poddani, jak i przełożeni odpowiadają na jego postawę. Szczerością porusza serca innych i dzięki temu zyskuje ich prawdziwe oddanie. Gdy władca nie jest stronniczy, ludzie również stają się sprawiedliwi; gdy im nie podejrzewa, oni odpowiadają szczerością. Skoro panują sprawiedliwość i zaufanie, czego należałoby się obawiać? Nauki można udzielać bez słów, a mimo to będą skuteczne; jaki autorytet nie zostanie wówczas uznany? Jeśli władca Wielkiego Posiadania nie postępuje zgodnie z tą Drogą, jak mógłby osiągnąć pomyślność?

Su Shi, zwany panem Po, interpretuje to tak: szóstka na piątym miejscu znajduje się pośród wielu silnych linii yang, lecz sama jest miękka i łagodna — zdaje się więc zupełnie nie mieć zabezpieczeń. Właśnie dlatego, że nie okazuje nieufności ani nie stawia zapór, wszystkie rzeczy szczerze do niej lgną. Skąd bierze się ta siła, w której łagodność łączy się z autorytetem? Z braku zabezpieczeń, który ujawnia pewność płynącą z obfitości. Zabezpieczenia wynikają z poczucia niedostatku; gdy jego oznaki stają się widoczne, autorytet słabnie. Su Shi dodaje: Niebo wspiera tych, którzy podążają za jego Drogą, a ludzie wspierają tych, którzy dochowują wiary. Praktykowanie szczerości, rozważanie Drogi Nieba i okazywanie szacunku ludziom cnotliwym przynoszą opiekę Nieba oraz pomyślność we wszystkim. Szczerość, posłuszeństwo wobec Drogi i szacunek dla cnotliwych — to zalety szóstki na piątym miejscu.

Ten fragment pochodzi z hexagramów „Wielkie Posiadanie” i „Pokora” z Księgi Przemian (Yijing). Przedstawia dwie ważne cnoty, którymi warto kierować się w relacjach z innymi: uczciwość i skromność.

W hexagramie „Wielkie Posiadanie” piąta linia na miejscu yin mówi, że władca, który ma trzy zalety — postępuje zgodnie z Drogą Nieba, uczciwie traktuje innych i szanuje ludzi utalentowanych — zyskuje błogosławieństwo Nieba oraz poparcie ludzi. Dziewiąta linia na miejscu yang wskazuje, że takiego błogosławieństwa nie zdobywa się przez celowe zabieganie o nie. Podobnie jak mędrzec działa bez przypisywania sobie zasług, a człowiek duchowy nie zabiega o rozgłos, prawdziwe szczęście często przychodzi niepostrzeżenie.

Hexagram „Pokora” poświęcony jest sztuce skromności. Jego obraz przedstawia wysoką górę ukrytą pod ziemią: trygram Gen znajduje się u dołu, a Kun u góry. Symbolizuje to cnotę skrytą w sercu, która nie szuka rozgłosu. Droga Nieba pomniejsza wyniosłych, a wspiera pokornych; droga Ziemi zmienia to, co nadmiernie pełne, i kieruje ku temu, co niskie. Duchy sprowadzają nieszczęście na zarozumiałych, a błogosławieństwo na skromnych. Także ludzie nie lubią pychy i cenią pokorę. Prawdziwy szlachetny człowiek pozostaje skromny zarówno wtedy, gdy zajmuje wysoką pozycję, jak i wtedy, gdy jest nisko postawiony, nie tracąc przy tym godności.

Poszczególne linie rozwijają tę naukę. Pierwsza linia na miejscu yin mówi, że szlachetny człowiek, który jest skromny i jeszcze skromniejszy, potrafi panować nad sobą niczym nad stadem owiec i bezpiecznie pokonuje przeszkody. Druga linia na miejscu yin wskazuje, że uznanie zdobyte dzięki skromności przynosi pomyślność, ponieważ wypływa ona z serca. Trzecia linia na miejscu yang mówi, że ludzie sami podążają za szlachetnym człowiekiem, który mimo zasług pozostaje pokorny. Czwarta linia na miejscu yin stwierdza, że praktykowanie cnoty skromności nie przynosi szkody, ponieważ nie narusza zasad. Piąta linia na miejscu yin mówi, że nawet jeśli ktoś nie jest zamożny, może wspólnie z sąsiadami działać na rzecz pomyślności; gdy trzeba, może też zbrojnie ukarać niesprawiedliwych, nie narażając się na szkodę. Szósta linia na miejscu yin wskazuje, że sława człowieka skromnego może posłużyć mu do poprowadzenia wojska przeciw państwom, które odmawiają posłuszeństwa.

Podsumowanie mówi, że pokora ostatecznie prowadzi do pomyślności. Początkowo droga ta może napotykać trudności, lecz wytrwałe pielęgnowanie skromności przynosi szczęśliwy rezultat. To przypomnienie, by nie porzucać tej cnoty tylko dlatego, że na początku nie wszystko układa się pomyślnie.

Ten fragment objaśnia głębokie znaczenie heksagramu Qian (Skromność) z Jing (Księgi Przemian) za pomocą historycznych opowieści. Przywołuje dwóch słynnych mędrców i władców. Taibo, stryj króla Wen z dynastii Zhou, trzykrotnie ustępował miejsca na tronie swojemu młodszemu bratu Jili. Sam obciął włosy, wytatuował ciało i uciekł na ziemie Jingman. Choć pozornie znalazł się w trudnym położeniu, ostatecznie dał początek państwu Wu. Król Wen oddał dynastii Shang dwie trzecie ziem pod swoim panowaniem; pozornie poniósł stratę, lecz zapoczątkował ośmiusetletnie panowanie dynastii Zhou. Konfucjusz uznał obu za wzory „najwyższej cnoty”.

Istota skromności polega na tym, by się nie wywyższać: wtedy nikt na świecie nie będzie z tobą rywalizować o zdolności. Nie polega też na przypisywaniu sobie zasług: wtedy nikt nie będzie z tobą współzawodniczyć o osiągnięcia. Tak jak skromne rządy Yu Wielkiego pozwoliły dynastii Xia przetrwać czterysta lat, tak Konfucjusz i Yan Hui — najwybitniejszy spośród jego uczniów — nie zabiegali o sławę ani zaszczyty, a mimo to stali się nauczycielami dla kolejnych pokoleń. To najlepsze przykłady tego, że „szlachetny człowiek doprowadza sprawy do pomyślnego końca”.

Szczególną uwagę poświęcono duchowi „skromności w trudzie” w dziewiątej linii, czyli linii głównej heksagramu Qian. Człowiek ma zasługi, lecz się nimi nie chełpi; ma cnotę, lecz nie przypisuje jej wyłącznie sobie — na tym polega najgłębsza szlachetność. Przypomina to pasterza poskramiającego silnego wołu: prawdziwa skromność pozwala ujarzmić własną zadziorność i osiągnąć łagodność. Zgodne odzywanie się samca i samicy w przyrodzie służy za obraz harmonii Yin-Yang. Pokazuje także wzajemne powiązanie linii szóstej drugiej i szóstej górnej z linią dziewiątą trzecią, odsłaniając wewnętrzną harmonię Drogi skromności.

W dodatku Xiong Guo i Fang Shihua wyjaśniają różnicę między skromnością a uniżonością. Skromność nie oznacza niskości; jest praktyką samodoskonalenia, w której łagodność pokonuje siłę — jak u pasterza poskramiającego wołu. Su Shi, zwany panem Po, posługuje się natomiast obrazem zgodnie odpowiadających sobie ptasich śpiewów, by pokazać, że istotą „współbrzmiącej skromności” jest zgodne odzywanie się Yin i Yang.

Ten fragment omawia głębsze znaczenie heksagramu Qian (Skromność) w Jing (Księdze Przemian). Składa się on z trygramu Kun u dołu i trygramu Gen u góry. Symbolizuje cnotę skromności, jednak jej nadmiar może prowadzić do problemów.

Na początku wyjaśniono wyrażenie „hui qian”. Znak hui pierwotnie oznaczał rozdzieranie czegoś rękami, a z czasem nabrał znaczenia usuwania lub odganiania. Podobne znaczenie ma znak hui w wyrażeniu z Jing (Księgi Pieśni) „wskazywać ramieniem” oraz w zdaniu z Shangshu (Księgi Dokumentów) o „trzymaniu białego ogona jaka, by dawać znaki”. Oba te przykłady wiążą hui z pojęciem kierowania lub odsuwania czegoś.

Uczeni różnie objaśniali heksagram Qian. Yang Jian uważał, że szósta linia, która jest linią żeńską na pozycji żeńskiej, cechuje się nadmierną słabością. Należy do układu trygramu Kun, złożonego wyłącznie z linii żeńskich, a zarazem nie zajmuje pozycji środkowej. Jej skromność staje się więc przesadna. Dlatego Mędrzec naucza, by „usunąć nadmiar skromności”, zachowując jednak umiar i nie odrzucając samej zasady skromności.

Cheng Yi, zwany Zhengshu, wskazywał, że samo łagodne postępowanie nie zawsze wystarcza, by zyskać posłuch. Całkowita rezygnacja z autorytetu i siły może uniemożliwić sprawowanie rządów nad światem — to wada skromności posuniętej za daleko. Gdy sytuacja tego wymaga, trzeba działać stanowczo, jak Shang Tang, który wyruszył przeciw państwu Ge, czy książę Zhou, który poprowadził wyprawę na wschód.

Według interpretacji Wang Ji wewnętrzny trygram heksagramu Qian, czyli trzy dolne linie, wyraża cnotę bezruchu, a zewnętrzny — trzy górne linie — naturę uległości. Mędrzec uzupełnia to, czego jest za mało, i pomniejsza to, czego jest za dużo, przywracając równowagę między zdolnymi a niezdolnymi, wysokimi rangą a niskimi. Trzeba jednak pamiętać, że jeśli człowiek nie zachowuje prawdziwego spokoju wewnętrznego, a jedynie na zewnątrz okazuje uległość, jego postawa staje się obłudną uniżonością. Szlachetny człowiek nie ceni takiego zachowania.

Na koniec pojawia się heksagram Yu (Radość), z trygramem Kun u dołu i Zhen u góry. Komentarz do heksagramu mówi, że jego siła i zamiary są zgodne, a działanie płynie z uległości, dzięki czemu przynosi radość. Zasada ta łączy się z nauką heksagramu Qian: należy zachować skromność, kiedy jest ona na miejscu, a gdy nadchodzi czas działania, podążać za biegiem spraw.

Te interpretacje pokazują, że skromność jest cnotą, lecz trzeba stosować ją elastycznie, zależnie od sytuacji. Prawdziwa skromność polega na zachowaniu wewnętrznego spokoju i dostosowaniu się do okoliczności, a nie na nieustępliwym ustępowaniu. Podobnie w rządzeniu państwem potrzebne są zarówno życzliwość i cnota, jak i autorytet, który należy okazać, gdy wymaga tego sytuacja.

Wróżebny heksagram Yu (Radość, Spokój) w klasycznym piśmie Yijing objaśnia prawidłowości działania Nieba i Ziemi: gdy działają zgodnie z naturalną Drogą (Dao), Słońce i Księżyc poruszają się bezbłędnie, a pory roku następują po sobie bez zakłóceń. Mędrcy, naśladując tę zgodność z Drogą, mogą sprawić, że kary będą stosowane jasno i sprawiedliwie, a lud podda się ich rządom. Wskazówka heksagramu Yu dotycząca właściwego momentu ma wielkie znaczenie.

Objaśnienie obrazu (Xiang Zhuan) mówi: grzmot wydobywa się z poruszonej Ziemi — heksagram Yu składa się z trygramu Zhen na górze i Kun na dole. Obraz ten symbolizuje starożytnych władców mędrców, którzy tworzyli muzykę, by szerzyć Cnotę (De), oraz składali obfite ofiary Niebu i przodkom.

Początkowa szóstka (linia yin na najniższej pozycji) oznacza pogrążenie się w przyjemnościach i zadowolenie z siebie, co niesie niebezpieczeństwo. Rozluźnienie i pobłażanie sobie prowadzą do wyczerpania własnych aspiracji.

Druga szóstka (prosta i niezłomna jak kamień) pozostaje niewzruszona niczym skała i nie oddaje się przyjemnościom przez cały dzień. Wierność właściwej Drodze przynosi pomyślność, ponieważ zachowuje ona równowagę i umiar.

Trzecia szóstka (na niewłaściwej pozycji) waha się w pogoni za przyjemnościami: żałuje zarówno opieszałości, jak i tego, że nie działała. Dzieje się tak, ponieważ linia yin zajmuje pozycję yang, a więc nie znajduje się na właściwym miejscu.

Dziewiątka na czwartym miejscu (jedyna linia yang) przynosi radość i wielki zysk. Nie ma powodu do wątpliwości: przyjaciele zbiorą się wokół niej niczym włosy spięte szpilą. To znak, że aspiracje mogą się urzeczywistnić.

Piąta szóstka (na pozycji władcy, lecz słaba) oznacza długotrwałą chorobę, która nie doprowadzi jednak do śmierci. Choć znajduje się ponad silną linią yang dziewiątki na czwartym miejscu, zachowuje środkową Drogę i dlatego nie ginie.

Górna szóstka (skrajna radość) oznacza pogrążenie się w przyjemnościach aż po sam kres. Jeśli jednak nastąpi nawrót i poprawa, nie będzie nieszczęścia, bo nadmierny stan radości nie może trwać wiecznie.

W komentarzu Fang Shihua wskazuje, że spośród sześciu linii heksagramu Yu tylko dziewiątka na czwartym miejscu potrafi naprawdę cieszyć się spokojem i osiągnąć wielki zysk. Pozostałe linie ponoszą straty z powodu oddania się przyjemnościom. Wyjątkiem jest druga szóstka: zachowuje równowagę i umiar, nie podąża bezmyślnie za innymi, dlatego osiąga pomyślność. „Rozpoznawać zalążki” (zhiji), o czym mówi Wielki komentarz (Xici Zhuan), oznacza tutaj dostrzec, że heksagram Yu łatwo prowadzi do niebezpieczeństwa. Tylko postawa drugiej szóstki, niezłomna jak kamień, pozwala je przewidzieć. Trzecia szóstka znajduje się na niewłaściwej pozycji: pragnie spokoju dziewiątki na czwartym miejscu, a zarazem obawia się przestróg drugiej szóstki, przez co miota się wewnętrznie. Ludzi naprawdę niezłomnych jak kamień jest niewielu; bez takiej postawy trudno dzielić spokój dziewiątki na czwartym miejscu. Jako jedyna linia yang w całym heksagramie, dziewiątka na czwartym miejscu jest silna i odpowiada licznym liniom yin. Jej aspiracje się spełniają, a cały heksagram osiąga radość (Yu). Heksagramy Yu i Fu mają po pięć linii yin i jedną yang, dlatego w obu pojawia się obraz „przyjaciół”. Xiong Guo uważa, że określenie „wielki zysk” odnosi się właśnie do sytuacji, w której ta linia yang skupia wokół siebie linie yin.

Ten fragment Pisma ukazuje, jak obrazy poszczególnych linii heksagramu Yu z Księgi Przemian ujawniają zgubne skutki pogrążenia się w przyjemnościach. Linia szósta piąta, czyli linia yin zajmująca pozycję władcy, otrzymuje wprawdzie wsparcie pięciu miękkich linii — pozostałych linii yin — lecz sama jest słaba i nie zajmuje właściwej pozycji, a ponadto uciska ją yangowa linia dziewiąta czwarta. Wieść jedynie wygodne życie i oddawać się przyjemnościom, nie dostrzegając, że utraciła już rzeczywistą władzę, autorytet i błogosławieństwo. Przypomina to Liu Chana, ostatniego władcę królestwa Shu Han: choć nominalnie nadal panował, w istocie był jak żywy trup — lepiej byłoby, gdyby jego rządy dobiegły końca.

Autor przywołuje przeciwny przykład: bez pomocy tak lojalnego ministra jak Zhuge Liang, markiz Zhongwu, władcy pozbawieni realnej władzy przez możnowładców — takich jak Wang Mang czy Sima Yi — z trudem zdołaliby nawet zachować pozory panowania. Z kolei linia szósta szósta, najwyższa w heksagramie Yu, oznacza całkowite pogrążenie się w przyjemnościach, z którego nie ma już powrotu, ponieważ układ heksagramu, symbolizującego beztroskę, zdążył się utrwalić. Wczesna zmiana może jeszcze przynieść ratunek, lecz gdy sytuacja się ustali, jest już za późno.

Autor ostro zauważa, że choć wyrok heksagramu Yu opisuje piękno i radość beztroskiego życia, komentarze do jego poszczególnych linii ostrzegają przed zgubnymi skutkami oddawania się przyjemnościom. Źródłem tragedii — upadku państw i rozpadu rodzin — jest nadmierne dążenie do wygody: jedni, jak w przypadku linii szóstej szóstej, trwają w otępieniu i przyjemnościach aż do śmierci, inni przez pobłażanie sobie zatracają własne aspiracje. Tylko czujność podobna tej, którą wyraża linia szósta druga — „stanowczość, jakby nie można było doczekać końca dnia” — pozwala na długo zachować prawdziwą radość. Sama ta czujność jest przejawem podążania za Dao i drogą do autentycznego szczęścia.

Na koniec autor krytykuje ówczesnych uczonych, którzy błędnie rozumieli sens słów Konfucjusza „radość jest w tym, co robię” i pojmowali duchową radość płynącą z wytrwałego dążenia jako przyzwolenie na uleganie pragnieniom. Takie błędne rozumienie nie różni się od postawy ludzi pogrążających się w przyjemnościach i sprowadzających na siebie zgubę: prawdziwa radość mędrca zawsze wiąże się bowiem z gorliwym wysiłkiem, co ukazuje Konfucjusz, gdy mówi, że z zapału zapominał o jedzeniu, a z radości — o troskach.

Ten fragment w Yijing (Księdze Przemian) mówi o kultywowaniu siebie i postępowaniu w świecie. Jego ogólny sens jest taki, że człowiek, który naprawdę osiągnął Dao (Drogę), potrafi dojść do stanu „wolności od trosk”: nie przywiązuje się do radości i nie daje się przytłoczyć smutkowi. Posiłki spożywa bez rozproszenia, a w starości nie martwi się upływem czasu; przez całe życie skupia się na dążeniu do duchowej radości. W zestawieniu z takim podejściem doczesne przyjemności okazują się ulotne i złudne.

Człowiek kultywujący Dao powinien być niezłomny jak skała. Ma zachowywać czujność także w chwilach spokoju i wygody — „yu” (豫) oznacza właśnie stan odprężenia — a ponadto umieć dostrzegać pierwsze oznaki zmian. Tę zdolność określa się jako „rozpoznawanie zalążków” (zhi ji, 知几). Taka mądrość pozwala pojąć zasady rządzące Niebem i Ziemią.

Wśród objaśnień zamieszczonych w dodatku Qiu Xingke uważa, że heksagram Zhun (屯) mówi o budowaniu podstaw, a heksagram Qian (謙) — o sztuce wojennej. Heksagram Yu (豫) łączy cechy obu. Su Shi, znany jako Zizhan, wskazuje, że prawdziwa radość nie zależy od rzeczy zewnętrznych. Kto bezrefleksyjnie podąża za nastrojami innych, w końcu znajdzie się w trudnej sytuacji.

Wang Ji objaśnia obraz grzmotu, który wstrząsa ziemią i budzi do życia wszystkie istoty — symbol heksagramu Yu. Dawni mędrcy-władcy, kierując się harmonią Nieba i Ziemi, tworzyli muzykę, by zestroić ludzi z duchami. Muzyka ta wypływała z serca, opierała się na lü lü — starożytnym systemie stroju — i rozbrzmiewała za pośrednictwem instrumentów. Podczas obrzędów wyrażała cześć dla Nieba i Ziemi: przy składaniu ofiar Niebu na Okrągłym Ołtarzu oddawano cześć także przodkom, a w Sali Świetlistej, podczas obrzędu ku czci Najwyższego, wspominano ojców. Wyrażało to zasady szacunku wobec godnych czci i miłości wobec bliskich. Dzięki temu duchy mogły zstępować, istoty wzrastać, a cały kraj żyć w pokoju.

Heksagram Sui (隨) mówi o podążaniu i dostosowywaniu się. Jego obraz — grzmot poniżej, jezioro powyżej — symbolizuje połączenie siły i łagodności. Tekst heksagramu głosi, że trwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność. Szlachetny człowiek bierze z tego obrazu wzór: za dnia pracuje pilnie, a nocą odpoczywa o właściwej porze.

Objaśnienia poszczególnych linii mówią, że linia początkowa, dziewiąta, zapowiada możliwą zmianę stanowiska, lecz wierność właściwej drodze przynosi pomyślność. Kontakty z innymi mogą przynieść korzyści. Linia szósta, druga, ostrzega, że skupienie się wyłącznie na ludziach o małym znaczeniu może sprawić, że utraci się kogoś ważnego. Linia szósta, trzecia, radzi podążać za człowiekiem cnotliwym i porzucić ludzi małostkowych; dzięki temu można coś zyskać. Najkorzystniej jest jednak pozostać w swoim miejscu i trwać przy tym, co słuszne.

Główna myśl jest taka: w postępowaniu w świecie trzeba umieć wybierać, podążać za tymi, za którymi warto iść, oraz zachować wewnętrzną stałość pośród zmian. Pomagają w tym także umiar i regularny rytm pracy oraz odpoczynku — razem prowadzą do prawdziwego powodzenia.

Ten fragment omawia znaczenie poszczególnych linii heksagramu Sui z Yijing — heksagramu Jeziora nad Gromem — oraz zasady podążania za kimś lub czymś.

Linia dziewiąta, czwarta, mówi: podążanie za kimś może przynieść korzyści, ale jeśli kierują nim niewłaściwe pobudki, grozi niebezpieczeństwem. Gdy jednak człowiek jest szczery, postępuje zgodnie z właściwą Drogą i działa otwarcie, nie popełnia błędu. Objaśnienie Obrazów wyjaśnia, że zysk osiągnięty przez podążanie za kimś jest z zasady ryzykowny, lecz szczerość i trzymanie się właściwej Drogi pozwalają dokonać czegoś znaczącego.

Linia dziewiąta, piąta, mówi: szczere podążanie za tym, co dobre, przynosi pomyślność. Objaśnienie Obrazów tłumaczy, że wynika to z zajmowania właściwego, środkowego miejsca.

Linia szósta, na górze, mówi: człowiek jest skrępowany i związany, a mimo to zmuszony podążać za innymi; król składa ofiarę na Górze Zachodniej. Objaśnienie Obrazów wyjaśnia, że takie wymuszone podążanie wynika z trudnego położenia.

Cały heksagram Sui przedstawia silny heksagram Qian, czyli Niebo, umieszczony pod dwiema liniami Yin. Obraz ten oznacza, że silniejszy z własnej woli staje niżej od słabszego. Kiedy silny okazuje pokorę, słabsi chętnie za nim podążają. Takie podążanie jest właściwe, a odmowa podążania — niewłaściwa. Kto nie chciałby iść za tym, co słuszne?

Dolny trygram Sui to Zhen (Grom), a górny — Dui (Jezioro). Symbolizują działanie połączone z radością. Kto odczuwa radość, chętnie podąża; kto jej nie odczuwa, nie chce tego robić. Prawdziwe podążanie wypływa z serca i nie może być wymuszone. Dlatego mówi się: „Niezwykle ważne jest, by podążać za właściwą chwilą”. Nie ma jednego, niezmiennego czasu, a zatem nie ma też jednego, niezmiennego sposobu podążania.

Linia dziewiąta, na dole, jest linią Yang i stanowi główną linię trygramu Zhen. Z własnej inicjatywy zmienia obiekt swojego podążania i nie przywiązuje się uparcie do jednej osoby, dlatego przynosi pomyślność. Zamiast porzucać bliskie otoczenie i szukać daleko, można nawiązać relację z kimś, kto jest pod ręką, i w ten sposób dokonać czegoś znaczącego. Po co koniecznie pomijać linie drugą i trzecią, by podążać za czwartą? Taka elastyczność i umiejętność dostosowania się przynoszą pomyślny rezultat.

Linia szósta, druga, rozumie, że nie warto polegać na linii trzeciej, określonej jako „młodzieniec”, a linii pierwszej, „męża”, nie należy utracić. Chciałaby zachować obie relacje, lecz okoliczności na to nie pozwalają, więc woli pozostać przy linii pierwszej. Linia szósta, trzecia, uznaje natomiast linię dziewiątą, czwartą, za „męża” godnego podążania. Dlatego woli pójść za nią i zrezygnować z „młodzieńca”.

Gdy należy za kimś podążać, samo dążenie do zysku, pozbawione czterech cnót: pierwotnej dobroci, pomyślności, sprzyjających warunków i wytrwałości, nie przynosi korzyści, lecz sprowadza nieszczęście. Linia dziewiąta, piąta, zajmuje właściwe, środkowe miejsce i należy do tego samego trygramu co linia dziewiąta, czwarta; łączy je więc szczera, dobra intencja. Linia dziewiąta, czwarta, jako minister podążający za władcą, może oczywiście odnieść korzyść. Mogłoby się wydawać, że minister, który mówi o zdobyciu zaufania władcy, kieruje się niewłaściwym celem. Kto jednak wie, czy linia czwarta i piąta rzeczywiście nie darzą się wzajemnym zaufaniem? Ich zamiary są zgodne. Co więcej, linia dziewiąta, czwarta, wie, że podążanie za władcą pozwala dokonać wielkich czynów, a władca sam pragnie, by za nim podążała. Dlaczego taki zysk miałby więc być niebezpieczny?

Ten fragment dotyczy sensu heksagramów „Podążanie” (Sui) i „Naprawianie zepsucia” (Gu) w Księdze Przemian (Yijing).

Heksagram „Podążanie” uczy, by dostosowywać się do biegu wydarzeń. Szósta pozycja na górze pokazuje, że narzucanie innym własnej woli wbrew zasadom moralnym ostatecznie nie przynosi skutku. Prawdziwy władca jednoczy państwa dzięki szlachetnym obrzędom, a wtedy ludzie podążają za nim z własnej woli i z przekonaniem. Tak było za króla Wen z dynastii Zhou: nawet bóstwo gór Zachodnich chętnie przyjmowało jego ofiary. Tym bardziej mogli mu ufać poddani. Nie ma więc potrzeby podporządkowywać ich przymusem.

Pozostałe pozycje heksagramu również wyjaśniają tę zasadę. Dziewiątka na dole wskazuje, że już po wyjściu z domu można spotkać ludzi o podobnych przekonaniach. Dziewiątka na drugiej i trzeciej pozycji pokazuje zaś, że skupienie się wyłącznie na ludziach małej rangi może sprawić, iż straci się tych znaczniejszych — i odwrotnie. Istotne są cztery cnoty: „początek, pomyślność, stosowność i wytrwałość w prawości” (yuan heng li zhen). Bez nich wymuszone podążanie za kimś może przynieść nieszczęście. Fang Shihua objaśnia, że sednem heksagramu „Podążanie” jest działanie stosownie do chwili. Okazja może pojawić się w każdej sytuacji, dlatego żadna z sześciu pozycji nie wskazuje jednego, stałego obiektu podążania: należy podążać, kiedy jest na to pora, i zrezygnować, kiedy trzeba. O wszystkim rozstrzyga właściwy moment.

W aneksie jako potwierdzenie tej zasady przywołano dzieje Liu Banga, założyciela dynastii Han, i Xiang Yu. Zhou Yan wyjaśnia, że obrazy poszczególnych linii mówią o działaniu we właściwej chwili, a obraz całego heksagramu — o odpoczynku we właściwej chwili. Zarówno działanie, jak i odpoczynek powinny odpowiadać okolicznościom. Na tym polega wielka zasada podążania za czasem.

Heksagram „Naprawianie zepsucia” dotyczy porządkowania tego, co uległo rozkładowi. Cały heksagram jest pomyślny i sprzyja przeprawie przez wielką rzekę, czyli pokonaniu poważnej przeszkody. Słowa „trzy dni przed Jia i trzy dni po Jia” oznaczają, że należy zachować szczególną czujność w dniach poprzedzających Jia i następujących po nim. Obraz heksagramu — wiatr u podnóża góry — symbolizuje szlachetnego człowieka, który pobudza ludzi do działania i rozwija ich cnotę.

Objaśnienia poszczególnych linii mówią o naprawianiu problemów odziedziczonych po ojcu. Szóstka na dole wskazuje, że uporządkowanie chaosu pozostawionego przez ojca jest trudne, lecz prowadzi do pomyślnego końca. Dziewiątka na drugiej pozycji uczy, by naprawiając problemy pozostawione przez matkę, trzymać się środka i równowagi. Dziewiątka na trzeciej pozycji mówi, że przy naprawianiu błędów ojca może pojawić się niewielki żal, ale nie dojdzie do poważnego uchybienia. Szóstka na czwartej pozycji ostrzega, że pobłażanie problemom pozostawionym przez ojca sprowadzi żal. Szóstka na piątej pozycji zapowiada zaś uznanie za ich naprawienie. Wszystkie te wskazówki uczą, by dziedziczyć dzieło poprzedników i rozwijać je dzięki własnej cnocie.

Ten fragment omawia filozofię heksagramu Gu („Rozkład”) z Księgi Przemian (Yijing). W tekście do dziewiątej linii na górze czytamy: „Nie służyć władcom, zachować szlachetne aspiracje”. Komentarz do Obrazów wyjaśnia, że taka postawa, wolna od schlebiania możnym, zasługuje na naśladowanie.

Heksagram Gu przedstawia Górę nad Wiatrem (Gen nad Xun) i symbolizuje odcięcie oraz brak przepływu między tym, co na górze, a tym, co na dole. Bezczynność po obu stronach prowadzi do rozkładu. Dopiero gdy zrozumiemy, że zastój rodzi nieład, pojmiemy, że naprawę trzeba zacząć od przywrócenia przepływu. Dlatego wyrok heksagramu mówi o „wielkim powodzeniu”. Podobnie, skoro rozkład wynika z braku działania, jego przezwyciężenie wymaga czynu. Stąd stwierdzenie, że „korzystne jest przeprawienie się przez wielką rzekę”.

Wzmianka „trzy dni przed Jia, trzy dni po Jia” — czyli trzy dni poprzedzające dzień Jia i trzy następujące po nim — objaśnia cykliczny powrót czasu za pomocą cyklu dziesięciu Niebiańskich Pni i dwunastu Ziemskich Gałęzi (Zi, Xu, Shen oraz Wu, Chen, Yin). Tak właśnie działa Niebo: po każdym końcu następuje początek, a ruch nigdy się nie urywa. Także w naprawianiu rozkładu nie wolno zadowalać się obecnym stanem rzeczy; trzeba szukać jego źródeł i je usuwać.

Metoda mędrca jest prosta: zasady naprawiania nieładu w państwie i w rodzinie są takie same. Sposoby działania mogą się różnić, lecz najważniejsze jest podjąć pracę i umieć ją wykonać. Nawet jeśli napomnienie ojca za jego błędy wiąże się z ryzykiem, ostatecznie przyniesie pomyślność; nawet jeśli pozostawi żal w sercu, nie sprowadzi nieszczęścia. Ten, kto potrafi naprawiać rozkład, musi być synem wiernym rodzicom.

Autor zauważa, że władca i rodzice są sobie podobni. Kto potrafi uporządkować sprawy rodzinne, potrafi też zarządzać państwem; kto umie skorygować błędy ojca, może wspierać władcę. Ludzie często jednak zajmują się jedynie sprawami domu, traktując państwo jak tymczasowe miejsce pobytu. Dzieje się tak dlatego, że wśród ludzi można znaleźć poddanych, którzy nie służą władcom, by zachować niezależność i wysokie aspiracje, ale nie ma dzieci, które nie służą rodzicom — dzieci powinny kontynuować zamierzenia ojca, a zarazem naprawiać jego błędy.

Odmowę służby władcom można jeszcze zrozumieć, lecz dziś niemal wszyscy służą możnym, a ludzi zachowujących taką niezależność jest bardzo niewielu. Rozważania o naprawianiu rozkładu ukazują, że doskonalenie siebie, porządkowanie rodziny oraz rządzenie państwem i światem opierają się na tych samych zasadach. Szczególnie podkreślają wartość zachowania niezależnego charakteru przy jednoczesnym wypełnianiu obowiązków wobec rodziców i władcy.

Ten fragment omawia głębokie znaczenie heksagramu Gu, „Gnicie” (蛊卦) z Księgi Przemian (Yijing). Gu symbolizuje rozkład i niedomagania: w długo nieużywanym naczyniu lęgną się robaki, człowiek zbyt długo żyjący w wygodzie zapada na choroby, a w kraju, który przez długi czas cieszy się pokojem i spokojem, narastają problemy. Mędrcy szczególnie podkreślają odpowiedzialność dzieci za naprawianie błędów rodziców. Pokazuje to, że jest to obowiązek płynący z serca, którego nie można się wyrzec.

Osoba zajmująca wysoką pozycję — reprezentowana przez górną linię dziewiątą — przedstawia siebie jako kogoś, kto „ceni wzniosłe sprawy”, lecz w rzeczywistości używa tego jako wymówki dla bierności. Służba dzieci rodzicom i wierność poddanych władcy to obowiązki, od których nie można uciec; są częścią porządku Nieba i Ziemi. Jeśli książęta i arystokraci nie wypełniają swoich powinności, sprzeniewierzają się ludzkim relacjom i dopuszczają zdrady. Mędrcy uznają wprawdzie, że postawa wolna od żądzy władzy zasługuje na naśladowanie, ale gdyby wszyscy ją przyjęli, kto rządziłby państwem i służył rodzicom? Skutkiem byłby chaos w całym świecie.

Tekst szczegółowo omawia różne sposoby naprawiania zepsucia, symbolizowane przez poszczególne linie heksagramu. Pierwsza linia przedstawia stanowczego ojca, a druga — łagodną matkę. W naprawianiu błędów matki nie należy postępować zbyt twardo („nie należy trwać przy swoim”), dlatego sposób działania linii dziewiątej drugiej różni się od metod linii pierwszej i trzeciej. Z kolei szósta linia piąta nie napomina ojca zgodnie ze słuszną drogą, lecz schlebia mu i podporządkowuje się, by go zadowolić. W ten sposób w istocie podsyca zepsucie. Prawdziwie zręczne postępowanie polega na subtelnym, stopniowym wpływaniu na ojca, tak by zmienił się, nie zdając sobie z tego sprawy. Na tym polega istota naprawiania zepsucia.

Uzupełnienie Su Dongpo, znanego też jako Su Zizhan, trafnie ujmuje sprawę: istotą Gu jest „stwarzanie problemów tam, gdzie ich nie ma”. Przekonanie, że skoro w kraju panuje pokój, można spocząć na laurach, prowadzi ostatecznie do mnożenia się kłopotów. Naczynia trzeba regularnie używać, ciało — pozostawać w ruchu, a państwo — stale porządkować. Czy nieszczęścia związane z Gu powstają w jeden dzień? To wyjaśnienie w pełni odpowiada temu, co wiemy o ludzkiej naturze.

Ten fragment omawia zasady rządzenia związane z heksagramem Gu (Gnicie) oraz etykę rodzinną. Jego główna myśl jest następująca:

Gdy pod niebem panuje pokój i nic się nie dzieje, człowiek, który nadal zachowuje ostrożność, jak przy przeprawie przez rzekę, może popaść w bierność. Lu Baizai wyjaśnia, że Słońce porusza się zgodnie z cyklem sześciu Jia, dawnym sposobem mierzenia czasu. Ruch ten przypomina krąg bez końca i odzwierciedla prawidłowość działania Nieba, dlatego przemiany świata nigdy nie ustają.

Shao Guoxian objaśnia wyrażenie „naprawiać Gu” tak, jak mówi się o „zaprowadzaniu ładu po zamęcie” czy „usuwaniu klęski głodu”. Zixia uważa, że skupione zajmowanie się sprawami wymaga wysiłku, lecz nie prowadzi do błędu, jeśli pozwala urzeczywistnić zamierzenia. Zheng Kangcheng dodaje, że syn, który zmienia postępowanie ojca, napotka trudności na początku, ale z czasem osiągnie pomyślność, bo kieruje nim dobra intencja.

Cai Jiefu i inni komentatorzy rozważają wyrażenie „łagodnie naprawiać Gu ojca”, czyli z wyrozumiałością zajmować się jego błędami. Podkreślają, że najważniejsze są konkretne działania. Szczególnej rozwagi wymagają sprawy matki, bardziej niż sprawy ojca; tę samą zasadę należy stosować, gdy poddany służy władcy.

Jiao Ruohou zauważa, że pięć pierwszych linii heksagramu Gu dotyczy naprawiania błędów ojca, lecz ostatnia mówi o „niesłużeniu władcom”. Przypomina to sytuację, w której rodzice są już w podeszłym wieku i dzieci nie powinny wyjeżdżać daleko, by objąć urząd. Zengzi odmówił przyjęcia wysokiego stanowiska w państwie Qi, ponieważ jego rodzice byli starzy.

Wang Ji analizuje układ heksagramu: Gèn, symbolizujący górę, znajduje się u góry, a Xùn, symbolizujący wiatr, u dołu. Oznacza to brak łączności między górą a dołem, który prowadzi do nieporządku. Usuwanie wad społecznych powinno przypominać leczenie przez dobrego lekarza: trzeba zarówno odpierać czynniki zewnętrzne, czyli pobudzać ducha ludu, jak i wzmacniać wewnętrzne siły, rozwijając cnotę. Zhou Yan dodaje, że pobudzanie ducha ludu ma przezwyciężyć nadmierną uległość, a rozwijanie cnoty — skłonność do zadowalania się byle czym.

Na końcu przywołany zostaje heksagram Lin (Dui u dołu, Kūn u góry), którego formuła brzmi: „wielka pomyślność, sprzyjające trwanie przy prawości”. Zarazem ostrzega on, że ósmego miesiąca może nadejść nieszczęście. Przypomina to, że nawet w sprzyjających okolicznościach należy mieć się na baczności wobec przyszłych zagrożeń.

Heksagram Lin (地泽临) z „Księgi Przemian” (易经) mówi o stopniowym wzroście siły Yang oraz o tym, że należy działać łagodnie i z uległością. Obraz heksagramu wskazuje, że gdy siła Yang zajmuje pozycję centralną i odpowiada jej siła Yin, wszystko może przebiegać pomyślnie, zgodnie z Drogą Nieba. Jednak w ósmym miesiącu kalendarza księżycowego — symbolizującym czas, gdy Yin stopniowo przybiera na sile — pojawia się zagrożenie, ponieważ Yang nie może długo utrzymać przewagi.

Obraz heksagramu przedstawia ziemię nad mokradłem i symbolizuje szlachetnego człowieka, który staje wobec ludu. Dlatego nieustannie rozważa on, jak wychowywać ludzi, oraz bez końca otacza ich opieką i chroni.

Pierwsza linia, na samym dole (初九), mówi, że rządzenie przez oddziaływanie szczerością przynosi pomyślność, ponieważ zarówno intencje, jak i czyny są prawe. Druga linia (九二) również mówi o rządzeniu przez oddziaływanie. Przynosi ono nie tylko pomyślność, lecz także sprzyja wszystkiemu. Choć linia ta nie podporządkowuje się w pełni woli władcy, potrafi współdziałać z mądrym władcą z piątej pozycji (六五).

Trzecia linia (六三) wskazuje, że rządzenie za pomocą pochlebstw nie przyniesie dobrego rezultatu. Jeśli jednak człowiek na czas dostrzeże problem, zmartwi się nim i wprowadzi poprawę, uniknie nieszczęścia, ponieważ jego pozycja jest niewłaściwa. Czwarta linia (六四) mówi, że bezpośrednie sprawowanie rządów nie jest błędem, gdyż zajmuje ona odpowiednią pozycję.

Piąta linia (六五) przedstawia mądrego władcę, który wie, jak rządzić — to jego powinność. Pomyślność wynika z tego, że jego postępowanie zachowuje umiar. Linia na samej górze (上六) mówi, że rządzenie z życzliwością i wyrozumiałością przynosi pomyślność i nie prowadzi do nieszczęścia, ponieważ intencje władcy skupiają się na wewnętrznym kultywowaniu siebie.

Heksagram Lin składa się z dwóch linii Yang, symbolizujących energię Yang, oraz czterech linii Yin. Słowa „wielka pomyślność, sprzyjająca wytrwałość” („元亨利贞”) wychwalają wzrost Yang, natomiast ostrzeżenie „w ósmym miesiącu będzie nieszczęście” („八月有凶”) przypomina, że Yang z czasem osłabnie. Mędrcy zarazem pochwalają wzrost Yang i przestrzegają przed jego zanikiem, co świadczy o ich trosce o wspieranie siły Yang. W heksagramie pierwsza linia odpowiada czwartej, a druga piątej, ukazując drogę rządzenia opartą na wzajemnym oddziaływaniu Yin i Yang. Szczególnie podkreślono, że władca na piątej pozycji powinien być mądry, a minister na drugiej, choć nie podporządkowuje się w pełni jego woli, może harmonijnie z nim współdziałać.

Ten ustęp omawia zasadę hexagramu Lin z Księgi Przemian (Yijing) i przywołuje opowieść o cesarzu Shunie, by wyjaśnić mądrość rządzenia światem.

Najpierw objaśnia słowa „piąta pozycja przyjmuje przez podążanie, druga zaś oddziałuje dzięki temu, co pośrodku”. Władca zajmujący pozycję najwyższą, czyli piątą, powinien kierować się wolą ludu, a minister na pozycji drugiej ma oddziaływać na władcę, trzymając się drogi umiarkowania i prawości. Ślepe posłuszeństwo nie jest prawdziwą pomocą w rządzeniu. Cesarz Shun zasłużył na miano wielkiego mędrca, ponieważ potrafił rządzić ludem, stosując drogę środka.

Szóstka na trzeciej pozycji, czyli trzeci człon hexagramu, znajduje się w miejscu niewłaściwym. Przypomina to człowieka, który umie jedynie pochlebstwami zabiegać o względy przełożonego. Jeśli przełożony nie przyjmie tych słów przychylnie, pochlebstwa przyniosą zmartwienie, a słodycz zmieni się w gorzki owoc. Ta sytuacja naturalnie budzi jednak świadomość zagrożeń, dzięki czemu można uniknąć błędów.

„Bliskość nacechowana szczerością” odnosi się do górnej szóstki, czyli najwyższej pozycji hexagramu. Osoba zajmująca wysokie stanowisko powinna traktować podwładnych z życzliwością i wyrozumiałością. Tak jak ziemia obejmuje wody i mokradła, tak szlachetny człowiek powinien rządzić ludem z łagodnością. Święci władcy Trzech Dynastii panowali nad ludem niczym ziemia otaczająca wodę. Gdy naciska się zbyt mocno, woda przełamuje tamę; tylko dzięki szerokiemu, wyrozumiałemu podejściu może powstać jezioro, które karmi wszystko, co żyje.

W dodatku kilku uczonych rozwija tę interpretację. Yang Jian wyjaśnia, że „ósmy miesiąc przynosi nieszczęście” oznacza miesiąc, w którym przybywa energii Yin. Licząc od hexagramu Fu, w którym rodzi się pierwsza linia Yang, następuje siedem przemian: przez hexagramy Lin, Tai, Dazhuang, Guai, Qian, Gou i Dun. W ósmym miesiącu Yin staje się silne. Yin oblicza się według miesięcy, a Yang — według dni.

Xiong Guo tłumaczy „bliskość, która sięga kresu” jako spotkanie hexagramu Kun, symbolizującego ziemię, z hexagramem Dui, symbolizującym jezioro: ziemia i jezioro zbliżają się do siebie. W dawnym języku „szczerość” oznaczała też wyniesiony kopiec ziemi; symbolizuje on łagodne obejmowanie tego, co znajduje się niżej.

Wang Ji zauważa, że spośród relacji bliskości między rzeczami nie ma bardziej typowej niż ziemia przylegająca do wody. Panowanie nad wodą za pomocą ziemi może wydawać się łatwe, lecz jeśli ograniczy się ją ciasnymi przeszkodami, woda przełamie wały. Gdy natomiast zapewni się jej przestrzeń i obejmie ją z wyrozumiałością, można zgromadzić ją w jezioro. Tak samo szlachetny człowiek powinien rządzić ludem.

Interpretacja hexagramu „Guan” („Obserwacja”) z Księgi Przemian (Yijing) dotyczy tego, jak władca może oddziaływać na lud poprzez własną cnotę. „Obserwacja” oznacza tu zarówno przyglądanie się, jak i dawanie przykładu.

Układ hexagramu przedstawia Kun (Ziemię) na dole i Xun (Wiatr) u góry. Symbolizuje to wiatr wiejący nad ziemią, dzięki któremu wszystko staje się widoczne. Przywodzi na myśl dawnych mędrców i królów, którzy objeżdżali kraj, poznawali życie ludzi i w ten sposób wprowadzali nauki moralne. Formuła hexagramu brzmi: „Obserwacja obmycia rąk, bez składania ofiary; jest szczerość, pełna powagi”. Oznacza to, że gdy osoba stojąca na czele dopiero obmywa ręce w przygotowaniu do obrzędu, ale nie złożyła jeszcze ofiary, jej szczera intencja i pełna powagi postawa już oddziałują na tych, którzy na nią patrzą.

Poszczególne linie objaśniają różne sposoby obserwowania. Linia początkowa, sześć na dole, mówi o powierzchownym patrzeniu jak u dziecka: zwykłym ludziom można to wybaczyć, lecz dla człowieka szlachetnego jest powodem do żalu. Druga linia, sześć, opisuje podglądanie przez szczelinę w drzwiach. Jest ono stosowne dla kobiety dochowującej wierności, ale sama postawa nie jest godna. Trzecia linia, sześć, zachęca, by przyglądać się własnemu postępowaniu i na tej podstawie rozstrzygać, czy iść naprzód, czy się wycofać. Czwarta linia, sześć, mówi o kontemplowaniu blasku państwa i o tym, że stosownie jest zostać gościem króla. Piąta linia, dziewięć, wskazuje, że szlachetny człowiek, który obserwuje życie ludu, nie popełni błędu. Linia na górze, dziewięć, mówi, że przyglądając się życiu innych, człowiek szlachetny także może uniknąć błędów.

Główna myśl dotyczy piątej linii, która zajmuje pozycję władcy. Nie musi on nauczać w sposób wymuszony. Podobnie jak Droga Nieba nie przemawia, a mimo to pory roku następują po sobie, tak jego poważna i szczera postawa może w naturalny sposób oddziaływać na lud. To właśnie oznacza „ustanawianie nauk za pomocą drogi duchowej”: nie chodzi o tajemne czary, lecz o kształtowanie ludzi przez subtelny, codzienny przykład cnoty.

Cały hexagram podkreśla, że władca powinien dawać przykład własnym życiem. Jego wpływ ma być jak wiatr muskający ziemię: niewidoczny, a jednak docierający wszędzie. Gdy obserwuje życie ludu z wyważonej perspektywy i zarazem przygląda się samemu sobie, ludzie w naturalny sposób będą go naśladować i za nim podążać. Prawdziwe wychowanie nie polega na moralizowaniu, lecz na cnocie, która ujawnia się spontanicznie w codziennym postępowaniu.

Ten fragment dotyczy zasady „obserwacji” i kolejnych poziomów postrzegania oraz zrozumienia. Za pomocą sześciu pozycji heksagramu, takich jak Sześć w Czwartym Miejscu czy Dziewięć w Piątym Miejscu, tekst ukazuje różne poziomy obserwacji.

Obserwator stojący najniżej dostrzega jedynie powierzchowne zjawiska — „widzi pozór, lecz nie dostrzega prawdy”. Podobnie dziecko, które patrzy na rzeczy, dostrzega tylko ich mały wycinek. Obserwator na poziomie pośrednim, taki jak w pozycji Sześć w Trzecim Miejscu, potrafi już obserwować, ale nie śmie działać pochopnie. Najwyższy poziom reprezentują Sześć w Czwartym Miejscu i Dziewięć w Piątym Miejscu. Sześć w Czwartym Miejscu jest zwierzchnikiem trygramu Xun i może zbliżyć się do pozycji Dziewięć w Piątym Miejscu. Dzięki temu potrafi „dostrzec blask państwa”, czyli zrozumieć sprawy wagi państwowej, i staje się czcigodnym gościem władcy. Dziewięć w Piątym Miejscu jest natomiast prawdziwym zwierzchnikiem obserwacji: naucza przez duchową drogę, sprawiając, że ludzie pojmują zasady bez słów.

W dodatku Su Shi wyjaśnia, że prawdziwa droga obserwacji polega na tym, by nie potrzebować konkretnych przedmiotów, aby lud zjednoczył się wokół władcy, ani słów, by ludzie zrozumieli. Mędrzec kształtuje lud za pomocą duchowej drogi; ustanawia wprawdzie kary i inne środki, lecz nie stosuje ich pochopnie. Komentarz Xiong Guo dodaje, że „obserwacja” w tym fragmencie odnosi się przede wszystkim do oglądu spraw państwowych i obrzędów przyjmowania gości, a nie do czynności ofiarnych.

Cały fragment mówi o tym, że obserwowanie rzeczy może mieć różną głębię. Obserwator osiągający najwyższy poziom potrafi przemieniać ludzi bez słów, tak że lud samorzutnie podporządkowuje się władcy. Ludzie o różnym poziomie zrozumienia patrzą na tę samą rzecz, lecz dostrzegają w niej różne aspekty.

Wu Youqing wyjaśnia, że pierwszy człon linii symbolizuje cechę yang: siłę i męskość, a także chłopca. Drugi człon symbolizuje cechę yin: łagodność i kobiecość, a także kobietę. „Ja” oznacza trzecią linię. Największą cnotą Nieba i Ziemi jest przemiana, dzięki której rodzą się wszystkie rzeczy. Linia sześć na trzecim miejscu znajduje się na szczycie dolnego trygramu, blisko trygramu Xun, który symbolizuje posuwanie się naprzód i wycofywanie. Dlatego patrzy na własny rozwój i zastanawia się nad tym, czego się nauczyła — jakby mówiła: „Nie mam jeszcze pewności co do tego, czego się uczę”.

Yang Jian wspomina, że Zixia, uczeń Konfucjusza, lubił rozważać subtelne zasady. Po śmierci Konfucjusza uznał władcę obdarzonego mądrością za podobnego do świętego i chciał służyć mu tak, jak służył Konfucjuszowi. Zengzi, inny uczeń, stanowczo się temu sprzeciwił. Tylko Zengzi potrafił uniknąć tak niestosownego podglądania. Yang Jian dodaje, że linia sześć na trzecim miejscu zajmuje najwyższą pozycję w dolnym trygramie i zaraz ma wejść do górnego, znajdując się w kluczowym momencie wyboru między postępem a odwrotem. Linia ta niesie obraz wahania i zmiany kierunku, natomiast linia sześć na czwartym miejscu idzie o krok dalej i pozwala oglądać jasny obraz państwa.

Wang Ji wyjaśnia, że wiatr porusza się nad ziemią i styka ze wszystkimi rzeczami, tworząc obraz wszechstronnej obserwacji. Dawni królowie, pragnąc kształtować cały świat, ustanowili system inspekcji: niekiedy w ciągu roku objeżdżali poszczególne regiony, a co pięć lat zwoływali wielkie zgromadzenie. Ujednolicili kalendarz i miary, a urzędnikom muzycznym polecili zbierać pieśni, by rozpoznawać nastroje ludu. Z cen na targach odczytywali jego upodobania. Po zbadaniu różnic obyczajów w poszczególnych regionach dostosowywali do nich nauczanie: mieszkańców handlowego Qi uczono rolnictwa, ludzi z rozluźnionego obyczajowo Wei — rytuałów, mieszkańcom rozrzutnego Cao dawano przykład oszczędności, a prostolinijnym ludziom z Wei wpajano zasady etykiety. W ten sposób ujednolicano normy moralne i harmonizowano zwyczaje.

O heksagramie „Gryzienie przez zamknięte usta” (Shi He), który symbolizuje zgryzanie i karę, wyrocznia mówi: „Pomyślność. Korzystne jest rozstrzyganie spraw sądowych”. Objaśnienie wyroczni wyjaśnia, że gdy w ustach znajduje się przeszkoda, trzeba ją przegryźć, a wtedy nadejdzie pomyślność. Siła i łagodność współdziałają, a działanie jest jasne — jak przy grzmotach i błyskawicach. Linia yin zajmuje pozycję centralną i rozwija się ku górze; choć znajduje się w niewłaściwym miejscu, sprzyja rozstrzyganiu spraw sądowych.

Obraz mówi, że grzmot i błyskawica tworzą heksagram Shi He. Dawni królowie, biorąc z niego przykład, jasno określali kary i porządkowali prawa.

Linia dziewięć na pierwszym miejscu mówi: „Nogi zakute w dyby, palce u nóg zranione. Nie będzie wielkiego nieszczęścia”. Symbolizuje ograniczenie działań. Linia sześć na drugim miejscu mówi: „Gryzie miękkie mięso i rani nos. Nie będzie winy”, ponieważ znajduje się nad linią yang. Linia sześć na trzecim miejscu mówi: „Gryzie suszone mięso i zatruwa się. Będzie niewielka trudność, lecz nie wielkie nieszczęście”, ponieważ zajmuje niewłaściwą pozycję. Linia dziewięć na czwartym miejscu mówi: „Gryzie mięso z kością i znajduje miedzianą strzałę. Po trudach nadejdzie pomyślność”, lecz jasność nie została jeszcze w pełni osiągnięta. Linia sześć na piątym miejscu mówi: „Gryzie suszone mięso i znajduje złoto. Jeśli zachowa prawość i będzie strzec się niebezpieczeństwa, nie będzie winy”, ponieważ sprawa została rozstrzygnięta właściwie. Linia dziewięć na ostatnim miejscu mówi: „Dźwiga na barkach dyby i rani sobie uszy. Nieszczęście”.

Ten fragment objaśnia heksagram Shi He z Księgi Przemian (Yijing), którego nazwa oznacza „gryźć i złączyć” i który symbolizuje także karę. Komentarz do obrazu mówi: „Niesie na szyi drewnianą karę, która zasłania uszy” — oznacza to, że człowiek nie słucha napomnień.

Obraz heksagramu Ogień nad Gromem (Huo Lei Shi He) przedstawia gryzienie, które pozwala złączyć szczęki. Tak jak trzeba przegryźć pokarm znajdujący się w ustach, by je zamknąć, tak i tutaj należy usunąć przeszkodę. Heksagram tworzą twarde linie Yang u góry i u dołu, między którymi znajdują się miękkie linie Yin — układ przypominający otwarte usta. Pośrodku biegnie twarda linia Yang, niczym kawałek pokarmu blokujący zamknięcie ust. Trzeba go przegryźć, by szczęki mogły się złączyć; stąd nazwa Shi He.

Komentatorzy odczytują ten obraz na różne sposoby. Cheng Yi porównuje go do usuwania przeszkód za pomocą kar. Rozpatrywanie sprawy sądowej ma prowadzić do ustalenia prawdy, a dopiero sprawiedliwy wyrok może zyskać powszechne uznanie. Li Guangdi zauważa, że gdy Niebo i Ziemia stwarzają i przemieniają wszystkie rzeczy, napotkane przeszkody rozbijają gromem i błyskawicą. Podobnie mędrzec, rządząc światem, usuwa karami to, co zagraża ludowi. Heksagram Shi He przedstawia więc pokonywanie przeszkód: grom i błyskawica usuwają je w przyrodzie, a kary — w społeczeństwie.

Zhu Xi wyjaśnia, że przegryzienie suszonego mięsa jest trudniejsze niż świeżego, lecz łatwiejsze niż przegryzienie kości. Liu Junbo objaśnia słowa „niesie na szyi drewnianą karę, która zasłania uszy”: „nieść” znaczy tu dźwigać, „kara” to drewniana obręcz, a zasłonięcie uszu oznacza, że obejmuje ona szyję i sięga tak wysoko, iż zakrywa uszy.

Dalsza część rozważa, co jest najważniejsze w rozstrzyganiu spraw. Trzeba znaleźć źródło problemu, podobnie jak kucharz, który oddzielając kawałek mięsa, odnajduje miejsce połączenia ścięgien i kości i właśnie tam zaczyna ciąć. Pierwsza linia symbolizuje kajdany na stopach, zasłaniające palce; ostatnia — jarzmo na szyi, zakrywające uszy. Linia druga na drugim miejscu wskazuje na sprawę trudną do rozstrzygnięcia: przypomina gryzienie głęboko w mięso, tak że nos zapada się w nie, a zęby docierają już do kości.

(Adnotacja: Fragment posługuje się obrazem gryzienia i łączenia szczęk jako metaforą kar i rozstrzygania spraw sądowych. Podkreśla, że w rządzeniu trzeba trafiać w sedno, a kary wymierzać sprawiedliwie i stosownie do sytuacji. „La” oznacza suszone mięso, a „zi” — suszone mięso z kością; oba obrazy w heksagramie Shi He służą do przedstawienia różnego stopnia trudności w rozstrzyganiu spraw.)

Ten fragment wyjaśnia teksty poszczególnych linii dwóch heksagramów z Księgi Przemian (Yijing): „Przegryzanie” (Shi He) i „Ozdobę” (Bi). Omawia też obraz heksagramu „Ozdoba — Góra nad Ogniem” (Shan Huo Bi).

W heksagramie „Przegryzanie” linia szósta na trzeciej pozycji znajduje się w niewłaściwym miejscu. Przypomina to przegryzanie suszonego mięsa, w którym trafia się trucizna: pojawia się drobny kłopot, lecz ponieważ człowiek sam zetknął się z przeszkodą i ją rozpoznał, ostatecznie nie spotyka go nieszczęście. Linia dziewiąta na czwartej pozycji ma silną i wytrwałą naturę. Gdy przegryza suszone mięso z kością, znajduje metalowy grot strzały; „metalowa strzała” odnosi się tu do narzędzia służącego do jedzenia. Linia szósta na piątej pozycji jest łagodna i zajmuje pozycję centralną, dlatego przy przegryzaniu suszonego mięsa znajduje złoto — znak, że sprawa została właściwie rozstrzygnięta. Linia szósta na drugiej pozycji wprawdzie znajduje się nad linią silną, ale jest dopiero na początku, więc przegryza jedynie skórę. Linia trzecia odpowiada silnej linii dziewiątej na górze, stąd mięso z kością. W czwartej linii mowa o „suszonej tkance z kością”, a w piątej o „suszonej tkance mięsnej”. Różnica ta odzwierciedla odmienność linii yang (dziewiątek) i yin (szóstek).

Heksagram „Ozdoba” symbolizuje pomyślność i swobodny rozwój; można wyruszyć w drogę, choć korzyść będzie niewielka. Linia miękka przychodzi, by ozdobić linie silne, i dzięki temu heksagram zapowiada pomyślność. Gdy linie silne znajdują się u góry i zdobią linie miękkie, można wyruszyć w drogę, ale z niewielkim pożytkiem. Obserwując zjawiska na niebie, poznaje się zmiany pór roku; obserwując kulturę i obyczaje ludzi, można kształtować świat. Obraz heksagramu przedstawia ogień u stóp góry. Człowiek szlachetny powinien dzięki temu jasno rozpoznawać sprawy administracyjne, lecz nie rozstrzygać pochopnie procesów sądowych.

Objaśnienia poszczególnych linii przedstawiają się następująco. Dziewiąta na pierwszej pozycji: ozdabia palce u stóp i porzuca wóz, by iść pieszo. Oznacza to, że człowiek przedkłada prawość nad wygodę. Szósta na drugiej pozycji: ozdabia brodę i porusza się wraz z tym, kto znajduje się wyżej. Dziewiąta na trzeciej pozycji: ozdoba jest świetlista i lśniąca; wytrwałe trwanie przy prawości przynosi pomyślność, a w końcu człowiek nie zostanie skrzywdzony. Szósta na czwartej pozycji: ozdoba jest biała, a człowiek jedzie na białym koniu. Nie są to rabusie, lecz zalotnicy. Choć pozycja jest właściwa, pojawiają się wątpliwości, jednak ostatecznie nie będzie błędu. Szósta na piątej pozycji: ozdabia pagórkowy ogród, używając niewielkiej ilości jedwabiu. Mimo żalu finał jest pomyślny, ponieważ nadchodzi radosne wydarzenie. Dziewiąta na górze: ozdoba jest prosta i pozbawiona przepychu. Nie ma nieszczęścia, bo człowiek spełnił swoje zamiary.

Na koniec objaśniony zostaje heksagram „Ozdoba — Góra nad Ogniem”. Jego pierwotnym układem było Niebo na dole i Ziemia u góry. Jedna linia Ziemi przesunęła się do środka Nieba, przez co jego siła przekształciła się w jasność heksagramu Ognia. Linia miękka przychodzi wówczas, by ozdobić linie silne. Niebo symbolizuje siłę, która przynosi pomyślność niezależnie od okoliczności, nawet bez ozdoby jasnością. Skoro przybycie linii miękkiej oznacza, że pomyślność nie wynika wyłącznie z ozdobienia, a mimo to ozdoba również przynosi pomyślny skutek, tekst mówi: „Ozdoba przynosi pomyślność”. Środkowa linia Nieba następnie oddziela się i zajmuje pozycję nad Ziemią, dzięki czemu linia miękka przemienia się w silną, tworząc górę z heksagramu Gór. Linia silna u góry ozdabia wtedy linię miękką. Ziemia symbolizuje uległość i łagodność, które mogą ujawnić swoje działanie dzięki wsparciu Nieba, czyli siły.

Ten fragment wyjaśnia głębsze znaczenie heksagramu Bi z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje zdobienie i formę. Przeplatanie się Yin i Yang oraz połączenie twardości z miękkością to naturalne przemiany Dao Nieba (Tiandao). W ten sposób wyraża się porządek, według którego przebiegają zjawiska na niebie. Bez niego nie następowałyby po sobie pory roku, a zjawiska niebieskie nie mogłyby się ujawniać. Wewnętrzny trygram heksagramu Bi to Li, symbolizujący kulturę i cywilizację, a zewnętrzny to Gen, oznaczający bezruch. Pokazuje to także prawidłowość dotyczącą ludzkiej kultury: gdy rozwija się ona do pewnego stopnia, zwraca się ku bezruchowi, a ostatecznie wraca do naturalnej prostoty.

Bez obserwowania praw rządzących niebem nie da się pojąć tajemnic przemian natury. Bez badania praw ludzkiej kultury nie sposób zrozumieć, jak człowiek może współuczestniczyć w przemianach i rozwoju Nieba i Ziemi. Szczególne znaczenie ma tu wyciszające działanie trygramu Gen. Pierwsza linia, u samego dołu heksagramu, symbolizuje siłę znajdującą się na niskiej pozycji. Przypomina zdobienie palców u stóp: z zewnątrz widać ozdobę, lecz w istocie pozostaje ona w bezruchu. Druga linia chce upiększyć brodę, ale ogranicza ją siła trzeciej linii, toteż nie udaje jej się naprawdę tego dokonać.

Dziewiąta linia na szczycie osiąga najwyższy poziom „białego zdobienia” — piękna bez barw. Symbolizuje pustelnika żyjącego pośród wzgórz i pól. Szósta linia na piątej pozycji przedstawia łagodnego władcę, który chętnie przyjmuje skromną ozdobę ludzi żyjących z dala od świata. Choć może się ona wydawać oszczędna i pozbawiona przepychu, jest już bliska „białemu zdobieniu”. Pustelnicy w podeszłym wieku nie potrzebują wspaniałych darów. Wystarczy, że nikt nie będzie zabiegał o przychylność możnych — wówczas ostatecznie spotka ich pomyślność.

Czwarta linia zajmuje pozycję czystego Yin. Wciąż budzi wątpliwości, ale jest już biała i nieskazitelna jak biały koń. Jeśli nie traktuje się osoby stojącej wyżej jako wroga, lecz zbliża do niej jak do przyszłego małżonka, nie popełnia się błędu. Pokazuje to, że najwznioślejsze zdobienie polega na powrocie do naturalnej prostoty. Biel, która zawiera w sobie wszystkie barwy, zdaje się pozbawiona ozdób, a jednak stanowi piękno najwyższe.

Ten fragment omawia zasady przemian Yin-Yang oraz miękkości i twardości w Jing „Przemian” (Yijing), a także wzajemne przekształcanie się układów trygramów.

Obrazem heksagramu Bi, symbolizującego zdobienie, jest ogień u stóp góry. Przypomina to światło ognia, które rozjaśnia las i wydobywa barwy roślin. Szlachetny człowiek, obserwując ten obraz, rozumie, że sprawy publiczne należy prowadzić z jasnością i wnikliwością, lecz przy rozstrzyganiu sporów trzeba kierować się rzeczywistymi okolicznościami, a nie pozorami. Nadmierne upiększanie może przesłonić prawdę, dlatego wyroków nie należy opierać na ozdobnych słowach.

Tekst wskazuje, że podstawą wzajemnych przemian Yin-Yang oraz miękkości i twardości są heksagramy Qian i Kun: Qian składa się wyłącznie z linii Yang, a Kun — wyłącznie z linii Yin. Gdy Qian przekazuje Kun jedną linię Yang, zastępując nią jedną z jego linii Yin, powstają trzy „heksagramy synów”: Zhen, Kan i Gen. Każdy z nich ma jedną linię Yang i dwie linie Yin. Odwrotnie, gdy Kun przekazuje Qian jedną linię Yin, zastępując nią jedną z jego linii Yang, powstają trzy „heksagramy córek”: Xun, Li i Dui. Każdy z nich ma jedną linię Yin i dwie linie Yang.

Szczególną uwagę poświęcono słowom z orzeczenia heksagramu Bi: „miękkość przybywa, by zdobić twardość”. Podobne opisy występują w heksagramach Gu („twardość wznosi się, miękkość opada”), Xian („miękkość wznosi się, twardość opada”), Heng („twardość wznosi się, miękkość opada”), Sun („ubywa na dole, przybywa na górze”) i Yi („ubywa na górze, przybywa na dole”). Wszystkie sześć opisów odnosi się do zmiany położenia linii Yin i Yang, zachodzącej, gdy spotykają się określone układy heksagramów. Autor krytykuje pogląd, że Bi może powstać wyłącznie z heksagramu Tai, uznając go za zbyt ograniczony: w teorii każdy heksagram może przekształcić się w jeden z pozostałych sześćdziesięciu trzech.

Ten fragment objaśnia obraz hexagramu „Obdzieranie” (剥) w Księdze Przemian (Yi Jing) oraz znaczenie jego tekstów orakularnych. Hexagram ten składa się z pięciu linii Yin i jednej linii Yang, umieszczonej na samej górze. Symbolizuje stopniowe wypieranie Yang przez Yin.

Najpierw objaśniony zostaje ogólny sens hexagramu. Jego obraz pokazuje, że miękkie stopniowo przemienia to, co twarde. Nie sprzyja to podejmowaniu działań, ponieważ rosną wpływy ludzi małostkowych. W takim czasie należy dostosować się do biegu wydarzeń, powstrzymać działanie i obserwować, jak rozwija się sytuacja. Człowiek szlachetny powinien rozumieć naturalne prawa wzrostu i ubytku, pełni i zaniku — cykliczne jak ruch ciał niebieskich. Tak jak góra wspiera się na ziemi, ten, kto zajmuje wyższą pozycję, powinien troskliwie traktować ludzi niżej postawionych, by umocnić własne podstawy.

Następnie tekst objaśnia poszczególne linie. Dolna linia, dziewiąta na początku, mówi: „Obdzieranie zaczyna się od nóg łóżka; lekceważenie właściwej drogi przynosi nieszczęście”. Oznacza to, że naruszane są już same podstawy. Szósta linia na drugim miejscu mówi: „Obdzieranie sięga desek łóżka” — wskazuje, że nie ma nikogo, kto udzieliłby pomocy. Szósta linia na trzecim miejscu oznacza, że mimo trwającego procesu obdzierania nie dochodzi do nieszczęścia, ponieważ linia ta uwalnia się od ograniczeń narzucanych z góry i z dołu. Szósta linia na czwartym miejscu mówi: „Obdzieranie sięga powierzchni łóżka” — niebezpieczeństwo jest już bliskie. Szósta linia na piątym miejscu posługuje się obrazem pałacowych kobiet, które niczym ławica ryb zgodnie zyskują względy; oznacza to, że dostosowanie się do biegu wydarzeń pozwala uniknąć niepowodzenia. Górna linia, dziewiąta na szóstym miejscu, to „wielki owoc, którego się nie zjada”. Człowiek szlachetny otrzymuje pojazd — symbol poparcia ludu — podczas gdy człowiek małostkowy traci nawet dach nad głową, czyli schronienie.

Fang Shihua (uczony zajmujący się Księgą Przemian w czasach dynastii Ming) dodaje, że od pierwszej do piątej linii pierwotna siła Yang przekształca się w Yin, stąd określenie „obdzieranie i gnicie”. Górna linia Yang jednak pozostaje, niczym ziarno, z którego wkrótce odrodzi się życie; stąd obraz „wielkiego owocu, którego się nie zjada”. Ta linia jest zarazem podtrzymywana przez pięć linii Yin, tak jak człowiek szlachetny otrzymuje pojazd. Słowa „człowiek małostkowy traci dach” oznaczają, że gdyby nie było górnej linii Yang, pięć linii Yin samo zniszczyłoby własne schronienie. Ukazuje to w przejmujący sposób nędzne położenie ludzi małostkowych.

Za pośrednictwem hexagramu „Obdzieranie” fragment przedstawia przemienność rozkwitu i upadku. Podkreśla, że w okresie wzrostu Yin i zaniku Yang człowiek szlachetny powinien podążać za Drogą Nieba i gromadzić siły, a człowiek małostkowy, który uporczywie podkopuje innych, ostatecznie sam poniesie konsekwencje.

Ten fragment objaśnia za pomocą zmian linii heksagramu Obłupanie (Bo) z „Księgi Przemian” (Yijing), jak w przeciwnościach trzymać się właściwej Drogi. Gdy okoliczności są niekorzystne — władzę sprawują ludzie małostkowi, a los nie sprzyja — należy cierpliwie czekać na sposobny moment, jak ktoś, kto w zimową noc wygląda nadejścia wiosny, zamiast bezmyślnie uciekać. Dzień i noc oraz pory roku następują po sobie zgodnie z naturalnym porządkiem. Człowiek szlachetny powinien więc obserwować, jak Yin i Yang przybywają i ubywają, wypełniają się i słabną, a następnie postępować w zgodzie z Drogą Nieba.

Przyjrzyjmy się sześciu liniom heksagramu Obłupanie. Linia początkowa, sześć u dołu, symbolizuje odpadanie nogi łóżka. Jeśli człowiek potrafi spokojnie pozostać na niskiej pozycji, choćby jego położenie było skromne, może zachować bezpieczeństwo mimo własnej słabości. Druga linia, sześć na miejscu środkowym dolnego trygramu, symbolizuje odpadanie deski łóżka. Kto trzyma się właściwej, wyważonej Drogi i nie płynie z prądem, może uniknąć nieszczęścia. Obie linie pokazują, że nawet w czasie upadku można uniknąć niebezpieczeństwa, jeśli nie porzuci się zasad.

Trzecia linia, sześć, znajduje się wprawdzie między liniami Yin, lecz pozostaje w zgodzie z linią Yang na samej górze, swoją właściwą odpowiedzią. Dzięki wierności właściwej Drodze unika nieszczęścia. Piąta linia, również sześć, prowadzi pozostałe linie Yin, by te podążały za linią Yang na górze. Obraz ten przypomina dwór, w którym pałacowe kobiety w uporządkowany sposób służą władcy, i spotyka się z uznaniem mędrca. Obie linie wskazują, że Yin, trzymając się Yang, może zachować stabilność nawet w czasie upadku.

Jedynie czwarta linia, sześć, ściąga na siebie nieszczęście, choć znajduje się blisko pozycji władcy. Jej obraz — odpadanie łóżka aż do skóry — wyraża niemądry wybór. Na koniec linia Yang na górze przypomina samotny, dorodny owoc i zapowiada, że energia Yang odrodzi się w swoim czasie. Jak mówił Cheng Yi, zwany Cheng Zhengshu, Yang nie może zniknąć bez reszty: gdy na górze słabnie, u dołu już kiełkuje nowe życie.

Ten fragment omawia znaczenie heksagramu Fu („Powrót”) z Yijing. Fu oznacza powrót na właściwą Drogę i rozpoczęcie od nowa.

Cai Jiefu wyjaśnia, że los szlachetnego człowieka i człowieka małostkowego nie może być jednocześnie pomyślny. Gdy szlachetny człowiek otrzymuje powóz, symbolizujący pozycję, człowiek małostkowy traci schronienie, co oznacza popadnięcie w nędzę. Linia dziewiąta u góry zajmuje najwyższe miejsce i jest podtrzymywana przez pięć linii yin, co symbolizuje zdobycie przewagi przez szlachetnego człowieka. Jeśli jednak ta linia się zmieni, powstanie heksagram Kun złożony wyłącznie z linii yin. Szlachetny człowiek utraci wówczas ochronę Nieba, a człowiek małostkowy poniesie szkodę.

Zhu Zhonghui mówi, że góra opiera się na ziemi — co symbolizuje heksagram Fu — i właśnie dzięki temu, że ziemia jest rozległa i trwała, można na niej bezpiecznie zamieszkać.

W heksagramie Fu trygram Zhen (Grzmot) znajduje się na dole, a Kun (Ziemia) u góry. Oznacza to, że grzmot spoczywa w ziemi, a energia yang zaczyna odradzać się po okresie osłabienia. Tekst heksagramu mówi: powrót na właściwą Drogę przynosi pomyślność; wyruszanie i powracanie nie napotyka przeszkód, a przybycie sprzymierzeńców nie przynosi szkody. Bieg Nieba powtarza się po siedmiu dniach, dlatego w tym czasie korzystnie jest podjąć działanie.

Tuanzhuan wyjaśnia, że energia yang powraca i podąża zgodnie z naturalnym biegiem rzeczy, dlatego nie napotyka przeszkód. Cykl siedmiodniowy należy do praw natury. Gdy energia yang przybiera na sile, działanie przynosi korzyść, a heksagram Fu ukazuje zasady, według których porusza się Niebo i Ziemia.

Xiangzhuan mówi, że grzmot ukryty w ziemi jest obrazem heksagramu Fu. W dawnych czasach władcy zamykali bramy miejskie w dniu przesilenia zimowego, kupcy i podróżni nie wyruszali w drogę, a władca nie objeżdżał podległych mu ziem.

Znaczenie poszczególnych linii jest następujące. Linia dziewiąta na dole mówi: zbłądzić, lecz niedługo potem zawrócić — nie będzie poważnego żalu i przyniesie to wielkie szczęście. Symbolizuje szybkie naprawienie błędu. Linia szósta na drugim miejscu oznacza piękny powrót i pomyślność; wskazuje na kierowanie się dobrocią i cnotą. Linia szósta na trzecim miejscu mówi o powracaniu i ponownym błądzeniu, co niesie ryzyko, lecz ostatecznie nie przynosi szkody. Symbolizuje wahanie, po którym następuje powrót na właściwą Drogę. Linia szósta na czwartym miejscu oznacza, że ktoś pośród innych samodzielnie wraca na właściwą Drogę, i symbolizuje wierność zasadom. Linia szósta na piątym miejscu mówi o powrocie z pokorą i bez żalu; symbolizuje autorefleksję. Linia szósta u góry oznacza utratę kierunku i brak powrotu, co prowadzi do niebezpieczeństwa i nieszczęścia. Wyprawa wojenna zakończyłaby się wielką klęską, władca znalazłby się w niebezpieczeństwie, a przez dziesięć lat nie osiągnięto by sukcesu. Symbolizuje to sprzeniewierzenie się powinnościom władcy.

Podsumowanie mówi, że powrót energii yang oznacza Fu, a Fu przynosi pomyślność. Kiedy człowiek nie wraca na właściwą Drogę, jego umysł i duch tracą spokój, a na drodze pojawiają się przeszkody. Gdy zawraca, wszystko znów może przebiegać swobodnie. Jeśli nie powraca, ucierpieć mogą jego przyjaciele; po powrocie nawet przybycie przyjaciół o naturze yin nie przynosi szkody. Ludzie powinni brać przykład z praktykowania samodoskonalenia i kultywowania cnoty, opierać się na humanitarności, stawiać sobie wysokie wymagania i wytrwale wracać na właściwą Drogę. Nie powinni godzić się na niebezpieczeństwo, jakie niesie zagubienie.

Ten komentarz do heksagramu Fu z „Jing zmiany” (Yijing) wyjaśnia, jak rzeczy zataczają krąg i powracają do wcześniejszego stanu. Poprzez zmiany zachodzące wraz z ubywaniem i przybywaniem Yin i Yang ukazuje, jak ważne jest rozpoznanie błędnej drogi i zawrócenie z niej.

Heksagram Fu symbolizuje pierwsze pojawienie się energii Yang. Najbardziej należy się tu wystrzegać uporczywego trwania w błędzie. Pierwsza linia dziewiąta, czyli dolna linia Yang w heksagramie, oznacza, że kto w porę zawróci, uniknie żalu, a jego powrót przyniesie wielkie pomyślne skutki. Stan określony jako „bez żalu” przypomina powrót do domu: człowiek nie musi już błąkać się tam i z powrotem ani żałować, że ruszył w drogę.

Tekst porównuje położenie poszczególnych linii. Druga linia, szósta druga, znajduje się blisko silnej energii Yang pierwszej linii dziewiątej, dlatego może podążyć za nią i wrócić na właściwą drogę. Trzecia linia, szósta trzecia, zajmuje niewłaściwe miejsce i choć miota się w tę i z powrotem, ostatecznie także powraca. Czwarta linia, szósta czwarta, jako jedyna odpowiada pierwszej linii dziewiątej; jej powrót nazywa się „samotnym powrotem”. Piąta linia, szósta piąta, zajmuje pozycję centralną i potrafi dokonać samorefleksji, dlatego jej powrót określa się jako „szczery powrót”. Wszystkie te przykłady pokazują, że choć powrót na właściwą drogę bywa łatwiejszy lub trudniejszy, ostatecznie przynosi pomyślność.

Górna, szósta linia oznacza natomiast skrajne nasilenie Yin, które utrudnia zawrócenie. Pojawiają się przy niej kolejne ostrzeżenia: „nieszczęście”, „klęska i szkoda” oraz „wielka porażka”. Pokazują one, że uporczywe trwanie w błędzie prowadzi do zguby i że nawet pomoc pierwszej linii dziewiątej, ucieleśniającej życzliwą cnotę, nie zdoła już odwrócić biegu wydarzeń.

Dalsze objaśnienia wyjaśniają, że gdy Yin osiąga skrajne nasilenie w heksagramie Bo, następuje nagły zwrot i pojawia się na nowo Yang, tworząc heksagram Fu. Od heksagramu Gou do Fu mija siedem etapów: Gou, Dun, Pi, Guan, Bo, Kun i Fu. Ten ciąg symbolizuje cykliczny proces zanikania i powracania energii Yang. Pierwsza linia dziewiąta przedstawia moment, w którym Yang właśnie zawraca, natomiast druga linia, szósta druga, pod wpływem pierwszej sama podejmuje powrót. Taki powrót nazywa się „pięknym powrotem”.

Komentarz Jin Rubai wskazuje, że obserwacja heksagramu Fu pozwala zrozumieć istotę „ren”, czyli humanitarnej życzliwości: jest nią natura Nieba i Ziemi, która przemienia i rodzi wszystkie rzeczy. Energia Yang może na pewien czas osłabnąć, lecz zgodnie z naturalnym porządkiem znów zaczyna wzrastać. „Powrót siły” — odrodzenie Yang — zapoczątkowuje heksagram Fu, a „wzrost siły”, czyli dalsze umacnianie się Yang, wyznacza rozwój następujący po nim.

Ten fragment dotyczy przede wszystkim interpretacji heksagramów „Powrót” (Fu, 复) i „Brak złudzeń” (Wuwang, 无妄) w Księdze Przemian (Yijing).

W odniesieniu do heksagramu „Powrót” komentatorzy wskazują, że ukazuje on podstawową zasadę działania Nieba i Ziemi, zwaną „sercem Nieba i Ziemi”. Wszystkie sześć linii heksagramu wyraża cnotę ren, czyli życzliwość. Linia początkowa symbolizuje kogoś takiego jak Yan Hui, kto szybko naprawia swoje błędy. Druga linia odpowiada mędrcom takim jak Min Ziqian, którzy przez dobór przyjaciół rozwijali cnotę ren. Trzecia linia, „powrót chwiejny”, oznacza powtarzające się błędy i poprawianie ich; Mędrzec zarazem martwi się tym powracającym cyklem i docenia samo naprawianie błędów. Czwarta linia, „powrót samotny”, odnosi się do Mengziego, który żył w późniejszych czasach, a mimo to samodzielnie podtrzymał Drogę Konfucjusza. Piąta linia, „powrót szczery”, odpowiada Zengziemu i ukazuje głęboką, solidną naturę Drogi Kun. Górna linia, „powrót zagubiony”, odnosi się natomiast do tych, którzy porzucają samych siebie i tracą nadzieję.

Heksagram „Brak złudzeń” składa się z trygramu Zhen, czyli Grzmotu, u dołu, oraz Qian, czyli Nieba, u góry. Obraz ten przedstawia grzmot rozbrzmiewający pod niebem i wszystkie rzeczy, które są prawdziwe i wolne od fałszu. W wyroku heksagramu czytamy, że trwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność, a odejście od niej sprowadza nieszczęście. Linia początkowa, „bez złudzeń — wyruszyć to pomyślność”, oznacza, że szczere działanie prowadzi do spełnienia zamierzeń. Dawni królowie brali ten heksagram za wzór: dostosowywali się do pór roku, by pielęgnować i rozwijać wszystkie istoty.

Komentarze uzupełniają, że heksagram „Powrót” ukazuje zasadę działania Nieba i Ziemi, ale nie jest samą tą zasadą. Niebezpieczeństwo „powrotu chwiejnego” polega na częstym popełnianiu błędów, a nie na ich częstym naprawianiu. „Powrót samotny” oznacza powrót na właściwą drogę w pojedynkę, gdy inni ją porzucili. Ludzie późniejszych czasów zaniedbują samodoskonalenie, dlatego nie rozumieją też, jak ważne jest zbliżanie się do mędrców.

Ten fragment pochodzi z heksagramu „Bez Nieuprawnionego Działania” (Wu Wang) w Jing Księgi Przemian (Yijing). Mówi o tym, że należy porzucić złudzenia i podążać za nakazem Nieba. „Wu Wang” oznacza prawdziwość i brak fałszu, a także nieuleganie błędnym myślom.

Druga linia mówi: kto chce zebrać plony, choć nie zasiał, i otrzymać uprawne pole, choć go nie przygotował, ten kieruje się krótkowzroczną chęcią szybkiego zysku, co nie przynosi pomyślności. Komentarz do obrazu wyjaśnia, że człowiek pragnący zyskać bez pracy nigdy nie osiągnie prawdziwego dostatku.

Trzecia linia mówi o nieszczęściu, które spada bez wyraźnej przyczyny. Przypomina ono sytuację, gdy ucieka wół należący do przejezdnego, ktoś mijający go drogą zabiera zwierzę, a winę ponosi miejscowy. Komentarz do obrazu stwierdza: przejezdny zdobywa wołu, lecz miejscowy doświadcza nieszczęścia.

Czwarta linia mówi, że trwanie w prawości chroni przed nieszczęściem. Komentarz wyjaśnia, że ten, kto potrafi wytrwać na właściwej Drodze, nie popełni błędu.

Piąta linia mówi, że choroba, która pojawia się bez przyczyny, może ustąpić, jeśli nie będzie się jej leczyć. Komentarz przypomina, by nie sięgać pochopnie po lekarstwo na taką „chorobę bez nieuprawnionego działania”.

Najwyższa linia przestrzega, że wymuszone, samowolne działanie w stanie „bez nieuprawnionego działania” nieuchronnie sprowadza nieszczęście; niczego nie można wtedy pomyślnie dokonać. Komentarz do obrazu mówi, że takie działanie prowadzi do katastrofy i kresu możliwości.

Cały fragment wyjaśnia zasadę „Nieba i Gromu: Bez Nieuprawnionego Działania”: prawdziwość i brak złudzeń pozwalają rzeczywistości toczyć się naturalnie i pomyślnie. Nakaz Nieba jest z natury prawdziwy i wolny od fałszu — tak jak człowiek o zdrowych oczach nie widzi kwiatów unoszących się w powietrzu. Ci, którzy uważają, że nakaz Nieba jest niesprawiedliwy, sami żywią błędne myśli. Niebo nieustannie, po cichu otacza ludzi opieką, lecz często przesłaniają im ją własne złudzenia, których nie są świadomi. Obraz heksagramu ukazuje grom rozbrzmiewający pod Niebem i prawdziwość wszystkich rzeczy. Uczeń powinien pojąć, na czym polega prawdziwość „bez nieuprawnionego działania”.

Yang w pierwszej linii zaczyna się poruszać i usuwać błędne myśli; każde działanie w tym momencie przynosi pomyślność. Druga linia przypomina jednak, że nawet gdy poruszenie usuwa złudzenia, Mędrzec obawia się, iż może pozostać żal. Dlatego raz po raz napomina, by stąpać mocno po ziemi.

Ten fragment omawia znaczenie poszczególnych linii heksagramu Wuwang w Księdze Przemian. Heksagram Wuwang mówi o podążaniu za naturą i powstrzymywaniu się od działań podejmowanych samowolnie.

Początkowa dziewiątka, czyli dolna linia Yang, symbolizuje grzmot wyrywający się spod ziemi i oznacza początek uwalniania się od złudzeń. Na tym etapie powstrzymanie się od pochopnego działania przynosi pomyślność, ponieważ jest zgodne z Drogą Nieba.

Szóstka na drugim miejscu symbolizuje naturalny porządek uprawy ziemi i zbiorów. Najlepiej byłoby nie zabiegać usilnie o plony, a mimo to je uzyskać — co w przenośni oznacza, że można wzbogacić się bez świadomego dążenia do bogactwa. Jednak linia Yin z natury skłania się ku skąpstwu i chciwości, dlatego trudno jej osiągnąć coś bez pracy. Trzeba więc wystrzegać się pożądliwości.

Trzecia linia opowiada o trzech ludziach i wole: jeden przywiązuje wołu, drugi go dostaje, a trzeci traci. Przypowieść ta obrazuje zmienność ludzkich losów. To, co wydaje się przypadkowe, w rzeczywistości wynika z własnych działań, dlatego nie można wszystkiego przypisywać przeznaczeniu.

Dziewiątka na czwartym miejscu zajmuje dolną pozycję w trygramie Qian, który symbolizuje siłę Yang. Jej wnętrze jest puste i przejrzyste, dzięki czemu może trwać w przekonaniu i nie działać samowolnie; w ten sposób unika nieszczęścia. Taka niezachwiana postawa jest człowiekowi wrodzona.

Dziewiątka na piątym miejscu powinna być silna i wyważona oraz rozumieć istotę Wuwang. Jednak przez to, że odpowiada jej szóstka na drugim miejscu, popada w zwątpienie. Przypomina to zachorowanie wskutek przyjmowania przypadkowych leków.

Górna dziewiątka oddaliła się już od właściwej Drogi. Wie wprawdzie, że bogactwa i zaszczytów nie można wymusić, lecz nie rozumie, że również ubóstwo może sprowadzić nieszczęście. Pokazuje to, że jej wnętrze odeszło już od pierwotnego sensu Wuwang.

Podsumowując: gdy siła Yang przychodzi z zewnątrz i kieruje wnętrzem, a działanie jest energiczne, lecz zarazem wyważone i harmonijne, otwiera się wielka Droga Nieba. Czy w Niebiańskim Porządku mogłoby być miejsce na fałsz? Pomyślność i niepomyślność poszczególnych linii zależą od tego, czy postępuje się zgodnie z naturalnym porządkiem.

Ten fragment omawia znaczenie heksagramów „Brak fałszu” i „Wielkie gromadzenie”.

Heksagram „Brak fałszu” mówi, że jeśli człowiekowi z natury nie zaprzątają głowy urojenia, a mimo to na siłę przyjmuje lekarstwa, by się leczyć, może tylko pogorszyć swoją chorobę. Podobnie jest z dziewiątą linią na górze: jest nadmiernie silna i nie zajmuje pozycji środkowej. Nie rozumie bezfałszywej natury heksagramu Qian, który symbolizuje Niebo, i uparcie zmierza ku nieszczęściu — sama sprowadza na siebie kłopoty. Mędrzec odnosi się do rzeczy zewnętrznych jak lustro: przyjmuje to, co nadchodzi, i nie zatrzymuje tego, co odchodzi. Taki właśnie jest stan „Braku fałszu”. Nie trzeba z rozmysłem odpychać rzeczy zewnętrznych — same nie zdołają wywrzeć na nim wpływu. Po co więc lekarstwa?

Następnie tekst omawia heksagram „Wielkie gromadzenie”, z górnym trygramem Gen i dolnym Qian. Heksagram ten sprzyja wytrwałemu trwaniu przy właściwej drodze. Nie żywić się w domu — to przynosi pomyślność; sprzyja też przeprawie przez wielką rzekę. Trygram Qian symbolizuje mocną, niezłomną rzetelność, a Gen — blask, który każdego dnia staje się jaśniejszy. Ich połączenie wyraża cnotę „Wielkiego gromadzenia”. Heksagram ten poucza, że należy wnikliwie poznawać słowa i czyny ludzi dawnych czasów, by kształtować własną cnotę.

Poszczególne linie objaśniono następująco. Pierwsza linia na dole, yang, wskazuje na niebezpieczeństwo, ale w porę się zatrzymać — to korzystne. Druga linia yang mówi o odpadnięciu osi od wozu, lecz zachowanie Drogi Środka oznacza, że nie ma winy. Trzecia linia yang przedstawia dobrego konia w galopie: mimo trudności należy trwać przy właściwej drodze, a dalsze podążanie będzie korzystne. Czwarta linia yin mówi o założeniu cielęciu poprzecznego drążka, by nie mogło bodnąć — wielka pomyślność. Piąta linia yin przedstawia założenie świni osłony na kły, by nie mogła gryźć — pomyślność. Dziewiąta linia na górze mówi o szerokiej drodze prowadzącej ku Niebu, która otwiera drogę do powodzenia.

Na koniec tekst objaśnia sens „Wielkiego gromadzenia”. Trygram Gen oznacza wielką, mocną siłę, a trzy linie yang trygramu Qian symbolizują niezłomną rzetelność. Linie czwarta i piąta trygramu Gen wskazują na blask, który każdego dnia staje się jaśniejszy. Cnota dziewiątej linii na górze jest dość rozległa, by pomieścić tych utalentowanych i cnotliwych ludzi. Ponieważ linia ta ceni ludzi zdolnych i zajmuje pozycję nadrzędną, potrafi przyciągać mędrców, którzy chętnie się jej podporządkowują.

Ten fragment omawia mądrość heksagramu Da Chu w Yijing (Księdze Przemian), symbolizującego gromadzenie sił. Jego główna myśl mówi, że umiejętność zatrzymania się we właściwej chwili pozwala lepiej ruszyć naprzód.

Najpierw mowa o pierwszej linii yang, na samym dole. Choć zajmuje niską pozycję, ma zalety pozwalające jej rozwijać się ku górze. Potrafi jednak nad sobą panować i nie spieszy się z działaniem, dzięki czemu unika nieszczęść, które przyniosłaby pochopność. Taka ostrożność zasługuje na uznanie. Druga linia yang przypomina zaprzęgnięty wóz, z którego ktoś z własnej woli zdjął oś — to również roztropny wybór. Trzecia linia yang pozostaje w zgodzie z linią yang na samej górze. Choć trzy linie yang — pierwsza, druga i trzecia — mają silny impet, by posuwać się naprzód, ta linia nadal zachowuje czujność. Godne uznania jest także to, że nie zapomina o trudnościach i trzyma się właściwej Drogi.

Dwie linie yin, czwarta i piąta, znajdują się ponad trzema liniami yang, symbolizującymi siłę. Przypominają one zakładanie cielęciu drewnianej osłony na rogi, by nie bodło, oraz usuwanie kłów dzikowi, by go obłaskawić. W ten sposób poskramia się gwałtowną siłę. Odpowiednie ograniczenia pomagają kształtować cnotę, a to przynosi wielkie pomyślne skutki. Gdy droga gromadzenia sił zostaje dopełniona, otwierają się wszystkie właściwe ścieżki, a yang — symbol aktywnej siły — może rozwinąć się swobodnie, jakby szeroko otworzyła się niebiańska droga.

Szczególnie istotne jest to, że trzy linie yang, ruszając naprzód, najpierw dostrzegają niebezpieczeństwo, potem na jakiś czas się zatrzymują, a w końcu wytrwale trzymają się właściwej Drogi mimo trudności. Linie czwarta i piąta powściągają zaś gwałtowną siłę za pomocą drewnianej osłony na rogi i usunięcia kłów. Ta droga gromadzenia sił bez pośpiechu przypomina mądrość rządzenia z czasów rozkwitu pod rządami Yao i Shuna, znanych jako epoka Tang i Yu. Zatrzymanie się nie jest celem samym w sobie: bezruch góry, symbolizowany przez heksagram Gen, służy temu, by później ruszyć naprzód. Mądrość „zatrzymać się, a potem iść dalej” jest tym, co naprawdę promienieje i odnawia się z każdym dniem.

W dodatku Su Shi, zwany panem Po, zestawia heksagram Xiao Chu z heksagramem Da Chu. Xiao Chu przypomina wymuszone zatrzymanie wozu, które prowadzi do kłótni małżonków. Da Chu oznacza natomiast dobrowolne zatrzymanie przez zdjęcie osi wozu, przy czym serce pozostaje spokojne, więc nie ma powodu do żalu. To porównanie jeszcze wyraźniej pokazuje, jak ważne jest dobrowolne powściągnięcie działania.

Ten fragment objaśnia symbolikę heksagramu „Odżywianie” (颐, Yí) z Księgi Przemian (Yijing) oraz znaczenie jego tekstów dotyczących poszczególnych linii. Kilku uczonych przedstawia te zagadnienia z różnych perspektyw.

Różnica między znakami 輹 i 輻 polega na tym, że 輻 oznacza trzydzieści szprych koła, a 輹 — element mocujący szprychy do osi. W heksagramie „Małe Gromadzenie” (Xiaoxu) mówi się, że Yin zatrzymuje szprychy, co oznacza dłuższy postój. W heksagramie „Wielkie Gromadzenie” (Daxu) oś zatrzymuje się sama, ale postój jest krótki i można potem ruszyć dalej.

Zheng Xuan oraz Guan Lu, słynny znawca sztuk wróżebnych z okresu Trzech Królestw, uważali, że „ząb” (牙, yá) oznacza drewniany palik, do którego przywiązuje się świnie. Tak jak palik unieruchamia zwierzę, tak mocna linia znajdująca się z przodu w obrazie heksagramu przypomina taki palik. Lu Shिनong dodał, że na wybrzeżu Shandong rzeczywiście nazywano „zębem” palik służący do przywiązywania świń.

Jiao Hong, uczony z czasów dynastii Ming, zwrócił uwagę, że w piśmie starożytnym znaki „słońce” (日) i „mówić” (曰) miały podobny kształt, a znaki „co” (何) i „składać hołd” (贺) brzmiały podobnie i mogły być stosowane zamiennie. Na poparcie tej interpretacji przytoczył słowa z Zhuangzi o „dźwiganiu na plecach błękitnego nieba” oraz Opis pałacu Lingguang z czasów dynastii Han.

Xiang Xiu, myśliciel z okresu dynastii Jin, wyjaśnia obraz heksagramu „Wielkie Gromadzenie”: nic nie wyraża zatrzymania lepiej niż góra, a nic nie symbolizuje rozległości lepiej niż Niebo. Niebo znajdujące się wewnątrz góry stanowi obraz tego heksagramu.

Heksagram „Odżywianie”, z trygramem Zhen u dołu i Gen u góry, mówi o zasadach kultywowania siebie. Tekst heksagramu zaleca przyglądać się temu, jak inni dbają o swoje życie, a jeszcze bardziej troszczyć się o własną samodoskonalącą praktykę. Niebo i Ziemia żywią wszystkie istoty, a mędrcy kształcą ludzi cnotliwych, którzy następnie przynoszą pożytek ludowi. Droga odżywiania ma zatem wielkie znaczenie. Obraz heksagramu poucza, że szlachetny człowiek powinien ważyć słowa i powściągać się w jedzeniu.

Znaczenie tekstów poszczególnych linii jest następujące. Dziewięć na pierwszym miejscu: porzucenie własnego żółwia, symbolizującego wewnętrzną mądrość, i zazdrosne spoglądanie na tych, którzy jedzą, prowadzi do nieszczęścia.

Sześć na drugim miejscu: odwrócenie zasad odżywiania i postępowanie wbrew naturalnemu porządkowi przynosi nieszczęście.

Sześć na trzecim miejscu: odejście od właściwej drogi odżywiania uniemożliwia działanie przez dziesięć lat, ponieważ oznacza całkowite odwrócenie się od Wielkiej Drogi.

Sześć na czwartym miejscu: choć sposób postępowania odbiega od zwyczajnego, skutek jest pomyślny. Skupienie przypomina tygrysa, który wpatruje się w zdobycz; nie ma tu błędu.

Sześć na piątym miejscu: mimo postępowania wbrew zwykłemu porządkowi, trwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność. Nie należy jednak ryzykować przeprawy przez wielką rzekę.

Dziewięć na najwyższym miejscu: korzyści płynące z kultywowania siebie należy traktować z rozwagą. Wówczas można osiągnąć pomyślność i pokonać przeszkody; będzie to wielkie błogosławieństwo.

Ten komentarz do heksagramu Yi z „Księgi Przemian” (Yi Jing) dotyczy przede wszystkim zasady „odżywiania i pielęgnowania”. Yi w swoim pierwotnym znaczeniu oznacza policzki, a tutaj rozszerza się na pojęcie karmienia, wychowywania i podtrzymywania życia. Przykłady Nieba i Ziemi oraz mędrców pokazują, że prawdziwa zasada pielęgnowania polega na troszczeniu się o innych, a nie wyłącznie o siebie.

Niebo i Ziemia podtrzymują wszystkie istoty, nie zabiegając o własne wyżywienie. Mędrcy kształcą ludzi cnotliwych i troszczą się o lud, nie szukając osobistej korzyści. To właśnie najwłaściwsza i najświetniejsza droga pielęgnowania, która przynosi pomyślność. Górna linia dziewiąta symbolizuje człowieka umiejącego kształcić ludzi cnotliwych, natomiast piąta linia szóstkowa przedstawia władcę. Powinien on troszczyć się o poddanych, lecz zamiast tego sam jest przez nich utrzymywany, co odwraca naturalny porządek. Początkowa linia dziewiąta, choć mocna i położona na dole, postępuje niegodnie, jeśli tylko zazdrości innym ich dostatku i patrzy na ich napełnione jedzeniem usta, odwracając się od własnego „duchowego żółwia”.

Trzecia linia szóstkowa powinna odpowiadać górnej linii dziewiątej i przyjmować od niej wsparcie, lecz wbrew zasadzie pielęgnowania dąży do wyniosłej niezależności, co prowadzi do niebezpieczeństwa. Pomyślność przypada jedynie czwartej linii szóstkowej, która należy wraz z górną linią dziewiątą do trygramu Gór i potrafi postępować zgodnie z zasadą pielęgnowania. Przypomina to króla Wen z dynastii Zhou, który umiejętnie pozyskiwał i kształcił ludzi; dołączyli do niego nawet tak wybitni mędrcy jak Bo Yi i Taigong. Cały komentarz podkreśla, że prawdziwe pielęgnowanie polega na bezinteresownym wspieraniu innych. Dążenie wyłącznie do własnej korzyści albo działanie niezgodne z właściwą porą prowadzi do niebezpieczeństwa.

Ten fragment omawia zasadę hexagramu Yi (Odżywianie), związanego z troską o podtrzymywanie życia, oraz hexagramu Da Guo (Wielkie Przekroczenie), symbolizującego stan, w którym sprawy popadają w nadmiar.

W odniesieniu do hexagramu Yi tekst mówi, że władca, który potrafi troszczyć się o ludzi utalentowanych tak, jak Niebo i Ziemia podtrzymują wszystkie istoty, może zaprowadzić pokój w całym kraju. Żółw potrafi zachować siły dzięki regulowaniu oddechu i powstrzymywaniu się od jedzenia; podobnie prawdziwa sztuka odżywiania polega na wewnętrznej pracy nad sobą. Należy zważać na słowa i postępować rozważnie, a także zachować umiar w jedzeniu i piciu: wypowiedzianych słów nie da się cofnąć, a połkniętego pokarmu nie można wypluć.

Hexagram Da Guo ukazuje, jak radzić sobie z nadmiarem. Obraz ugiętej belki stropowej symbolizuje niestabilną podstawę spraw. W takiej sytuacji potrzebna jest stanowcza i wyważona postawa; działanie zgodne z biegiem wydarzeń pozwala osiągnąć powodzenie. Początkowy sześć mówi, że podłożenie białej trawy pod ofiarę oznacza ostrożność w działaniu i pozwala uniknąć błędu. Dziewiątka na drugim miejscu przywołuje stare drzewo wypuszczające nowe pędy oraz starca poślubiającego młodą kobietę, by ukazać nietypowe środki właściwe nadzwyczajnym czasom. Dziewiątka na trzecim miejscu ostrzega, że belka uginająca się zbyt mocno zapowiada niebezpieczeństwo. Dziewiątka na czwartym miejscu wskazuje, że uniesiona belka wróży pomyślność, choć mogą kryć się inne zagrożenia. Dziewiątka na piątym miejscu mówi o starym drzewie kwitnącym oraz starszej kobiecie poślubiającej młodego mężczyznę. Te niezwykłe sytuacje nie są błędem, lecz nie przynoszą też uznania.

Na koniec tekst wskazuje, że gdy sprawy dochodzą do skrajności, człowiek szlachetny potrafi stać samotnie i nie odczuwać lęku, a żyjąc w odosobnieniu, nie popada w przygnębienie. Poprzez przemiany ukazane w hexagramach fragment przedstawia mądrość potrzebną do radzenia sobie z sytuacją, w której rozwój wydarzeń osiąga punkt skrajny.

Ten fragment objaśnia głębsze znaczenie heksagramu Wielkie Przewyższenie (Daguo) z Księgi Przemian (Yijing), którego obrazem jest jezioro nad wiatrem. Przedstawia zasadę, że w wyjątkowych czasach trzeba niekiedy podejmować nadzwyczajne działania.

Kwitnąca, uschnięta topola symbolizuje zjawisko sprzeczne z naturalnym porządkiem, które nie może trwać długo. Podobnie jest z wdową poślubiającą młodego mężczyznę: choć taki związek odbiega od zwyczaju, nie należy go potępiać. Gdy nadchodzi katastrofa grożąca zagładą, jak wskazuje szósta, górna linia, sytuacja wygląda na niebezpieczną, lecz nie ma podstaw do nagany — to działanie wymuszone przez wyjątkowe okoliczności.

Istotą heksagramu Wielkiego Przewyższenia jest zachowanie mocnych i stabilnych podstaw podczas wielkich przemian. Niezachwiana, czysta siła, podobna do tej, którą symbolizuje heksagram Niebo (Qian), pozwala osiągnąć powodzenie bez uchybienia. Heksagram nazwano „Wielkim Przewyższeniem”, ponieważ obie skrajne linie — dolna i górna — są słabe i miękkie, przez co siła Yang staje się nadmierna.

Tekst wymienia trzy rodzaje „przewyższenia”: władca przewyższa poddanego, ojciec syna, a mąż żonę. Jeśli taka przewaga staje się nadmierna, zanika wsparcie poddanych, ciągłość dziedziczenia i pomoc żony. Dlatego w czasie wielkich przemian trzeba działać szybko i poszukiwać nowych sił prawych i mocnych, by uchronić belkę główną przed wygięciem — nieszczęściem określanym jako „ugięcie belki” (dong rao).

Dziewiąta linia, czwarta od dołu, ma w tym heksagramie kluczowe znaczenie. Łączy siłę z umiarem, a także cechy pokory i łagodnej otwartości, dlatego przynosi powodzenie. Jej pomyślność przypomina belkę główną wznoszącą się wysoko (dong long); nie potrzebuje ona odpowiedzi ani wsparcia pierwszej linii. Dziewiąta linia trzecia także przypomina belkę, lecz jest zbyt silna i pozbawiona umiaru. Ogranicza się do ustępowania i brakuje jej zdolności do działania, co sprowadza niebezpieczeństwo wygięcia belki.

Na koniec tekst wskazuje, że mędrcy starożytności — na przykład Yao, który wybrał Shuna, oraz król Wu Ding z dynastii Shang, który powierzył urząd Fu Yue — podejmowali nadzwyczajne działania w nadzwyczajnych czasach. W tym właśnie tkwi istota heksagramu Wielkiego Przewyższenia: w wyjątkowych okolicznościach trzeba zdobyć się na czyny wykraczające poza zwykłą miarę.

Ten fragment objaśnia relacje między korzyściami a zagrożeniami w różnych sytuacjach za pomocą obrazów linii heksagramu Da Guo (Wielkie Przekroczenie), jednego z sześćdziesięciu czterech heksagramów Jing (Księgi Przemian). Posługuje się przy tym metaforami drzew i wody w jeziorze.

Linia początkowa, czyli dolna linia yin, przypomina matę z białej trawy położoną pod drzewem Xun, symbolem skromności. Choć materiał jest delikatny, pozwala uniknąć nieszczęścia. Gdy jednak nadchodzi groźny moment, w którym belka stropowa się ugina — jak wtedy, gdy woda zalewa wierzchołek drzewa — nawet największy wysiłek może nie wystarczyć, by odwrócić bieg wydarzeń. Oznacza to, że w poważnym kryzysie trzeba wykazać się niezwykłymi zdolnościami.

Linia górna, również yin, ukazuje obraz „woda w jeziorze zalewa drzewa”: woda jest tak głęboka, że zakrywa drzewa i nie widać nawet ich wierzchołków, co zapowiada niebezpieczeństwo. Można jednak spojrzeć na to inaczej: woda może zalać drzewo, ale nie zdoła go zniszczyć. Gdy opadnie, drzewo nadal będzie stało. Słaba linia początkowa znajduje się nisko, a problem tkwi w samym drzewie; słaba linia górna zajmuje wysokie miejsce, więc problemem staje się woda w jeziorze.

Dwie środkowe linie, druga i piąta, przypominają belki stropowe. W Shanxi każda rodzina sadzi topole nie tylko dlatego, że szybko rosną, lecz także dlatego, że są proste i twarde, więc nadają się na belki. Jeśli minie najlepszy czas na ich wykorzystanie i drewno zbutwieje, pozostaje jeszcze nadzieja: nawet stara, uschnięta topola może wypuścić nowe pędy. Przypomina to połączenie linii drugiej z początkową, symbolizującą młodą kobietę: daje ono nowe życie i pozwala drzewu nadal nadawać się na belkę. Inaczej jest w przypadku połączenia linii piątej z górną, która symbolizuje starą kobietę. To jak kwiaty na uschniętej topoli: zakwitają na krótko, lecz nie utrzymują się długo i nie wypuszczają nowych pędów, a drzewo w końcu całkiem usycha.

Uzupełniające objaśnienie mówi, że belki stropowe symbolizuje drzewo Xun, a linie trzecia i czwarta, znajdujące się pośrodku, przypominają belkę dachu. Uschnięta topola oznacza drewno, którego czas już minął. Druga i czwarta linia pełnią podobną funkcję, dlatego drzewo może wypuścić nowe pędy; trzecia i piąta zajmują różne pozycje, dlatego pojawiają się kwiaty, lecz nie owoce. Linia początkowa symbolizuje białą trawę, a ponieważ yin znajduje się pod yang, wskazuje też na młodą kobietę poślubiającą starszego mężczyznę. Linia górna symbolizuje nieszczęście polegające na zalaniu aż po wierzchołek; ponieważ yin znajduje się nad yang, wskazuje również na starą kobietę poślubiającą młodego mężczyznę.

Na koniec Yang Yuansu zauważa, że tego zjawiska nie da się wyjaśnić zwyczajnymi zasadami moralnymi ani opanować zwykłymi metodami. W szczególnych okolicznościach, które wymagają elastycznego dostosowania się do sytuacji, stawka powodzenia lub porażki jest ogromna. Poprzez obrazy życia, śmierci, rozkwitu i więdnięcia drzew fragment ten ukazuje, że w rozwoju rzeczy trzeba umieć uchwycić właściwy moment i dostosować działanie do okoliczności.

Ten fragment z Yiyin shangxia jing objaśnia heksagram Kan z Księgi Przemian (Yijing), symbolizujący wodę i niebezpieczeństwo. Przytaczając komentarze kilku uczonych, ukazuje mądrość potrzebną do właściwego postępowania w obliczu zagrożeń.

Xiong Guo mówi: topola biała, choć pospolita, może być dobrym materiałem na budowę domu. Oznacza to, że nawet zwyczajne rzeczy mogą mieć wielkie zastosowanie. Lü Zhongmu dodaje: podobnie jest, gdy władca pogrążony w chaosie spotyka ministra zdolnego przywrócić porządek — ich więź przypomina zgodne współdziałanie ryby i wody. Tak samo ojciec, który zakłada ród, znajduje syna mogącego przejąć rodzinne dziedzictwo; ich myśli są tak zestrojone, że sięgają nawet duchów. To jak sucha topola wypuszczająca nowe pędy — znak, że w trudnym położeniu może pojawić się przełom.

Wang Ji wyjaśnia dalej: bagno może zalać drzewo, ale nie zdoła go przewrócić. To obraz zachowania niezależności i odwagi w przeciwnościach. Może też drzewo zasłonić, lecz nie potrafi go zniszczyć — jak ukrycie się przed światem bez popadania w przygnębienie. Taka Cnota wykracza poza zwyczajną miarę.

Heksagram Kan, złożony z dwóch trygramów Wody, mówi w sentencji: gdy niebezpieczeństwa nakładają się na siebie, szczerość pozwala zachować wewnętrzną przejrzystość, a właściwe postępowanie przynosi szacunek. Tuan Zhuan objaśnia, że Kan oznacza podwójne zagrożenie, niczym nieustanny nurt, który jednak nie występuje z brzegów. W obliczu niebezpieczeństwa należy zachować szczerość; dzięki wewnętrznej sile i wyważeniu można osiągnąć pomyślność. Niebezpieczeństwa nieba, po którym nie można się wspiąć, oraz ziemi — gór, rzek i wzgórz — są naturalne. Władca wykorzystuje zaś strategiczne ukształtowanie terenu, by bronić państwa. Pokazuje to, jak ważne jest właściwe posługiwanie się przeszkodami.

Xiang Zhuan mówi: nieprzerwany nurt wody symbolizuje kolejne niebezpieczeństwa. Dlatego szlachetny człowiek nieustannie doskonali swą Cnotę i zgłębia sprawy nauczania. Poszczególne linie heksagramu objaśniono następująco:

Linia początkowa, sześć: wpaść w głęboką jamę pośród licznych niebezpieczeństw — nieszczęście. Przyczyną jest zejście z właściwej Drogi.

Linia druga, dziewięć: szukać wyjścia w niebezpieczeństwie i osiągnąć niewielką korzyść. Nie udało się jednak jeszcze wydostać z jego centrum.

Linia trzecia, sześć: zarówno przyjście, jak i odejście prowadzą przez niebezpieczeństwo. Zagrożenie narasta, więc nie należy działać pochopnie. W końcu nie przyniesie to żadnego skutku.

Linia czwarta, sześć: podać w glinianym naczyniu wino i jedzenie, a przez okno przekazać skromny dar — ostatecznie nie będzie nieszczęścia. Wynika to z równowagi między siłą a łagodnością.

Linia piąta, dziewięć: niebezpieczeństwo nie osiągnęło pełni; sytuacja właśnie zaczyna się uspokajać i nie będzie nieszczęścia. Linia ta trwa przy środku i nie doprowadza spraw do skrajności.

Linia górna, sześć: być związanym sznurami i uwięzionym wśród cierni, bez możliwości uwolnienia się przez trzy lata — nieszczęście. Przyczyną jest sprzeniewierzenie się właściwej Drodze.

Podsumowanie wskazuje, że Mędrzec ustanawia przeszkody, by umocnić państwo, na przykład wznosząc mury. Ponieważ jego Droga jest drożna, sam pozostaje bezpieczny; dlatego Mędrzec stale troszczy się, czy umocnienia są wystarczające. Gdy zaś człowiek mądry wchodzi w niebezpieczeństwo, by rządzić państwem, nie czyni tego z upodobania do zagrożeń. Mimo to nieszczęście może ostatecznie dotknąć państwa i rodziny, a niebezpieczeństwo wezbrać tak wysoko, że nie da się go opanować. Różnica polega na tym, że jeden posługuje się zagrożeniem, by zapewnić bezpieczeństwo, a drugi wpada w nie i nie potrafi się z niego wydostać. W tym widać różnicę między Mędrcem a człowiekiem godnym oraz między głęboką a powierzchowną wiedzą.

Ten fragment omawia mądrość postępowania w obliczu trudności, czyli pułapki. W niebezpiecznym świecie Mędrzec potrafi uczynić z niej środek samoobrony. Kluczowe jest to, jak postrzega się trudności: jeśli można ze spokojem stawić czoło nawet największemu niebezpieczeństwu, to przez jakie inne przeszkody nie dałoby się swobodnie przejść?

Problem współczesnych ludzi polega na tym, że wielu z nich, choć jest cnotliwych i utalentowanych, na co dzień zaniedbuje naukę i samodoskonalenie. Gdy nadchodzi niebezpieczeństwo, kurczowo trzymają się zaś rytuałów i dobrego imienia. Kiedy w końcu znajdą się w pułapce i zechcą się z niej wydostać, jest już za późno. Szlachetny człowiek nie odrzuca samej trudności, lecz uważa, by samemu w nią nie wpaść. Jeśli nie rzuci się w pułapkę, cóż może mu ona zrobić? Lecz gdy wpadnie do niej z własnej woli, trudno będzie się natychmiast wydostać.

Prawdziwa mądrość polega na tym, by w pułapce nie spieszyć się z ucieczką. Trzeba postąpić jak król Wen, uwięziony w Youli: najpierw pogodzić się z położeniem i potraktować niebezpieczeństwo jak poduszkę, na której można zasnąć. To podstawowa zasada radzenia sobie z trudnościami. Nie oznacza to, że nie chce się wydostać; oznacza zrozumienie, że pochopne działanie skazane jest na niepowodzenie. Kto łaknie małych korzyści i lekceważy głębsze niebezpieczeństwo, może już nigdy nie znaleźć wyjścia.

Tekst przywołuje nauki płynące z losów kilku rodzajów ludzi. Początkowy Sześć, czyli dolny trygramowy znak Yin w heksagramie, symbolizuje tych, którzy sami wchodzą w niebezpieczeństwo. Tak było z Chen Dongiem i Ouyang Che, sławnymi uczonymi: jeśli znaleźli się w sytuacji bez wyjścia, kogo mogą za to winić? Górna Szóstka, czyli najwyższy znak Yin, symbolizuje tych, którzy wydostali się już z pułapki. Li Gu i Chen Fan, wybitni ministrowie, po ucieczce znów zostali skrępowani więzami i otoczeni cierniami; przez trzy lata groziło im niebezpieczeństwo. Ci ludzie, uznawani przez świat za wielkich mędrców, ostatecznie nie zdołali ocalić samych siebie, a ich nieszczęście dotknęło także państwo. Łudzili się, że ocalili dobre imię — to naprawdę godne pożałowania.

Inaczej postąpił Ning Wuzi, godny minister państwa Wei, który służył księciu Chengowi. W obliczu kryzysu poprzestał na skromnym posiłku z wina i dwóch koszyków jedzenia, zachowując umiar i pokorę. Dziewiątka w Drugiej pozycji, środkowa linia dolnego trygramu, oznacza zadowolenie się niewielkim postępem i unikanie brawury. Dziewiątka w Piątej pozycji, środkowa linia górnego trygramu, wskazuje, że dalsza droga jest już wolna od przeszkód, a trudności dobiegają końca. Choć człowiek nadal znajduje się w niebezpieczeństwie, nie będzie ono już narastać. Tekst przypomina, że w trudnym położeniu należy umieć łagodzić siłę elastycznością i poczekać na właściwą chwilę; wtedy można bezpiecznie przez nie przejść.

Ten fragment objaśnia przede wszystkim znaczenie tekstów do linii heksagramu Kan z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje wodę i niebezpieczne pułapki. Główna myśl jest taka, że choć Kan oznacza sytuację zagrożenia, kryje się w nim również mądrość potrzebna do radzenia sobie z trudnościami.

Dziewiąta druga linia, czyli druga linia yang, znajduje się w niebezpieczeństwie, lecz dzięki swojej sile i właściwemu umiejscowieniu może ostatecznie, wraz z szóstą czwartą linią, wydostać się z opresji bez szkody. Przypomina to nurt wody, który nigdy nie wylewa się z brzegów: można iść przez niebezpieczeństwo, nie tracąc wiarygodności. To właśnie symbol „szczerości” (you fu). Druga i piąta linia mają cechy siły i właściwej równowagi, dlatego ich wnętrze pozostaje otwarte i swobodne.

Heksagram Kan składa się z dwóch trygramów wody, co symbolizuje kolejne warstwy niebezpieczeństwa. Jednak właśnie dzięki temu, że człowiek poznaje zagrożenia, może nieustannie posuwać się naprzód i osiągać powodzenie. Kan zawiera więc pożyteczne dla ludzi zalety; kluczowe jest to, jak się je wykorzystuje.

W dalszej części przytoczono objaśnienia kilku uczonych. Jin Rubai zwraca uwagę, że Kan jest jedynym spośród Ośmiu Trygramów heksagramem wyrażającym troskę i świadomość zagrożeń. Konfucjusz mówił, że autorzy Księgi Przemian tworzyli ją, mając w sercu właśnie taką świadomość.

Xiong Nansha wyjaśnia, że „powtarzające się Kan” (xi kan) oznacza, iż zarówno trygram wewnętrzny, jak i zewnętrzny to Kan, a zatem człowiek znalazł się w podwójnym niebezpieczeństwie. „Dzban wina i dwie misy ryżu, podane w glinianych naczyniach” oznaczają skromny obrzęd, zaś „przyjąć zobowiązanie przez okno” wskazuje, że w trudnej sytuacji porozumienie można zawrzeć nietypową drogą.

Tekst wspomina także o dawnym systemie kar. Skazańców zamykano pośród cierni, co symbolizowało heksagram Kan. Jeśli po trzech latach poprawili swoje postępowanie, mogli odzyskać wolność; jeśli nie — byli skazywani na śmierć.

W interpretacji Su Shi, zwanego Panem Po, ludzie w trudnej sytuacji nie potrzebują skomplikowanych ceremonii. Wspólne doświadczenie przeciwności sprawia, że naturalnie zaczynają sobie ufać. Podobnie jest w relacji szóstej czwartej i dziewiątej piątej linii: władca potrzebuje wsparcia ministra, a minister — ochrony władcy.

Ten fragment dotyczy obrazu heksagramu Li (Ogień, 30) w Jing „Księdze Przemian” (Yijing) oraz interpretacji jego linii. Li oznacza ogień, światło i zależność.

Najpierw mowa o relacjach między ludźmi: gdy traktujemy innych skromnymi podarunkami i prostymi, szczerymi formami grzeczności, ostatecznie nikt nie będzie miał do nikogo pretensji. Chodzi o relację między czwartą a piątą linią. Jak zauważył Li Zisi, górna, szósta linia spoczywa nad pięcioma liniami Yang. Przypomina to człowieka uwięzionego, ze związanymi rękami i nogami, stojącego na cierniach. Sima Guang, znany jako Junshi, porównał nieustanne uczenie się do potoku, który z czasem staje się wielką rzeką. Człowiek może stać się mędrcem dzięki ciągłej nauce, dlatego szlachetny człowiek powinien strzec swojej Cnoty (De) i wytrwale uczyć oraz kształcić innych.

Heksagram Li, utworzony z dwóch trygramów Li, ma następujący osąd: wytrwanie na właściwej drodze przynosi pomyślność, a hodowla krów przynosi szczęście. Komentarz objaśnia, że „Li” oznacza zależność: Słońce i Księżyc są związane z niebem, a rośliny z ziemią. Podwójne światło, związane z właściwą drogą, może przynosić naukę całemu światu. Łagodne trzymanie się tego, co środkowe i prawe, prowadzi do pomyślności; stąd szczęście związane z hodowlą krów.

Komentarz do obrazu mówi: światło nieustannie jaśnieje. Wielki człowiek korzysta z niego, by rozświetlać cztery strony świata.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Początkowa linia dziewiąta: kroki są chwiejne, lecz człowiek zachowuje szacunek, więc nie spotyka go nieszczęście. Szacunek pozwala uniknąć nieszczęścia.

Druga linia szósta: żółte przylgnięcie, czyli trzymanie się środka i właściwej drogi, przynosi wielkie szczęście, ponieważ odpowiada zasadzie środka.

Trzecia linia dziewiąta: światło zachodzącego Słońca gaśnie. Człowiek nie wybija rytmu na glinianym naczyniu ani nie śpiewa; starzec wzdycha, a sytuacja staje się niebezpieczna. Światło wieczornego Słońca nie może przecież trwać długo.

Czwarta linia dziewiąta: przychodzi nagle, jak pożar; jak śmierć, jak porzucenie. Nie ma gdzie się schronić, bo przybywa niespodziewanie.

Piąta linia szósta: łzy płyną strumieniami, człowiek pogrąża się w smutku i wzdycha, a mimo to spotyka go pomyślność. Pomyślność piątej linii szóstej wynika z jej związku z władcą i jego dostojnikami.

Górna linia dziewiąta: władca wyrusza na wyprawę wojenną, ścina głowę wrogowi i bierze do niewoli tych, którzy nie należą do jego ludu. Nie spotyka go nieszczęście, ponieważ wyprawa służy przywróceniu ładu w państwie.

Na koniec Fang Shihua wyjaśnia, że Li oznacza zależność, a światło pojawia się dzięki temu, co je podtrzymuje. Słońce i Księżyc są związane z niebem, a rośliny z ziemią; podobnie podwójne światło jest związane z właściwą drogą. Dlaczego więc heksagram Li sprzyja wytrwałości w tym, co słuszne? Ponieważ jego trygramy symbolizują jasność i łagodność, a heksagram opiera się na środkowych, właściwych pozycjach drugiej i piątej linii. Wówczas rozjaśnia się wszystko, co mroczne, a każda rzecz znajduje swoje miejsce. Ludzie żyją spokojnie, uprawiają ziemię i jedzą jej plony, kopią studnie i czerpią z nich wodę. Czego więcej potrzeba? Wystarczy hodować krowę, by zapewnić sobie pomyślność. Trzy linie dolnego trygramu odpowiadają kolejnym porom dnia: pierwsza oznacza poranek, druga południe, a trzecia zachód Słońca i starość, kiedy żegna się zmarłych.

Ta część „Wyjaśnień do górnej i dolnej części Jing” z Yijing mówi przede wszystkim, że życie jest krótkie, dlatego należy cenić czas i korzystać z życia. Przedstawia także zasady wzajemnego oddziaływania Nieba i Ziemi oraz relacji między władcą a poddanymi.

Życie przypomina zasadę, że plan dnia zaczyna się o poranku: otwieramy bramy i rozpoczynamy nowy dzień. Każdy powinien z rozwagą podchodzić do swoich obowiązków, tak jak podczas chodzenia trzeba uważać, by nie postawić niewłaściwie kroku. Kto potrafi trzymać się Drogi środka, temu sprzyja pomyślność podobna do żółtawego blasku o zmierzchu — jest to chwila, w której można postępować otwarcie i słusznie. Jeśli jednak ją przegapi, jego powodzenie nie potrwa długo, niczym słońce chyli się ku zachodowi. Kto nie zaśpiewa i nie zabawi się na bębnie z gliny, póki ma na to czas, na starość i wątłym ciele będzie już tylko wzdychał — zapowiada to nadejście nieszczęścia. Należy więc korzystać z obecnej chwili, nie dlatego, że odrzuca się śmierć, lecz dlatego, że ceni się późne lata życia i pragnie się nimi cieszyć.

Następnie tekst omawia obraz heksagramu: trzy linie trygramu zewnętrznego, czyli Li, wraz z liniami czwartą, piątą i górną współdziałają, podtrzymując światło. Linia dziewiąta na czwartym miejscu symbolizuje słońce wysoko na niebie, które rozprasza chmury. Ten stan szybko jednak przemija, a nagłe nieszczęście może nadejść niczym pożar, śmierć albo wygnanie, pozostawiając człowieka bez schronienia. Nie jest to coś, co sami postanowiliśmy odrzucić. Piąta linia mówi, że jeśli ludzi krzywdzą źli władcy, tacy jak władca Youmiao czy Ge Bo, cierpiący poddani zaczną żywić urazę do potężnego państwa i uciekać z niego. Czy władca kierujący się humanitarną cnotą nie powinien z głęboką troską myśleć o tych ludziach i pilnie pragnąć ich ocalić? Dlatego górna linia dziewiąta wskazuje, że wyprawa karna zakończy się powodzeniem: przywódca zostanie zgładzony, a jego stronicy wzięci do niewoli. Dzieje się tak dlatego, że przeciwnicy nie są nam bliscy, a działanie to jest konieczne. Takie postępowanie mądrego władcy i jego poddanych przynosi pomyślność, podobnie jak hodowanie krowy, symbolizującej łagodną cnotę. Nie ma w tym fałszu.

W dodatku wymieniono kolejność heksagramów dolnej części Yijing: Xian, Heng, Dun, Dazhuang, Jin, Mingyi, Jiaren, Kui, Jian, Xie, Sun, Yi, Guai, Gou, Cui, Sheng, Kun, Jing, Ge, Ding, Zhen, Gen, Jian, Guimei, Feng, Lü, Xun, Dui, Huan, Jie, Zhongfu, Xiaoguo, Jiji i Weiji.

Na koniec tekst objaśnia heksagram Xian, z trygramem Gen u dołu i Dui u góry. Xian symbolizuje wzajemne oddziaływanie i oznacza pomyślność; sprzyja wytrwałemu podążaniu właściwą drogą, a małżeństwo przynosi szczęście. Komentarz do Objaśnienia (Tuanzhuan) mówi, że Xian oznacza oddziaływanie: łagodna siła znajduje się u góry, a mocna u dołu, a Qi Yin i Yang wzajemnie na siebie oddziałują i łączą się. Zatrzymanie przechodzi w radość; mężczyzna z pokorą zabiega o kobietę, co przynosi pomyślność i dobre małżeństwo. Niebo i Ziemia oddziałują na siebie, dzięki czemu wszystkie istoty przemieniają się i wzrastają. Mędrcy oddziałują na ludzkie serca, zaprowadzając pokój pod Niebem.

Ten fragment wyjaśnia zasadę wzajemnego oddziaływania, przedstawioną w hexagramie Xian z Księgi Przemian (Yijing). Hexagram Xian tworzą trygramy Gen, symbolizujący górę, i Dui, symbolizujący jezioro. Opisuje on, jak wszystkie rzeczy wzajemnie na siebie wpływają.

Tekst wskazuje, że obserwując wzajemne oddziaływanie zjawisk w Niebie i na Ziemi, można zrozumieć, na czym polega pokój w świecie. Obraz jeziora na górze symbolizuje postawę szlachetnego człowieka, który przyjmuje innych z otwartym umysłem i pokorą.

Następnie proces wzajemnego oddziaływania zostaje opisany za pomocą części ciała. Początkowa linia szósta, czyli dolna linia Yin, mówi, że odczuwanie zaczyna się w dużym palcu u stopy — symbolizuje to zamiar skierowany na zewnątrz. Linia druga szósta mówi o przeniesieniu odczuwania na łydkę: choć sytuacja może wydawać się niebezpieczna, spokój i pozostanie na miejscu przynoszą pomyślność. Linia trzecia dziewiąta odnosi się do uda; bezmyślne podążanie za innymi prowadzi do żalu. Linia czwarta dziewiąta wskazuje na okolice serca: zachowanie właściwego nastawienia pozwala uwolnić się od wyrzutów. Linia piąta dziewiąta mówi o odczuwaniu w plecach i zapowiada brak żalu. Linia górna szósta odnosi się do policzków i języka, gdzie wzajemne oddziaływanie łatwo przeradza się w gładkie, lecz puste słowa.

Tekst podkreśla, że wzajemne oddziaływanie jest naturalnym prawem rządzącym Niebem i Ziemią. Gdy poruszy się duży palec u stopy, poruszają się także łydka i udo. Odczuwanie serca, odpowiadające czwartej linii dziewiątej, może wydawać się niewidoczne, lecz właśnie ono wymaga szczególnego podtrzymywania właściwego nastawienia. Prawdziwy szlachetny człowiek umie zapobiegać żalowi, który może pojawić się w toku wzajemnego oddziaływania, ale nie odrzuca go ze strachu przed późniejszym żalem. Gdy odczuwanie nie spotyka się z odpowiedzią, rodzi się wewnętrzny niepokój — świadczy to o tym, że jego siła jest jawna i prawowita.

Na koniec tekst wspomina, że oddziaływanie odczuwane w plecach, odpowiadające piątej linii dziewiątej, jest mało wyraźne, ale istnieje. Cały hexagram uczy, że wzajemne oddziaływanie rozwija się stopniowo, od stóp ku głowie. Każda część ciała ma własny sposób reagowania, który należy właściwie rozumieć i uwzględniać.

Fragment ten omawia różnicę między „odczuwaniem wzajemnej odpowiedzi” a „podążaniem za cudzym ruchem”. Podkreśla, że prawdziwe działanie powinno wypływać z wewnętrznego odczucia, a nie ze ślepego naśladowania innych.

Tekst posługuje się obrazem części ciała: obserwując ruch policzków (fu), można rozpoznać zamiar pięciu narządów wewnętrznych (wu). Jeśli w sercu nie ma prawdziwego odczucia, po co wysilać się na długie mówienie? Prawdziwe odczucie nie potrzebuje słów — podobnie jak wszystko na niebie i ziemi porusza się w naturalnym rytmie. Gdy zanika to odczucie, ustaje ruch całego świata.

Ruch palców stóp w pierwszym trygramie, nazywanym pierwszą linią, czyli początkowym etapem, jest prawdziwym odczuciem. Ruch łydki w drugiej linii, odpowiadającej drugiemu etapowi, polega jedynie na podążaniu za ruchem pierwszej linii, nie jest więc autentycznym odczuciem. Dlatego Zhou Wenwang nie pochwala takiego zachowania. Konfucjusz uważa jednak, że choć druga linia zdaje się podążać za pierwszą, może zarazem odpowiadać na własne odczucie. Ślepe naśladowanie prowadzi do niebezpieczeństwa, lecz zachowanie własnej zdolności odczuwania pozwala działać zgodnie z naturą i bez szkody.

Dopiero trzecia linia przedstawia prawdziwe ślepe podążanie. Tekst określa ją słowami „yi bu chu” — „nie ma własnego stanowiska”: gdy porusza się ktoś inny, ona rusza za nim, nie kierując się własnym odczuciem. Prawdziwe odczucie pojawia się naturalnie, bez namysłu. Ruch płynący z prądem przypomina zaś służbę posłusznie wykonującą rozkazy — jest uległy i nie odpowiada godności wielkiego człowieka.

Mędrcy cenią odczucie płynące z wnętrza i nie zalecają ślepego naśladowania. Odczucie bierze się z nas samych, podążanie zaś — od innych. Jeśli odczucie nie spotyka się z odpowiedzią, traci sens. Prawdziwe odczucie i odpowiedź zachodzą równocześnie, tak jak wzajemnie oddziałują na siebie Yin-Yang (yin i yang) i jak energia gór oraz jezior naturalnie się przenika. Na tym polega właściwa droga wzajemnego odczuwania i odpowiadania.

Na koniec tekst wskazuje, że odczucie zaczyna się w sercu, a odpowiedź także z niego wypływa. Gdy serce coś odczuwa, dolna część ciała porusza stopami, a górna — ustami. Jeśli pierwsza linia reaguje ruchem palców stóp, lecz czwarta linia, odpowiadająca położeniu serca, nie odpowiada, byłoby to sprzeczne z naturą rzeczy. Dlatego mędrcy stwierdzają, że prawdziwemu odczuciu zawsze towarzyszy odpowiedź.

Uwaga: „linia” oznacza jedno z sześciu miejsc w heksagramie Yijing. Licząc od dołu, są to kolejno linia pierwsza, druga, trzecia, czwarta, piąta i górna. „Wenwang” oznacza króla Wen z dynastii Zhou, któremu tradycja przypisuje współautorstwo Yijing.

Ten fragment objaśnia, jak serce człowieka i rzeczy zewnętrzne wzajemnie na siebie oddziałują, posługując się heksagramem Xian z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje wzajemne odczuwanie. Autor przywołuje części ciała jako metafory: gdy w sercu (mięsień między łopatkami) rodzi się myśl, choć nie widać wewnętrznych poruszeń, prędzej czy później ujawnią się one przez usta, symbolizowane przez trygram Dui. Podobnie, gdy człowiek coś odczuje, palce u stóp, symbolizowane przez trygram Gen, mimowolnie się poruszają. Nie da się udawać, że pozostają nieruchome.

Autor zauważa, że rozwój wszystkich rzeczy pod Niebem i Ziemią oraz pokój w całym świecie są skutkami takiego naturalnego oddziaływania. Nawet mędrcy nie mogą sprzeciwić się tej zasadzie, a zwykli ludzie próbują maskować uczucia i oszukiwać innych. Pierwszą zasadą prawdziwej nauki jest nieoszukiwanie samego siebie i szczere uznanie własnych intencji. Gdy intencje są szczere, serce staje się prawe, a człowiek doskonali umysł i ciało. Wtedy można dobrze uporządkować rodzinę, państwo i cały świat.

W załączniku przedstawiono objaśnienia kilku uczonych. Su Shi porównuje tę zasadę do mężczyzny, który z pokorą zabiega o względy kobiety: tylko szczerość prowadzi do właściwego spełnienia. Prawdziwe uczucie jest naturalne jak chmury podążające za smokiem i wiatr za tygrysem; nie ma w nim miejsca na fałsz.

Zhu Xi wyjaśnia, że heksagram Xian oznacza wzajemne oddziaływanie: trygram Gen, symbolizujący zatrzymanie, skupia je, a trygram Dui, symbolizujący radość, sprawia, że odpowiedź jest właściwa. Młodszy mężczyzna, symbolizowany przez Gen, zabiega o młodszą kobietę, symbolizowaną przez Dui, zgodnie z właściwą drogą relacji między kobietą a mężczyzną.

Yang Jian uważa, że wzajemne odczuwanie i radość stanowią jedność. Przypomina to nieruchomą taflę wody, która naturalnie odbija wszystko wokół. Niebo i Ziemia zdają się spoczywać w bezruchu, a jednak nieustannie na siebie oddziałują.

Mu Bozai podkreśla, że bez wzajemnego oddziaływania nie ma porozumienia. Zasada ta dotyczy nie tylko relacji między kobietą a mężczyzną, lecz także stanowi podstawowe prawo rządzące działaniem Nieba i Ziemi.

Ten fragment dotyczy związku między prawami, które kierują ruchem i przemianami wszystkich rzeczy pod Niebem, a poruszeniami ludzkiego umysłu. Można go zrozumieć, dzieląc na kilka części.

Podstawą wzrostu i rozwoju wszystkich rzeczy pod Niebem i na Ziemi jest naturalne prawo wzajemnego oddziaływania i odpowiadania sobie. Gdy Święty porusza innych szczerym sercem, świat osiąga harmonię i pokój. Obserwując takie oddziaływanie, można pojąć istotę wszystkich rzeczy. Jest nią rzeczywisty mechanizm, który kieruje ich przemianami i ujawnia się właśnie poprzez wzajemne oddziaływanie.

Górna część Księgi Przemian (Yijing) rozpoczyna się od heksagramów Qian (Niebo) i Kun (Ziemia), symbolizujących ustalenie porządku między Niebem a Ziemią. Część dolna zaczyna się od heksagramów Xian (Góra i Jezioro przekazują sobie Qi, energię witalną) oraz Heng (Grzmot i Wiatr oddziałują na siebie), które symbolizują wzajemne przenikanie Yin i Yang. Ustalenie porządku wymaga rozróżnienia, dlatego Niebo i Ziemię przedstawiono jako dwa osobne heksagramy. Qi musi natomiast łączyć i przenikać, dlatego Górę i Jezioro ujęto w jednym. Heksagram Xian, z Trygramem Górą na dole i Trygramem Jeziorem u góry, przedstawia wzajemne oddziaływanie młodego mężczyzny i młodej kobiety. Jest to szczególnie silny przykład takiego oddziaływania, dlatego otwiera dolną część księgi.

Starożytni uważali, że serce człowieka łączy się z kręgosłupem, zwanym lü, i stanowi ośrodek kierujący aktywnością ducha i umysłu. Oko musi zachować pustkę, by widzieć różne barwy, a ucho — by słyszeć różne dźwięki. Podobnie umysł powinien pozostać pusty, aby przyjmować to, co dobre na świecie. Gdy wypełniają go uprzedzenia, staje się jak zablokowany szlak, którym nie można swobodnie przejść.

Prawdziwe wzajemne oddziaływanie to „oddziaływanie bez umysłu”: stan, w którym umysł pozostaje pusty i wolny od egoistycznych pragnień. Nie oznacza to całkowitego braku myślenia, lecz myślenie zgodne z naturalnym biegiem rzeczy — jak wtedy, gdy człowiek myśli przez cały dzień, a jednak nie robi tego w sposób wymuszony. Wszystkie rzeczy pod Niebem podążają różnymi drogami, lecz ostatecznie prowadzą do jednej prawdy. Uczeni współcześnie często przywiązują się do konkretnych metod i zapominają o podstawie, pogrążają się w rozważaniach, nie znając ich źródła. W ten sposób ich oddziaływanie staje się celowym wytworem człowieka, a nie przejawem naturalnej Drogi.

Uwaga: Heksagram Xian jest jednym z 64 heksagramów Księgi Przemian i symbolizuje wzajemne oddziaływanie. Lü oznacza kręgosłup. „Oddziaływanie bez umysłu” to ważne pojęcie taoistyczne, opisujące stan, w którym człowiek nie działa w sposób wymuszony, lecz odpowiada na rzeczy naturalnie.

Heksagram Heng z Księgi Przemian (I Jing) składa się z Trygramu Wiatru na dole i Trygramu Gromu u góry, symbolizujących wiatr i grzmot podążające za sobą. Opowiada o drodze trwałości. Tekst wyroczni mówi: „Trwałość przynosi powodzenie i nie ma nieszczęścia. Korzystne jest wytrwać na właściwej drodze, korzystne jest też podjąć działanie”.

Komentarz Tuan wyjaśnia: „Heng” oznacza trwałość. Górny trygram Zhen (Grom) jest silny i Yang, a dolny Xun (Wiatr) — łagodny i Yin; grzmot i wiatr współdziałają. Yin i Yang odpowiadają sobie, dzięki czemu mogą trwać, a to przynosi powodzenie i oddala nieszczęście. Prawa, według których porusza się Niebo i Ziemia, są niezmienne. Słońce i Księżyc mogą długo jaśnieć dzięki prawom Nieba, a przemiany czterech pór roku pozwalają wszystkiemu, co istnieje, wzrastać i rozwijać się. Mędrzec, nieustannie podążając właściwą drogą, potrafi przemieniać świat przez nauczanie. Kto dostrzega zasadę trwałości, ten rozumie naturę Nieba, Ziemi i wszystkich rzeczy.

Komentarz Xiang mówi: grzmot i wiatr podążające za sobą stanowią obraz heksagramu Heng. Dlatego szlachetny człowiek pojmuje, że powinien trzymać się właściwej drogi.

Szczegółowe interpretacje poszczególnych linii są następujące.

Linia początkowa, sześć na pierwszym miejscu: od samego początku zbyt usilnie dążyć do trwałości oznacza niebezpieczeństwo i nie przynosi korzyści. To tak, jakby podczas kopania studni od razu próbować sięgnąć bardzo głęboko — można w ten sposób narazić się na kłopoty.

Dziewięć na drugim miejscu: żal znika. Linia zajmuje pozycję centralną, a więc pozwala trwale trzymać się Drogi Środka.

Dziewięć na trzecim miejscu: kto nie potrafi wytrwać w Cnocie, może ściągnąć na siebie hańbę. Człowiek porywczy i zmienny staje się nie do zniesienia nawet dla przyjaciół.

Dziewięć na czwartym miejscu: polowanie nie przynosi zdobyczy. Kto przez długi czas pozostaje na niewłaściwej pozycji, nie może liczyć na plon.

Sześć na piątym miejscu: dla kobiety wytrwałość w czystości jest pomyślna, lecz dla mężczyzny może być niepomyślna. Kobieta powinna pozostać wierna jednemu partnerowi, mężczyzna zaś musi umieć dostosować się do zmieniających się okoliczności. Gdyby trzymał się sztywno zasad tak jak kobieta, nie wyszłoby mu to na dobre.

Linia na szczycie, sześć na szóstym miejscu: zachwiać Drogą trwałości oznacza nieuchronne niebezpieczeństwo. Kto zajmuje wysoką pozycję, a zarazem podważa fundamenty, skazany jest na daremny wysiłek.

Fang Shihua, uczony Księgi Przemian z czasów dynastii Ming, dodaje: „Heng” oznacza trwałość. Skoro dążymy do trwałości, powinniśmy podążać za naturalnym biegiem rzeczy, zamiast wymuszać ją na siłę. Początkowa linia sześć znajduje się na początku trygramu Xun (Wiatr); nadmierne dążenie do wniknięcia w głąb przynosi zły skutek. Prawdziwa trwałość polega na trzymaniu się Drogi Środka — i to właśnie udaje się linii dziewięć na drugim miejscu. Linia dziewięć na trzecim miejscu jest nazbyt silna i nie zajmuje pozycji centralnej, toteż przez porywczość ostatecznie traci Cnotę. Linia dziewięć na czwartym miejscu znajduje się w niewłaściwej pozycji, a mimo to liczy na plon, więc jej wysiłek musi pójść na marne”.

Ten fragment tekstu rozważa głębokie znaczenie „Stałości” — trwałości i niezmienności. Konfucjusz mówi, że nawet jeśli chce się zdobyć zwierzynę, co symbolizuje dążenie do celu, należy postępować właściwą drogą. Kto usiłuje wymusić wynik, nie znajdując się na odpowiedniej pozycji, czyli w położeniu środkowym, na próżno poświęci na to wiele czasu. Trygram Zhen symbolizuje wielką drogę, a Xun — ptactwo. W linii szóstej na piątej pozycji, która jest yin na pozycji yang, mimo zachowywania stałej cnoty pojawia się niebezpieczeństwo. Dzieje się tak, ponieważ linia ta zna samą stałość, ale nie rozumie, po co należy być stałym. Linia szósta na górze znajduje się u kresu trygramu Zhen. Sądzi, że dzięki poruszeniu zdoła dokonać wielkich czynów, lecz to daremne: zna tylko ruch, a nie pojmuje, że stałości nie można wymusić.

Drogi Stałości trudno ująć w słowa: trzeba trwać, a zarazem nie wolno świadomie do tego dążyć. Wydaje się, że nie można jej osiągnąć, lecz nie należy z niej rezygnować; nie wolno jej wymuszać ani dociekać do samej głębi. Cóż zatem pozostaje? Jedynie nieprzerwanie zachowywać trwałość.

W dodatku Yang Jian zauważa, że brak harmonii między górą a dołem wyklucza trwałość. Grzmot i wiatr zawsze ze sobą współdziałają: Xun, czyli wiatr, nie stoi w sprzeczności z ruchem Zhen, a trwałość zapewnia wzajemna odpowiedź sześciu linii yin i yang. Obserwować to, co się zachowuje, znaczy rozpoznawać to, co się odczuwa; kiedy jedno odpowiada drugiemu, jasno ukazuje się prawda o niebie, ziemi i wszystkich rzeczach. Jeśli oddzieli się odczuwanie od stałości, nie zrozumie się ani stałości, ani wzajemnego oddziaływania. Ulewna burza nie trwa przez cały dzień. Zmienne są jej widzialne przejawy, lecz jej źródło pozostaje trwałe. Dźwięki i ruchy wydają się nietrwałe, ale ich źródło nie przestaje być stałe. Kto pojmie tę zasadę, zrozumie, że u podstaw wszelkich przemian leży stałość. Nazwy takie jak „Stałość”, „Xian” (wzajemne oddziaływanie), „Przemiany” i „Dao” są jedynie umownymi określeniami; ta sama zasada dotyczy nieba, ziemi, wszystkich rzeczy i sześćdziesięciu czterech heksagramów.

Jin Rubai dodaje, że trwałość bez zajmowania właściwej pozycji, czyli bez zgodności z Drogą środka, nie odnosi się do problemu linii yang na pozycji yin. Linia dziewiąta na trzeciej pozycji, choć jest yang na pozycji yang, również nie jest pomyślna; natomiast linia dziewiąta na drugiej pozycji, zajmująca położenie środkowe, może uwolnić od żalu.

Wang Bi (字輔嗣, Wang Fusi) wyjaśniał: „Spokój panuje nad wzburzeniem, a stabilność jest podstawą ruchu. Dlatego stabilność to stan właściwy temu, kto zajmuje wysoką pozycję, zaś trwanie w spokoju jest drogą długowieczną. Jeśli ktoś znajduje się na najwyższym miejscu w układzie heksagramu, a zarazem w samym środku gwałtownej zmienności, i uznaje ten stan za normalny, nie zdoła niczego dokonać”.

Yang Jian wyjaśniał dalej: „Zhen oznacza wstrząs i niepokój. Jeśli nawet u kresu pozostaje się w rozedrganiu i nie osiąga stanu czystego skupienia, nie uda się niczego dokonać i wkroczy się na drogę nieszczęścia. Święty Mędrzec, Konfucjusz, pracował tak gorliwie, że zapominał o jedzeniu — obawiał się właśnie takiego losu. Dlatego w wieku piętnastu lat postanowił poświęcić się nauce, w wieku trzydziestu lat obrał właściwy kierunek, w wieku czterdziestu przestał się wahać, w wieku pięćdziesięciu poznał wolę Nieba, w wieku sześćdziesięciu potrafił przyjmować różne opinie, a w wieku siedemdziesięciu podążał za pragnieniami serca, nie przekraczając przy tym zasad. Dopiero wtedy dokonał wielkich rzeczy. Ach! Podążanie za tą zasadą przynosi pomyślność, a jej łamanie — nieszczęście. Jakże nie okazywać jej szacunku i powagi?”

Mówił też: „Grzmot i wiatr należą do najbardziej niespokojnych zjawisk na świecie, toteż zdawałoby się, że nie można ich nazwać trwałymi. A jednak w heksagramie Heng, symbolizującym trwałość, właśnie one pełnią rolę obrazów. Zwykłym ludziom trudno to pojąć, lecz szlachetny człowiek wie, że w swej istocie nigdy naprawdę się nie zmieniają. Konfucjusz mówił, że smutek i radość przechodzą jedno w drugie, jak wiatr i grzmot następujące po sobie. Zarazem mówił: «Patrz szeroko otwartymi oczami, a nie zobaczysz; nasłuchuj wytężonymi uszami, a nie usłyszysz». Smutku i radości nie można zobaczyć ani usłyszeć. Kto więc zaprzeczy, że w swej istocie nigdy naprawdę się nie zmieniają? Ta niezmienna istota jest podstawą, na której człowiek opiera swoje życie; to stan szlachetnego człowieka i prawdziwy sens grzmotu oraz wiatru. Nie można ich oceniać wyłącznie za pomocą prostego podziału na ruch i bezruch”.

Wang Shouren (字伯安, Wang Bo’an) mówił: „Kto pojmuje prawdziwe znaczenie grzmotu i wiatru jako symboli heksagramu Heng, potrafi elastycznie reagować na nieustanne przemiany, a zarazem zachowuje niewzruszoną podstawę, na której opiera swoje życie”.

(Góra Gen u dołu, Niebo Qian u góry)

Heksagram Dun symbolizuje wycofanie, które prowadzi do pomyślności. Przynosi niewielką korzyść, jeśli zachowuje się prawość.

„Komentarz do Wyroku” wyjaśnia: „Wycofanie prowadzi do pomyślności, ponieważ ustąpienie we właściwym czasie pozwala uniknąć trudności. Yang, jako siła mocna, zajmuje właściwą pozycję i potrafi działać w zgodzie z okolicznościami. Słowa «niewielka korzyść, jeśli zachowuje się prawość» odnoszą się do Yin, którego wpływ stopniowo wzrasta. Znaczenie wycofania we właściwym czasie jest ogromne!”

„Komentarz do Obrazów” mówi: „Nad ziemią wznosi się wysoka góra, symbolizując wycofanie. Szlachetny człowiek trzyma się z dala od ludzi małego ducha. Nie musi ich nienawidzić, lecz powinien zachowywać powagę i autorytet”.

Linia początkowa, sześć na dole: „Podczas wycofywania pozostaje się w tyle — niebezpieczeństwo. Nie należy podejmować pochopnych działań”.

„Komentarz do Obrazów” mówi: „Niebezpieczeństwo grożące temu, kto pozostaje w tyle podczas wycofywania, znika, jeśli nie podejmuje on pochopnych działań”.

Druga linia, sześć na drugim miejscu: „Mocno związać żółtą skórą bydlęcą” — to obraz niezłomnego postanowienia. Nikt nie zdoła go rozluźnić.

„Komentarz do Obrazów” mówi: „Związanie żółtą skórą bydlęcą oznacza, że postanowienie ma pozostać niewzruszone”.

Trzecia linia, dziewięć na trzecim miejscu: „Wycofywanie się z sercem przywiązanym do spraw, które się opuszcza, przynosi chorobę i niebezpieczeństwo. Zatrudnianie sług i służących przynosi pomyślność”.

„Komentarz do Obrazów” mówi: „Niebezpieczeństwo związane z wycofywaniem się przywiązanym sercem przypomina wyczerpanie chorobą. Zatrudnianie sług przynosi pomyślność, ponieważ nie można podjąć się wielkich spraw”.

Czwarta linia, dziewięć na czwartym miejscu: „Wycofanie się z łatwością przynosi pomyślność szlachetnemu człowiekowi, lecz nieszczęście człowiekowi małego ducha”.

Ten fragment omawia heksagram Dun z Księgi Przemian (Yijing): symbolizuje on wycofanie się i odejście w ukrycie, a jego głównym tematem jest mądre ustępowanie w różnych okolicznościach.

Obraz heksagramu wskazuje, że człowiek szlachetny potrafi wycofać się we właściwym czasie, podczas gdy człowiek małostkowy nie umie tego zrobić. Linia dziewiąta na piątej pozycji, czyli linia yang zajmująca pozycję władczą, ukazuje, że szlachetne wycofanie przynosi pomyślność, ponieważ pozwala zachować prawość intencji. Linia dziewiąta na górze, najwyższa linia yang, mówi, że wycofanie się po pełnym przygotowaniu nie przynosi szkody, gdyż w sercu nie ma już wahania.

Heksagram Dun, złożony z trygramów Nieba i Góry, symbolizuje czas, gdy energia Yin stopniowo przybiera na sile, a energia Yang ustępuje. Jego sednem jest umiejętność wycofania się zgodnie z biegiem czasu. Linia dziewiąta na piątej pozycji zajmuje wprawdzie pozycję władczą, lecz w obliczu stopniowego wzrostu linii szóstej na drugiej pozycji, należącej do Yin, zachowuje dotychczasową relację. To właśnie mądrość wycofania, która uwzględnia zmieniające się okoliczności.

Człowiek naprawdę mądry nie czeka, aż ludzie małostkowi zdobędą przewagę, by dopiero wtedy pomyśleć o odwrocie. Zawczasu zachowuje gotowość do wycofania się. Jak głosi linia szósta na dole, jeśli odejdzie się już na samym początku, jak mogłoby dojść do nieszczęścia? Tekst przywołuje przykłady z historii: Kou Zhun polecił Dinga Weia, a Zhang Jun — Qin Hui. Dopiero gdy poleceni przez nich ludzie zdobyli władzę, dostrzegli ich prawdziwe oblicze. Wtedy na wycofanie było już za późno.

Linia szósta na drugiej pozycji opisuje sytuację, w której linia Yin — symbolizująca człowieka małostkowego — stopniowo zdobywa wpływy. Ilustruje ją historia Li Linfu z czasów dynastii Tang. Najpierw pozornie życzliwie podsunął Li Shizhiemu pomysł, by zaproponował cesarzowi Xuanzongowi budowę cesarskiego mauzoleum na górze Hua. Gdy cesarz się ucieszył, Li Linfu nagle zmienił zdanie i stwierdził, że góra Hua jest górą opiekuńczą cesarza, więc nie należy naruszać jej ziemi. Wykorzystał to, by pogrążyć Li Shizhi i umocnić własną pozycję.

Za pomocą przemian heksagramu i historycznych opowieści tekst uczy, że w różnych sytuacjach trzeba rozpoznawać właściwy moment i wycofywać się, gdy jest to konieczne, zamiast czekać, aż nieszczęście stanie się nieuniknione. Prawdziwa mądrość polega na tym, by na co dzień zachowywać gotowość do odwrotu, a nie uciekać dopiero pod przymusem.

Ten fragment, odwołując się do historycznych wydarzeń i analizy heksagramów, ukazuje mądrość potrzebną w relacjach między władcą a poddanym oraz w wycofywaniu się ze świata, by uniknąć nieszczęścia.

Tekst wspomina, że Qin Hui z dynastii Song, posługując się podstępem, odebrał trzem wielkim generałom dowództwo nad wojskiem. Było to niczym skrępowanie komuś rąk i nóg żółcią skórą wołu, podczas gdy zniewolony człowiek nie zdawał sobie z tego sprawy. Stąd bierze się znaczenie „sztuki wycofania się ze świata” — mądrości unikania niebezpieczeństw przez odsunięcie się od spraw publicznych. W heksagramie Gen z Księgi Przemian (Jing), symbolizującym zatrzymanie, trzecia linia zajmuje pozycję nadrzędną. Jeśli zostanie skrępowana, ucierpi cały układ. Lecz osoba stojąca na czele — na przykład głowa rodziny lub przełożony — nawet poddana ograniczeniom nadal może panować nad sytuacją: drobne sprawy nie stanowią problemu, ale nie należy podejmować wielkich przedsięwzięć.

Dziewiąta linia na czwartym miejscu odpowiada linii początkowej. Symbolizuje szlachetną osobę, która umie wycofać się w odpowiedniej chwili i dzięki temu osiąga pomyślność; małostkowi ludzie nie są w stanie jej skrępować. Dziewiąta linia na piątym miejscu, odpowiadająca pozycji władcy, wskazuje, że roztropny monarcha może zachować właściwą drogę, jeśli potrafi się wycofać, nawet gdy otaczają go małostkowi ludzie — siły Yin symbolizowane przez szóstą linię na drugim miejscu. Takich mądrych władców trudno jednak znaleźć; w historii siły Yang, uosabiające prawość i energię, często padały ofiarą ograniczeń narzucanych przez Yin i małostkowych ludzi.

Na koniec tekst przywołuje kilka historycznych przykładów różnych sposobów postępowania. Di Renjie służył cesarzowej Wu Zetian, a Feng Dao zachował się na uboczu w niespokojnych czasach. Tao Hongjing odmówił objęcia urzędu na dworze dynastii Liang, a Chen Tuan — złożenia przysięgi wierności dynastii Song. Li Mi jako człowiek spoza urzędniczych elit wspierał cesarza Suzonga z dynastii Tang; Liu Bingzhong, będąc mnichem, służył Kubilajowi, założycielowi dynastii Yuan; z kolei mnich Yao Guangxiao pomógł Zhu Di w przejęciu władzy w czasach dynastii Ming, choć nazywano go „mnichem-zabójcą”. Przykłady te pokazują, że zarówno służba publiczna, jak i wycofanie się wymagają roztropnego wyboru dostosowanego do okoliczności.

Ten fragment omawia filozoficzne znaczenie heksagramu Dun (遯卦, „Wycofanie się”), z Księgi Przemian (Yijing), oraz heksagramu Dazhuang (大壮卦, „Wielka Siła”).

W odniesieniu do heksagramu Dun tekst wskazuje, że gdy narasta Yin — symbolizujące wzrost wpływów ludzi małostkowych — a Yang, symbolizujące człowieka szlachetnego, nie zostało jeszcze całkowicie stłumione, wycofanie się człowieka szlachetnego nie oznacza porzucenia obowiązków. Uznaje on, że taki wybór jest zgodny z biegiem Nieba. Dobrowolnie przestaje angażować się w sprawy, co może wyglądać na obojętność, lecz wynika z dalekowzroczności. Potrafi dostosować się do okoliczności, nie porzucając zasad, i pozostaje niewzruszony niczym góra. Tak właśnie widzą go ludzie małostkowi: zachowuje dystans, a zarazem budzi respekt.

Objaśnienia w aneksie uzupełniają tę interpretację. Su Shi uważa, że człowiek szlachetny wycofuje się w czasie przewagi Yin, by zachować siły i przeczekać do zmiany okoliczności. Jiao Hong zauważa, że dawny zapis znaku 肥, „tłusty”, był błędny i pierwotnie chodziło o 飛, „latać”; ma to obrazować wycofanie się niczym ptak odlatujący w dal. Wang Ji podkreśla, że wobec ludzi małostkowych człowiek szlachetny powinien zachować postawę „bez wrogości, lecz z powagą”: mówić skromnie i postępować uczciwie, być łagodnym w obejściu, a zarazem stanowczym wewnętrznie, tak by nie dać innym sposobności do wykorzystania go.

Heksagram Dazhuang, z trygramem Qian na dole i Zhen u góry, wyjaśnia się następująco: „Wielka Siła” oznacza, że potężny człowiek łączy sztywność i działanie. Prawdziwa siła wymaga trwania przy prawości i właściwym postępowaniu, ponieważ porządek Nieba i Ziemi jest zarazem rozległy i prawy. Obraz grzmotu rozlegającego się wysoko na niebie przypomina człowiekowi szlachetnemu, by nie czynił niczego sprzecznego z rytuałem i normami obyczajowymi.

Teksty poszczególnych linii niosą następujące wskazówki. W linii początkowej dziewiątej siła skupiona jedynie w palcach stóp symbolizuje pochopne parcie naprzód i prowadzi do kłopotów. Druga linia dziewiąta wskazuje, że trwanie przy środku i umiarze przynosi pomyślność.

Te nauki ukazują taoistyczną mądrość postępowania: w niepomyślnych okolicznościach warto umieć wycofać się we właściwej chwili, a w okresie siły tym bardziej należy trzymać się prawości. Podkreślają też, że wewnętrzna stanowczość powinna łączyć się z łagodnością w zewnętrznym zachowaniu.

Ten fragment pochodzi z heksagramu „Wielka Siła” (Da Zhuang), oznaczającego Grzmot nad Niebem, w Jing „Księga Przemian” (Yijing). Mówi przede wszystkim o tym, jak właściwie korzystać z siły.

Komentarz do dziewiątej linii w trzecim miejscu głosi, że człowiek małostkowy — o niewielkiej cnocie — nadużywa brutalnej siły, podczas gdy szlachetny człowiek potrafi ocenić okoliczności. Kto bez ustanku próbuje dowodzić swojej potęgi, przypomina tryka, który uderza rogami w płot i sam je w nim zakleszcza. Obraz ten pokazuje, do czego prowadzi działanie na oślep.

Komentarz do dziewiątej linii w czwartym miejscu mówi, że trwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność i nie pozostawia żalu. Płot ma już wyrwę, więc rogi tryka nie są uwięzione, a oś rydwanu jest mocna i może bezpiecznie ruszyć dalej. Gdy siła jest używana we właściwy sposób, można pokonać przeszkody.

Komentarz do szóstej linii w piątym miejscu mówi o utracie owcy na łatwym terenie, bez późniejszego żalu. Owca symbolizuje tu siłę utraconą w bezpiecznych warunkach. Przyczyną jest niewłaściwe położenie tej linii.

Komentarz do górnej, szóstej linii przedstawia tryka, który uderza rogami w płot i nie może ani się cofnąć, ani ruszyć naprzód — takie położenie nie przynosi żadnej korzyści. Jeśli jednak człowiek przejdzie przez trudności, ostatecznie osiągnie pomyślność. Gdy nie ma dobrego wyjścia ani w przód, ani w tył, trwanie przy właściwej drodze pozwala odmienić niebezpieczeństwo.

Fang Shihua w swoim komentarzu zauważa, że w tym heksagramie tylko dziewiąta linia w czwartym miejscu jest mocna i zarazem pozostaje w ruchu, dlatego działanie przynosi pomyślny skutek. Prawdziwa „wielka siła” musi opierać się na właściwej drodze. Linia początkowa znajduje się zbyt nisko, by podejmować pochopne działania. Dziewiąta linia w trzecim miejscu jest wprawdzie blisko trygramu Zhen, symbolizującego ruch, lecz napotyka przed sobą przeszkodę i nie powinna działać na oślep. Gdy szlachetny człowiek jest u szczytu sił, powinien rozpoznawać, co jest słuszne: może być potężny, ale nie powinien nadużywać swojej potęgi. Jak miał westchnąć cesarz Han Wendi, w niewłaściwym czasie nawet człowiek utalentowany nie może w pełni wykorzystać swoich zdolności.

Główna myśl tego fragmentu jest taka: siłę należy wykorzystywać we właściwym miejscu i czasie, bo działanie na oślep prowadzi do skutków odwrotnych od zamierzonych. Szlachetny człowiek potrafi ocenić sytuację, zamiast — jak człowiek małostkowy — popisywać się siłą.

Ten fragment klasyki mówi o mądrości rządzenia państwem i postępowania w życiu. Cesarz Han Wendi, piąty władca zachodniej dynastii Han, był łagodnym i umiarkowanym monarchą. Rządził w sposób przystępny dla ludu, a państwem kierował, okazując wyrozumiałość i upraszczając administrację. Tak jak silny baran nie może pokazać swej mocy na równym terenie, tak łagodne rządy potrafią zażegnać wiele konfliktów. Nawet jeśli pozornie wiążą się z jakąś stratą — jak w obrazie barana, który traci się z oczu — nie muszą prowadzić do prawdziwego żalu.

Obraz „barana uderzającego w ogrodzenie” pokazuje, że w okresie wielkiej siły, symbolizowanym przez heksagram Wielkiej Mocy (Dazhuang), upór i popisywanie się potęgą mogą doprowadzić do sytuacji bez wyjścia — jak wtedy, gdy baran zapiera się rogami o płot i nie może ani iść naprzód, ani się cofnąć. Prawdziwy mędrzec powinien umieć rozpoznać talent, tak jak król Tang z dynastii Shang powierzył urząd Yi Yinowi. Choć początkowo budziło to trudności i podejrzenia — niektórzy przypominali, że Yi Yin pracował kiedyś jako kucharz — ostatecznie król potrafił docenić jego zdolności.

Autor krytykuje cesarza Han Wendi za to, że mimo swej dobroci nie wykorzystał w pełni talentów takich ludzi jak Li Guang i Jia Yi. Władca powinien cenić uzdolnionych tak jak Zhou Gong, który według opowieści przerywał posiłek albo mycie włosów, by przyjąć mędrców. Na koniec tekst podkreśla, że w czasach potęgi tym bardziej należy trzymać się właściwej Drogi i szeroko otwierać drogę do służby utalentowanym ludziom. Taka postawa odpowiada zasadom rządzącego światem Nieba i Ziemi.

W dodatku komentarze Su Shi i Yang Jiana wskazują, że prawdziwa Wielka Moc musi opierać się na właściwej Drodze. Jest jak pora roku, w której Yang osiąga największą siłę — czas „dominacji czterech Yang”. To jedna z najbardziej podstawowych zasad działania Nieba i Ziemi.

Ten fragment pochodzi z Yiyin Shangxia Jing i objaśnia obraz heksagramu „Jin” („Postęp”, Ogień nad Ziemią) oraz znaczenie jego tekstów do poszczególnych linii w Księdze Przemian (Yijing).

„Jin” oznacza postęp i wznoszenie się, jak słońce wyłaniające się nad ziemią. Górny trygram Li oznacza ogień i słońce, a dolny trygram Kun — ziemię. Obraz heksagramu ukazuje światło nad ziemią i symbolizuje, że człowiek szlachetny powinien rozświetlać własną cnotę.

Tekst objaśnia różne położenia, w jakich mogą znaleźć się poszczególne linie. Początkowa linia sześciona, choć napotyka przeszkody w postępie, zachowując właściwą drogę, może osiągnąć pomyślność. Druga linia sześciona, mimo obaw związanych z postępem, dzięki trwaniu przy tym, co umiarkowane i właściwe, otrzyma od „Królowej Matki” — czyli piątej linii sześciona — wielkie błogosławieństwo. Trzecia linia sześciona zyskuje zaufanie wielu ludzi, przez co żal sam ustępuje.

Czwarta linia dziewięciona przypomina bojaźliwą szczura polnego: jej niewłaściwe położenie sprowadza niebezpieczeństwo. Piąta linia sześciona zajmuje środkowe miejsce. Dzięki łagodnej cnocie harmonizuje z siłą linii yang i nie musi rozważać zysków ani strat; jej dalszy ruch przyniesie pomyślność. Najwyższa, górna linia dziewięciona atakuje miasto rogami. Choć droga jest trudna, rezultat nie przynosi winy, lecz sposób działania nie jest jeszcze dostatecznie jasny.

Szczególną uwagę poświęcono piątej linii sześciona. Jest ona łagodna, lecz zajmuje środkową i szlachetną pozycję w trygramie Li, który symbolizuje światło. Dzięki spokojnej, uległej cnocie potrafi podporządkować sobie silną energię yang. Przypomina to markiza Kanga, władcę, który otrzymał od Syna Nieba liczne rydwany i był przyjmowany trzy razy w ciągu jednego dnia. Jego zaszczyty wynikają z tego, że łagodny podąża ku górze, opierając się na wielkiej jasności.

„Szczur polny” oznacza tu bojaźliwego i podejrzliwego gryzonia, a „wielkie błogosławieństwo” — ogromną pomyślność. „Królowa Matka” w obrazie linii odnosi się do piątej linii sześciona. Objaśnienia te odzwierciedlają filozoficzne idee Księgi Przemian: łagodność może poskromić siłę, a cnota jaśnieje i staje się widoczna.

Ten fragment objaśnia, jak władca i poddani powinni postępować w różnych sytuacjach, odwołując się do tekstów dotyczących poszczególnych linii heksagramu Jin z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje awans i postęp.

Piąta linia, yin na pozycji władcy, przedstawia monarchę rządzącego dzięki kulturze i łagodności, o szerokim, otwartym sercu. Taki władca, niczym słońce oświetlające wszystko pod niebem, wyrozumiale traktuje zarówno sukcesy, jak i porażki wasali i nie rozlicza ich drobiazgowo. Dlatego poddani szczerze mu służą, a ich działania układają się pomyślnie. Linia yin zajmuje wprawdzie pozycję yang, co zwykle zapowiada żal, lecz znajduje się w trygramie Li, symbolizującym światło. Dzięki jasnej i prawej cnocie władca zyskuje posłuszeństwo podwładnych, toteż żal znika.

Pierwsza linia, yin na samym dole, znajduje się na początku awansu. Choć dąży naprzód, jakby coś ją powstrzymywało; właśnie to ukazuje najwyższy stopień pokory i łagodności. Nie odpowiada linii dziewiątej czwartej, yang, lecz jeśli trzyma się właściwej Drogi, uniknie nieszczęścia. Druga linia, yin w środkowej pozycji dolnego trygramu, zajmuje miejsce sprzyjające awansowi, ale nie cieszy się z niego w duchu. Zachowuje łagodność na zewnątrz i wewnętrzny spokój, dzięki czemu otrzymuje wielkie błogosławieństwo od „Królowej Matki”, czyli władcy przedstawionego przez piątą linię.

Trzecia linia, yin na górze dolnego trygramu, awansuje razem z innymi. Choć jej dążenia kierują się ku górze, nie powinna działać w pośpiechu ani posuwać się naprzód na siłę. Zanim podejmie działanie, musi uzyskać uznanie innych; w przeciwnym razie może później żałować. Pierwsza, druga i trzecia linia, wszystkie yin, symbolizują wasali, którzy są posłuszni i znają swoje miejsce. W oczach władcy każdy z nich zasługuje na zaufanie, a podjęte przez nich działania kończą się pomyślnie.

Jedynie linia dziewiąta czwarta, yang na pozycji yin, znajduje się w niewłaściwym miejscu. Szukając awansu z pozycji siły, przypomina szczura, który za dnia kryje się, a nocą wychodzi — nie śmie stanąć w świetle i sam traci jasną cnotę. Władca nie będzie jednak rozliczał go surowo nawet za taki błąd i nadal da mu szansę. Jeśli jednak sam nie potrafi działać w świetle dnia, jak może oczekiwać awansu zgodnego ze zwykłym porządkiem?

Obrazy poszczególnych linii heksagramu Jin wskazują, jak należy postępować w różnych okolicznościach. Władca powinien traktować ludzi jasno i wyrozumiale; poddani, dążąc do awansu, powinni wybierać właściwy moment i znać swoje miejsce. Ludzie nazbyt silni łatwo tracą właściwą pozycję, natomiast łagodni i ulegli w końcu otrzymują błogosławieństwo.

Ten fragment wyjaśnia głębsze znaczenie górnej dziewiątki w heksagramie Jin z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje awans i światło. Położona na samym szczycie heksagramu górna dziewiątka jest nazbyt twarda. Chce zdobyć zasługi, podbijając sąsiednie osady, nie dostrzega jednak, jak niebezpieczne jest takie działanie. Z pozoru postępuje słusznie, zabiegając o korzyści i unikając strat. Może to przynieść chwilową pomyślność i uchronić od nieszczęścia, a nawet być zgodne z właściwą drogą, lecz ostatecznie nie da się uniknąć żalu.

Sytuacja wygląda tak: władca nie przywiązuje wagi do zysków i strat, a jego zaufany minister troszczy się o państwo i jego lud. Kraj jest spokojny i zamożny, a między władcą i ministrem panuje zgoda. Nie ma potrzeby, by ktokolwiek dowodził swojej wartości siłą. W czasach pokoju, gdy zbiory są obfite, a skarbiec pełny, nie trzeba uciekać się do takich wybiegów politycznych jak „trzy przedstawienia i pięć przynęt”, czyli polityka łagodzenia Hunów stosowana w czasach dynastii Han. Jeśli w państwie nie dzieje się krzywda, wystarczy uczciwy urzędnik sądowy, taki jak Zhang Shizhi, słynny sędzia z epoki Han. Po co martwić się ludźmi podobnymi do szczurołasic, którzy podstępnie zajmują urzędy?

Dlatego „należy użyć siły, by podbić osady” wskazuje, że człowiek ten nie ma jeszcze dość otwartej i prawej cnoty. W czasach wielkiego światła, gdy rządy są sprawiedliwe, świat powinien być skąpany w blasku, jak w heksagramie Jin. Władca i ministrowie powinni być tak zajęci zgodną współpracą, że nie starczałoby im czasu na nic innego — jak za panowania króla Wen z dynastii Zhou, gdy hojnie rozdawano konie i trzykrotnie w ciągu dnia przyjmowano mędrców. Gdy światło pojawia się nad ziemią, powstaje heksagram Jin; gdy kryje się pod ziemią, powstaje heksagram Mingyi, symbolizujący przyćmione światło. Cóż za bolesna przemiana!

W dodatku objaśniono kilka nazw własnych z tekstu. „Królowa matka” oznacza matkę władcy. Szczurołasica to zwierzę, któremu przypisuje się pięć umiejętności, z których żadnej nie opanowało dobrze: potrafi latać, ale nie wzlatuje ponad dach; wspina się, lecz nie dociera na szczyt drzewa; pływa, ale nie przeprawi się przez dolinę strumienia; kopie nory, ale nie potrafi ukryć w nich całego ciała; biegnie, ale wolniej od człowieka. Nazwa ta określa ludzi, którzy po trochu znają się na wielu rzeczach, lecz w żadnej nie są biegli. Nie należy jej mylić z „wielkim szczurem” wspomnianym w Księdze Pieśni (Shijing), gdyż chodzi o inne zwierzę.

Interpretacja górnej dziewiątki w heksagramie Jin przestrzega, że w czasach pokoju państwem należy rządzić dzięki cnocie, a po siłę zbrojną nie wolno sięgać pochopnie. Zarazem szydzi z ludzi podobnych do szczurołasicy — sprawiających wrażenie zdolnych, lecz pozbawionych prawdziwych umiejętności.

Zawarte w „Księdze Przemian” („Yijing”) heksagramy Jin („Postęp”) i Mingyi („Przyćmione Światło”) przedstawiają dwa sposoby mądrego postępowania w świecie.

Gdy człowiek znajduje się na drodze awansu, jak w heksagramie Jin, powinien zachować skromność i powściągliwość — jak słońce, które dopiero wschodzi. Prawdziwy mędrzec wie, że w chwili powodzenia nie należy popadać w samozadowolenie; przeciwnie, trzeba zachować ostrożność. Opowieść o dostojniku, któremu władca trzykrotnie podarował konie, pokazuje, że zaufanie monarchy zdobył on dzięki trzymaniu się właściwego środka. Królowa Matka — symbol łagodnej, ugruntowanej w cnocie postawy — oraz linia szósta na piątym miejscu wyrażają tę samą mądrość umiaru. Cheng Yi wyjaśnia, że rozwijając się i wznosząc, należy podążać drogą światła; wspieranie światłego władcy jest wspólnym pragnieniem ludzi. Wang Ji rozwija tę myśl za pomocą obrazu wschodzącego słońca: symbolizuje ono postęp, lecz samo światło słońca nie staje się ani jaśniejsze, ani słabsze — zmienia się jedynie to, czy coś je przesłania. Szlachetny człowiek rozumie stąd, że ludzka natura jest z gruntu świetlista. Trzeba tę jasną Cnotę ukazywać samemu sobie i innym; cała praca nad sobą dokonuje się wewnątrz i nie wymaga zewnętrznej pomocy.

Gdy człowiek popada w trudności, jak w heksagramie Mingyi, gdzie ziemia znajduje się nad ogniem, sytuacja przypomina słońce skryte pod ziemią i pozbawione blasku. Wtedy należy być miękkim na zewnątrz, a silnym wewnątrz — jak król Wen z dynastii Zhou podczas uwięzienia — albo ukrywać swą mądrość, jak Ji Zi, dostojnik dynastii Shang, który udawał szaleństwo, by uniknąć nieszczęścia. Linia dziewiąta na pierwszym miejscu mówi o zranionym ptaku, który leci z opuszczonymi skrzydłami, oraz o szlachetnym człowieku, który w drodze przez trzy dni nie znajduje pożywienia. Obrazy te wskazują, że w przeciwnościach należy trwać przy zasadach. Linia szósta na drugim miejscu opowiada o zranionej lewej nodze i pomocy ze strony silnego konia, dzięki której człowiek osiąga pomyślny wynik: gdy dostosowuje się do chwili, potrafi wyjść z niebezpieczeństwa. Linia dziewiąta na trzecim miejscu mówi o udanym polowaniu na południu, lecz przestrzega przed pośpiechem; przypomina, że w trudnym czasie ważne jest umiejętne uchwycenie sposobnej chwili. Linia szósta na czwartym miejscu przedstawia wniknięcie do wnętrza przeciwnika, by poznać rzeczywisty stan spraw. Linia szósta na piątym miejscu wskazuje na Ji Zi jako wzór niezachwianej prawości. Obie podkreślają, że w ciemności należy strzec światła. Linia na szóstym miejscu posługuje się obrazem słońca, które najpierw wznosi się na niebo, a potem zapada pod ziemię. Ostrzega, że kto porzuca właściwą drogę, ten przechodzi od rozkwitu do upadku.

Główna myśl jest taka: w pomyślnych okolicznościach należy zachować jasność osądu, a w przeciwnościach — strzec wewnętrznego światła. Jak pokazuje heksagram Mingyi, ogień pod ziemią, światło może zostać na pewien czas ukryte w jej wnętrzu, lecz nigdy nie gaśnie.

Ten fragment, poprzez słowa zmieniających się linii heksagramu Mingyi z Księgi Przemian (Yijing), opowiada o tym, jak król Wen z dynastii Zhou ukrywał swój blask i cierpliwie czekał na sposobną chwilę pod tyranią króla Zhou z dynastii Shang. Heksagram Mingyi symbolizuje czas ciemności, gdy światło zostaje przesłonięte — jak słońce, które najpierw wznosi się na niebo, a potem zapada pod ziemię. Król Zhou był wprawdzie silny i zdecydowany, lecz sprzeciwił się Dao (Drodze), dlatego pogrążył się w zaślepieniu.

Tekst przywołuje uwięzienie króla Wena w Youli, więzieniu dynastii Shang. Linia początkowa dziewiąta przedstawia trudne położenie, w jakim znalazł się tuż po uwięzieniu: jest jak ptak opuszczający skrzydła, przez trzy dni nie dostaje jedzenia, a na nagany strażników może jedynie odpowiedzieć pogodzeniem się z losem. Linia druga szósta opowiada o zranieniu lewej nogi, które wymaga szybkiego opatrzenia. Sytuację tę porównuje do błyskawicznej ucieczki z niebezpieczeństwa na silnym koniu; jest to zgodne z wolą Nieba i oczekiwaniami ludu. Linia trzecia dziewiąta mówi, że wierni ministrowie, niczym myśliwi składający władcy zdobycz, po polowaniu na południu ofiarowali królowi Zhou cenną zwierzynę. Wyglądało to na przypochlebianie się, w istocie jednak było sposobem na ocalenie życia.

W linii czwartej szóstej król Wen dzięki cierpliwemu znoszeniu trudności stopniowo zdobywa zaufanie króla Zhou. Przypomina słońce, które ponownie wschodzi nad horyzontem, i w końcu opuszcza Youli. Jego los pokazuje, że nawet Mędrzec może zostać zraniony w mrocznym czasie, ale mądrość polegająca na zachowaniu prawości pośród przeciwności może ostatecznie odmienić tyrana i przywrócić światło. Linia piąta szósta podsumowuje, jak król Wen przetrwał nieszczęście: wewnętrznie zachował jasność i przenikliwość, a na zewnątrz okazywał łagodność i uległość. Ta mądrość, która nie odsłania wszystkiego, stanowi istotę wskazania heksagramu Mingyi: „korzystne jest trwanie w prawości pośród trudności”.

Ta część tekstu opowiada o Ji Zi, mędrcu i doradcy z dynastii Shang, stryju króla Zhou, oraz o tym, jak w mrocznym okresie politycznym ocalił swoją mądrość dzięki zasadzie „Przyćmionego Światła” (Mingyi).

W obliczu tyranii króla Zhou Ji Zi postanowił udawać szaleństwo, by uniknąć nieszczęścia. Z pozoru sprawiał wrażenie nierozgarniętego, lecz w głębi zachował jasność umysłu. Podobnie jak heksagram Mingyi w „Księdze Przemian” (Yijing) — Ogień pod Ziemią, symbolizujący światło pogrążające się w ziemi — prawdziwa wielka mądrość może jaśnieć tym mocniej, im większy otacza ją mrok. Nie jest to mądrość chwilowa, lecz trwała i niezniszczalna.

Tekst wskazuje na dwa rodzaje trudności. Pierwsza to nieszczęście dotyczące państwa, czyli zagrożenie zewnętrzne, któremu można jeszcze jakoś zaradzić. Druga to katastrofa wewnątrz rodziny, czyli zagrożenie wewnętrzne, stawiające człowieka w sytuacji bez dobrego wyjścia. Ji Zi znalazł się właśnie w takim nieuniknionym położeniu. Dlatego obrał drogę Mingyi: ukrył mądrość, nie ujawniając jej, a zarazem nie wyrzekł się tego, czemu w głębi serca pozostał wierny.

Przywołując losy Ji Zi, autor pokazuje, że w świecie następują po sobie dzień i noc, a mędrcy również muszą dostosowywać sposób postępowania do zmieniających się czasów. Prawdziwa mądrość nie polega na twardym oporze. Przejawia się tak jak u Ji Zi: „wewnątrz jaśniejący, na zewnątrz łagodny i uległy”. Zachowuje się światło w sercu, a zewnętrznym postępowaniem odpowiada na wymogi chwili. Ten stan wydaje się prosty, lecz jest osiągnięciem najwyższej miary — podziwiał go nawet tak wielki mędrzec jak król Wen z Zhou.

W dodatku komentarz Wang Ji pogłębia tę myśl: szlachetny człowiek, który rządzi ludem, nie powinien wykazywać się nadmierną przenikliwością. Jak zasłony z jadeitowych paciorków zwisające z przedniej części dawnego cesarskiego nakrycia głowy oraz żółte jedwabne pompony osłaniające wzrok, tak i pewna doza udawanej niewiedzy może ułatwiać sprawowanie rządów. Jak mówi przysłowie: „W zbyt czystej wodzie nie ma ryb”. Nadmierna czujność i dostrzeganie każdego drobiazgu mogą przynieść nieszczęście.

Przytoczone na końcu słowa heksagramu „Rodzina” (Jia Ren) wyjaśniają tę kwestię z perspektywy etyki rodzinnej: kobieta i mężczyzna powinni zajmować właściwe sobie miejsca — kobieta prowadzić sprawy domowe, a mężczyzna działać poza domem — bo taki porządek odpowiada zasadom Nieba i Ziemi. Rodzice są w rodzinie niczym surowi władcy; dopiero wtedy może ona żyć w zgodzie. Choć fragment ten zdaje się nie mieć związku z wcześniejszym wywodem, pośrednio ukazuje, że w podwójnym położeniu Ji Zi — między powinnościami wobec państwa i rodziny — zachował on swoje obowiązki zarówno jako poddany, jak i członek rodziny.

Ten fragment tekstu mówi o związku między etyką rodzinną a sztuką rządzenia państwem. Jego główna myśl jest taka: gdy ojciec wywiązuje się ze swoich obowiązków, syn spełnia swoją powinność, bracia żyją w zgodzie, a małżonkowie właściwie pełnią swoje role, rodzina wkracza na właściwą drogę. Gdy rodzina jest uporządkowana, cały świat z natury rzeczy zaznaje spokoju.

„Komentarz do obrazu” (Xiang Zhuan, objaśnienie symboliki heksagramu) mówi: wiatr powstaje z ognia, co symbolizuje relacje rodzinne. Szlachetny człowiek powinien wypowiadać się rzeczowo i działać wytrwale.

Objaśnienia poszczególnych linii:

Pierwsza linia dziewięć mówi, że w zarządzaniu rodziną należy zapobiegać problemom, zanim się pojawią; wtedy nie będzie powodów do żalu. Zachowując czujność, rodzina nie zejdzie z właściwej drogi.

Druga linia sześć mówi, że kobieta nie podejmuje decyzji samowolnie, lecz skupia się na prowadzeniu domu; jeśli wytrwa przy tym, co słuszne, spotka ją pomyślność. Podkreśla to cnotę łagodności i skromności kobiet.

Trzecia linia dziewięć mówi, że jeśli głowa rodziny jest nadmiernie surowa, może to przynieść chwilową pomyślność, ale ostatecznie nie wróży dobrze. Jeśli zaś żona i dzieci przez cały dzień beztrosko się śmieją i nie przestrzegają żadnych zasad, jeszcze bardziej osłabia to dobre obyczaje rodzinne. Zarządzając rodziną, nie należy więc być ani zbyt surowym, ani zbyt pobłażliwym.

Czwarta linia sześć mówi, że zapewnienie rodzinie dostatku jest wielką pomyślnością. Kluczowe jest to, by każdy znał swoje miejsce i wywiązywał się ze swoich obowiązków.

Piąta linia dziewięć mówi, że władca, oddziałując cnotą na rodziny w całym kraju, nie musi się martwić: pomyślność przyjdzie sama. Chodzi o to, by osoby stojące na czele dawały przykład własnym postępowaniem.

Górna linia dziewięć mówi, że w prowadzeniu rodziny potrzebne są zarówno szczerość, jak i powaga; ostatecznie przyniesie to pomyślność. Powaga nie polega na zewnętrznym przymusie, lecz na wymaganiu od siebie i dawaniu przykładu.

W dalszej części Fang Shihua rozwija tę interpretację. Z symboliki heksagramu wynika, że heksagram Rodziny przedstawia dwie córki, czyli dwa yinowe wiersze w jego układzie, dlatego koncentruje się na etyce rodzinnej. Podobnie jak w pieśni „Guan ju”, gdzie opiewa się zgodne współbrzmienie lutni i cytry, mędrcy sami wcielali w życie taką harmonię. Król Wen przypisał zasługi za nią królowej, stąd stwierdzenie „korzystne jest trwać w prawości kobiety”. Konfucjusz przypisał zaś zasługę królowi Wenowi, podkreślając, że „mężczyzna zajmuje właściwe miejsce na zewnątrz”.

Dzisiejsi małżonkowie będą w przyszłości rodzicami. Gdy obecne relacje między kobietą a mężczyzną są właściwe, z czasem właściwe będą także relacje między rodzicami a dziećmi, braćmi i małżonkami. Wniosek brzmi więc: gdy jedna rodzina zostaje uporządkowana, cały świat zaznaje spokoju. Yao wydał swoje dwie córki za Shuna. Shuń, biorąc je za wzór, doprowadził ostatecznie do pokoju w całym świecie. Pokazuje to, że etyka rodzinna nie jest sprawą błahą.

(Objaśnienie: „Wydał dwie córki za mąż w Wei” odnosi się do opowieści o tym, jak Yao wydał za Shuna swoje córki, Ehuang i Nüying. „Uczynił z dwóch kobiet wzór” oznacza, że Shuń traktował je jako przykład w prowadzeniu rodziny.)

Ten fragment pisma mówi przede wszystkim o sztuce kierowania rodziną i podkreśla, jak ważne jest, by każdy jej członek znał swoje miejsce. Dla kobiety największą cnotą jest trwanie przy właściwej drodze i wypełnianie swoich obowiązków. W domu nie trzeba na pokaz roztaczać autorytetu. Wystarczy, że każdy sumiennie zajmuje się tym, co do niego należy, a atmosfera powagi ukształtuje się sama.

Tekst wskazuje, że głowa rodziny, czyli „surowy władca”, nie musi budować autorytetu przez ostre napomnienia. Prawdziwy szacunek zdobywa się, dając innym dobry przykład. Kobieta powinna być uległa wobec męża i troskliwie prowadzić dom — zwłaszcza dbać o posiłki — a wtedy rodzinie będzie sprzyjać pomyślność. Jednocześnie tekst przypomina, że do bogactwa należy dążyć godziwymi sposobami, bez naruszania zasad moralnych.

Uzupełnienia kilku komentatorów zawierają cenne wskazówki. Wang Bi, znany także jako Wang Fusi, uważa, że zasady w rodzinie trzeba ustalić od samego początku; surowe karcenie dopiero wtedy, gdy pojawią się problemy, jest spóźnione. Yang Jian, zwany Yang Jingzhong, podkreśla, że należy zapobiegać trudnościom, zanim zrodzą się niewłaściwe myśli. Nawet tak święci władcy jak Yao i Shun mieli potomków, którzy nie dorównywali przodkom, dlatego całkowite uniknięcie problemów rodzinnych jest bardzo trudne.

Na koniec przytoczone słowa Xue Rengui ujmują sedno tej nauki: wewnątrz należy kierować się jasnym rozumem, co symbolizuje trygram Li, a na zewnątrz okazywać skromność i uległość, symbolizowane przez trygram Xun. Dzięki temu rodziną można dobrze pokierować. Jest to sztuka łącząca doskonalenie wewnętrzne z właściwym postępowaniem na zewnątrz oraz stanowczość z łagodnością.

Wei Zheng (imię grzecznościowe Xuancheng), objaśniając Jing „Księga Przemian” (Yijing), mówi, że „podążać w zgodzie z uległością” odnosi się do linii sześć na drugim miejscu: zajmuje ona właściwą pozycję i podporządkowuje się woli linii dziewięć na piątym miejscu. Przypomina to posłuszeństwo córki wobec ojca i żony wobec męża: nie można kierować się wyłącznie własną wolą.

Xiong Guo (pseudonim Nansha), przywołując dawne teksty, zauważa, że słowo „haohào” w wersji Liu Xianga zapisano jako „he”, podobnie jak w Księdze Pieśni (Shijing) wyraz „hehe”. Oba pełnią funkcję wykrzykników. Westchnienie zawarte w „Yixi” z Pieśni dynastii Zhou (Zhou Song) jest tu jeszcze głębsze niż w „hehe”: wyraża skargę kogoś, kto nie może już znieść sytuacji, a nie radosny śmiech, o którym mówią objaśnienia słownikowe. Od czasów dynastii Han uczeni objaśniali „haohào” w przeciwnym sensie. Wang Hui z dynastii Song trafnie zauważył, że w heksagramie o podwójnej przewadze twardości nie sposób mówić o radosnym śmiechu. Ujął tym samym istotę heksagramu: nadmierna surowość sprawia, że żona i dzieci nie mogą jej znieść i wzdychają z żalu. Jak można nie uważać tego za godne ubolewania? To zupełnie inny obraz niż majestatyczna surowość linii dziewięć na szóstym miejscu.

Yu Fan (imię grzecznościowe Zhongxiang) wyjaśnia, że linia sześć na czwartym miejscu zajmuje właściwą pozycję i odpowiada linii na początku. Podporządkowuje się linii dziewięć na piątym miejscu, panuje nad linią dziewięć na trzecim miejscu i pozostaje w relacji z trzema liniami Yang. Dlatego może „uczynić dom zamożnym i przynieść wielkie szczęście”. Jing Zhong dodaje, że linie sześć na czwartym i piątym miejscu są obie łagodne i ustępliwe, a zarazem znajdują się w trygramie Xun, który symbolizuje uległość. Ukazują więc jej najwyższy stopień. Uległość prowadzi do harmonii, a harmonia sprzyja dobrobytowi. Jak mówi przysłowie: gdy dziesięć osób ma dziesięć różnych zdań, nie potrafią zebrać nawet pieniędzy na igłę; gdy dziesięć osób jest jednomyślnych, starczy im nawet na złoto.

Jin Sheng (imię grzecznościowe Rubbai) zauważa, że linia sześć na drugim miejscu zajmuje środek i właściwą pozycję, dlatego określa się ją jako „uległą”. Odpowiada linii dziewięć na piątym miejscu i należy do trygramu Xun, stąd określenie „Xun”: dzięki łagodnej uległości potrafi zjednoczyć się z linią dziewięć na piątym miejscu. Jin stawia też pytanie: skoro linia sześć na czwartym miejscu jest yin i ma charakter pusty, tak jak linia sześć na czwartym miejscu w heksagramie Tai, dlaczego w Tai mówi się o „braku zamożności”, a tutaj o „zamożności”? Klucz tkwi w tym, że linia sześć na czwartym miejscu podporządkowuje się linii dziewięć na piątym, która zajmuje pozycję środkową i właściwą. Dzięki łagodnemu wsparciu tej linii może ocalić rodzinny majątek. Dlatego mowa o „uległości wobec zajmującego właściwą pozycję”.

Yang Wanli (imię grzecznościowe Tingxiu) jako przykład przywołuje rodzinę króla Wen z dynastii Zhou. Linia dziewięć na piątym miejscu ma mocną i szlachetną naturę trygramu Qian, a zarazem zajmuje środkową, właściwą pozycję w trygramie Xun. Przypomina to ród Zhou: król Wen był władcą, Taisi królową, Wang Ji ojcem, Tairen matką, król Wu synem, a Yijiang synową. Jak członkowie takiej rodziny mogliby nie darzyć się miłością? Dlatego Księga Pieśni głosi, że należy zacząć od dawania przykładu żonie, następnie rozszerzyć ten wpływ na braci, a potem sprawować rządy w państwie. Konfucjusz zaś chwali: „Chyba tylko król Wen żył bez trosk”. Właśnie to wyraża słowa „nie martw się, szczęście samo nadejdzie”.

Wang Ji analizuje obraz heksagramu: Xun oznacza wiatr, a Li — ogień. Gdy ogień się wzmaga, powstaje wiatr; ogień jest więc źródłem wiatru. Gdy człowiek szlachetny przygląda się obrazowi „wiatr powstaje z ognia”, rozumie, że źródłem wpływu wychowawczego, podobnego do wiatru, jest rodzina, a podstawą rodziny jest osobista samokultywacja. Jej istotą jest zgodność słów i czynów. Ostrożność w mowie i postępowaniu pozwala doskonalić siebie, a dopiero samodoskonalenie umożliwia zaprowadzenie ładu w rodzinie.

Ten fragment Księgi Przemian (Yi Jing), poświęcony heksagramowi Kui, wyjaśnia, jak rzeczy mogą wydawać się rozbieżne, a mimo to pozostawać ze sobą w ukrytej łączności. Heksagram Kui przedstawia Ogień u góry, a Jezioro u dołu: heksagram Li znajduje się nad heksagramem Dui. Obraz ten symbolizuje przeciwne ruchy — płomień wznosi się, podczas gdy woda jeziora wsiąka w dół.

Orzeczenie heksagramu mówi: „Drobne sprawy przynoszą pomyślność”. Oznacza to, że codzienne, niewielkie przedsięwzięcia powinny przebiegać pomyślnie. Obraz dwóch kobiet żyjących pod jednym dachem, lecz mających odmienne dążenia — Li i Dui należą do trygramów o naturze Yin — pokazuje, że pozorna niezgoda nie musi prowadzić do konfliktu. Dzięki łagodnemu porozumiewaniu się („radosna i przylegająca do jasności”) oraz łagodnemu, lecz postępującemu działaniu („łagodność posuwa się naprzód i wznosi”) można osiągnąć równowagę Yin-Yang. Niebo i Ziemia, mężczyzna i kobieta, a także rozmaite rzeczy mogą wydawać się przeciwieństwami, lecz wzajemnie się uzupełniają. Na tym polega subtelne działanie Kui.

Objaśnienia poszczególnych linii ukazują tę zasadę na konkretnych przykładach. Początkowa linia dziewiąta mówi, że zgubiony koń sam wróci, jeśli nie będzie się go ścigać, a spotkanie z nieżyczliwą osobą nie przyniesie nieszczęścia. Nawiązanie kontaktu może bowiem zapobiec konfliktowi. Druga linia dziewiąta mówi o spotkaniu z panem w zaułku: nie ma w tym winy, ponieważ człowiek zachowuje właściwą drogę. Trzecia linia szósta posługuje się obrazem wozu ciągniętego przez wołu, by pokazać, że początek może być niepomyślny, lecz ostatecznie sprawy ułożą się dobrze.

Czwarta linia dziewiąta opowiada o samotnym człowieku, który spotyka kogoś o podobnych dążeniach („pierwotnego męża”). Szczera więź, choć trudna do nawiązania, nie przynosi szkody. Piąta linia szósta mówi o zażyłej więzi wewnątrz rodu: „kąsanie skóry” obrazuje bliskość tak wielką, jakby skóra była wspólna. Dzięki temu działanie przynosi pomyślność. Górna linia dziewiąta przedstawia niezwykły widok: świnię umazaną błotem i wóz pełen duchów. Obraz ten wskazuje, że coś pozornie dziwnego — „to nie zbójcy, lecz zalotnicy” — po deszczu, który zmywa zabrudzenia, zostaje rozpoznane takim, jakie jest naprawdę.

Komentarz Fang Shihua dodaje, że koń potrzebuje towarzysza, by odbyć daleką drogę. Podobnie linia początkowa i czwarta, choć wydają się pozostawać w niezgodzie („Kui”), są w istocie powiązane: dla pierwszej linia czwarta jest godnym zaufania partnerem („pierwotnym mężem”). Druga i piąta linia odpowiadają sobie jak minister i władca, dlatego możliwe jest „spotkanie pana w zaułku”, a piąta linia może też liczyć na wsparcie rodu. Pusta przestrzeń pośrodku trygramu Li symbolizuje zaułek. Obraz ten przypomina, że w sytuacji pozornej rozbieżności najważniejsze jest zachowanie środka i właściwej drogi.

Ten fragment omawia układ heksagramu Kui z „Księgi Przemian” (Yijing, 易经), symbolizującego rozbieżność i sprzeczność, oraz jego życiowe pouczenia. Szósty wiersz w trzeciej pozycji opisuje oddalenie między ludźmi, które rodzi się z nieporozumienia. Początkowo, pod wpływem podejrzliwości, ludzie odsuwają się od siebie: ktoś widzi towarzysza ciągnącego wóz i bierze to za próbę uprowadzenia go, widzi prowadzonego wołu i sądzi, że ktoś go szarpie, a nawet wyobraża sobie, że przeciwnik spadnie z nieba i odetnie mu nos. Wszystko to jest złudzeniem — tak jak branie wołu za oblepioną błotem świnię, a towarzyszy za cały wóz duchów. Człowiek najpierw napina łuk, by strzelić, a dopiero później odkrywa, że przybyli, by zawrzeć z nim małżeństwo.

W komentarzu Tū Wēng (być może jest to autorskie miano komentatora) wskazuje, że rozbieżność jest naturalnym stanem rzeczy, a ostateczne pojednanie także podlega nieuchronnemu prawu. Ludzie często sami jednak wytwarzają bariery: niektórzy nie mają rzeczywistego sporu, lecz sądzą, że on istnieje, jak w pierwszej pozycji; inni, choć pozostają ze sobą w odpowiedniej relacji, jak w pozycjach drugiej i piątej, nie powinni być sobie obcy. Samotny yang w czwartej pozycji, pozbawiony odpowiadającej mu linii, popadłby w osamotnienie, gdyby nie spotkał „szlachetnego męża” z pierwszej pozycji. Gdy spotykają się dwie osoby o szlachetnym charakterze, wspólnota dążeń sprawia, że mogą obdarzyć się zaufaniem.

Najciekawsza jest relacja między szóstą linią yin w trzeciej pozycji a górną linią yang. Powinny się one dopełniać, lecz z powodu podejrzliwości każda strona bierze drugą za złodzieja, świnię albo zjawę, a słodką wodę jeziora Dui — symbol radości — zamienia w grzęzawisko. To tak, jakby ktoś zwykłe ciągnięcie wozu uznał za uprowadzenie, prowadzenie wołu za szarpanie go, a nawet wyobraził sobie, że ktoś chce mu odciąć nos. Większość konfliktów na świecie bierze się właśnie stąd: ludzie uporczywie dopatrują się wrogości tam, gdzie jej nie ma.

Ten fragment dotyczy przede wszystkim filozofii heksagramu Kui w Księdze Przemian (Yijing), symbolizującego rozbieżność i sprzeczność. Wskazuje, że rzeczy, które na pierwszy rzut oka wydają się rozdzielone — „na początku brak jedności” — mogą w końcu osiągnąć harmonię. Deszcz może wyglądać na zły omen, a jednak przynosi życie. Kluczowe jest to, z jakiej perspektywy patrzymy: jeśli skupiamy się na różnicach, dostrzegamy niezgodę; jeśli widzimy głębsze powiązania, rozumiemy, że ostatecznie może zapanować harmonia.

Jako przykład tekst przywołuje piątą linię heksagramu Kui: uległa linia szóstki na piątej pozycji odpowiada mocnej linii dziewiątki na drugiej. Przypomina to historię cesarza Song Taizu, który w śnieżną noc odwiedził Zhao Pu. Żona Zhao Pu osobiście nalała wina i upiekła mięso. Z pozoru naruszało to etykietę i wydawało się nie na miejscu, lecz w istocie świadczyło o zgodzie między władcą a jego ministrem. Gdy rzeczy wyglądają na rozbieżne, ich wewnętrzna więź może nadal trwać. Podobnie mokradło — jezioro Dui — choć leży nisko, żywi wszystko, a zabłąkany koń może sam wrócić; nie trzeba go do tego zmuszać.

Autor podkreśla, że skoro niektórzy ludzie budzą w nas niechęć, warto zapytać, czy sami jesteśmy bez skazy. Unikamy błędów, lecz kto potrafi nigdy ich nie popełniać? Dlatego pierwsza linia, dziewiątka na pierwszej pozycji, nosi miano „szlachetnego człowieka”: potrafi wznieść się ponad pozorne sprzeczności. Dziewiątka na czwartej pozycji spotyka taką osobę, dziewiątka na drugiej dzięki swej sile i zachowaniu środka odnajduje w wąskiej uliczce mądrego władcę, a dziewiątka na górze, choć mocna, potrafi dobrze zakończyć swoją drogę. Pokazuje to, że szczególnie cenna jest siła połączona z umiarem i prawością.

W załączniku Su Shi, zwany Panem Po, oraz Li Zhi, zwany Starcem Łysym, rozwijają tę myśl: dążenie wyłącznie do pozornej zgodności prowadzi do głębokiego rozdzielenia, natomiast uznanie nieuniknionych różnic pozwala osiągnąć prawdziwą harmonię. Dwie kobiety mogą mieszkać razem, a jednak mieć różne cele i w końcu się rozstać. Niebo i ziemia różnią się kształtem, lecz wspólnie dają początek i podtrzymują życie. Kobietę i mężczyznę dzieli płeć, a mimo to mogą być sobie bliscy. Wszystkie rzeczy są odmienne, lecz każda podlega prawom wzrostu.

Ta dialektyczna zasada — różnica pośród podobieństwa i jedność pośród rozbieżności — stanowi podstawowe prawo nieba i ziemi oraz wszystkich rzeczy. Dlatego mówi się, że znaczenie i działanie heksagramu Kui w odpowiednim czasie są niezwykle ważne.

Fragment ten objaśnia znaczenie dwóch heksagramów z Jing „Księga Przemian” (Yijing): Kui i Jian.

Heksagram Kui, symbolizujący rozbieżność i sprzeczność, przynosi pomyślność w małych sprawach, ponieważ siła Yang jest w nim mocna, a siła Yin słaba. Przypomina to dwie kobiety, które nie mogą iść razem. Choć układ heksagramu wskazuje na rozbieżność, to właśnie ona może ostatecznie doprowadzić do wzajemnego współdziałania. Yang Jian wyjaśnia, że czwarta i pierwsza linia są liniami Yang. Nie odpowiadają sobie, dlatego pozostają w osamotnieniu. Jednak początkowa dziewiątka, dzięki swej jasnej, mocnej naturze, przypomina „pierwszego męża” — szlachetnego człowieka o cnotliwym charakterze. Choć na początku obaj nie rozpoznają się nawzajem, gdy już się poznają, mogą nawiązać szczerą więź. Druga i piąta linia pozostają w naturalnej relacji wzajemnego dopełnienia. Jeśli jednak szósta piątka powierzy obowiązki dziewiątej drugiej, dobrodziejstwa mogą objąć cały świat.

Li Taifa dodaje, że ludzie oddalają się od siebie z powodu podejrzliwości, a tylko stanowczość pozwala rozwiać podejrzenia i ponownie ich zjednoczyć. Cai Jiefu omawia z kolei związek między znakami graficznymi „Kui” i „xiang”.

Heksagram Jian, symbolizujący trudności, składa się z trygramu Gen (Góra) na dole i Kan (Woda) u góry. Oznacza to, że korzystny jest kierunek południowo-zachodni, a niekorzystny — północno-wschodni; sprzyjające jest też udanie się na spotkanie z człowiekiem o wysokiej cnocie. Komentarz objaśnia, że Jian oznacza trudności: niebezpieczeństwo znajduje się przed nami, a dostrzeżenie go i zatrzymanie się świadczy o mądrości. Kierunek południowo-zachodni jest korzystny, ponieważ można tam znaleźć właściwy środek; północno-wschodni jest niekorzystny, gdyż droga pozostaje zablokowana. Udanie się do człowieka o wysokiej cnocie przynosi zasługi, a trwanie przy właściwej drodze pozwala sprawować rządy nad państwem.

Komentarz do obrazu mówi, że woda na górze jest obrazem heksagramu Jian. Szlachetny człowiek powinien zatem przyjrzeć się sobie, doskonalić własne postępowanie i rozwijać cnotę. Poszczególne linie objaśniają kolejne sytuacje: początkowa szóstka wskazuje, że wyruszenie naprzód napotyka trudności, lecz powrót przynosi dobrą sławę; szósta druga mówi o ministrze, który znosi trudności nie dla własnej korzyści; dziewiąta trzecia oznacza, że droga naprzód jest trudna, ale powrót przynosi zmianę na lepsze; szósta czwarta wskazuje, że naprzód czekają przeszkody, a powrót — oparcie; dziewiąta piąta oznacza wielkie niebezpieczeństwo, lecz także pomoc przyjaciół; górna szóstka mówi, że droga naprzód jest trudna, ale powrót przynosi wielką pomyślność i warto udać się na spotkanie ze szlachetną osobą.

W całości Jian symbolizuje sytuację, w której trudno postawić krok — stąd jego nazwa. Trudność wynika z niebezpieczeństwa, które znajduje się przed nami. Zewnętrzny trygram przedstawia zagrożenie, a wewnętrzny — zatrzymanie. Gdy droga naprzód jest trudna i człowiek się zatrzymuje, sytuację tę nazywa się Jian. Rozpoznać niebezpieczeństwo i zatrzymać się — to przejaw mądrości.

Ten fragment omawia naukę heksagramu Jian z Księgi Przemian (Yijing), symbolizującego trudności i przeszkody. Jego główna myśl jest taka: gdy napotykamy przeszkody, rozsądnie jest wstrzymać się od dalszej drogi — Górą jest Zatrzymanie. Wszystkie sześć linii podkreśla, że „wyruszenie napotyka trudności”, a więc w tej sytuacji należy się wycofać i utrzymać pozycję, zamiast działać pochopnie. Obraz heksagramu mówi jednak również, że „południowy zachód sprzyja” oraz że „korzystnie jest spotkać wielkiego człowieka”. Może się to wydawać sprzeczne, ale sens jest taki: choć zatrzymanie się w obliczu niebezpieczeństwa świadczy o mądrości, bez spotkania dostojnego władcy z linii dziewiątej na piątej — symbolizującej monarchę — jak można osiągnąć pomyślność, która płynie z „wyruszenia i trafienia w centrum” oraz z „wyruszenia i odniesienia sukcesu”?

Kluczowe jest położenie linii dziewiątej na piątej, znajdującej się na południowym zachodzie, w bezpiecznym miejscu wolnym od niebezpieczeństwa i zachowującym właściwą miarę. Ten wielki człowiek jest cnotliwy i sprawiedliwy; potrafi zaprowadzić pokój w całym kraju, dlatego wszyscy powinni się do niego udać. Głupiec sądzi, że władca sam znalazł się w niebezpieczeństwie i nie może nikomu pomóc. Mędrzec, jak linia dziewiąta na drugiej pozycji, dostrzega jednak, że jest to bezpieczne centrum. Dlatego wszystkie linie mówią: „wyruszenie prowadzi do trudności, powrót przynosi pomyślność”. Szczególnie wyraźna zapowiedź pomyślności w linii górnej obejmuje cały heksagram.

Podsumowując: kto wyrusza na oślep, napotka przeszkody; kto się wycofa, zyska uznanie i uniknie błędów. Ludzie nie wiedzą jednak, że do wielkiego człowieka, takiego jak linia dziewiąta na piątej pozycji, który mierzy się z „wielką trudnością”, tym bardziej należy się udać i udzielić mu wsparcia. Prawdziwa mądrość polega na tym, by zatrzymać się, kiedy trzeba, i ruszyć naprzód, kiedy jest ku temu właściwy moment. Linia dziewiąta na piątej pozycji jest silna, sprawiedliwa i opanowana: potrafi ograniczać ryzyko, a w samym środku niebezpieczeństwa pozostaje niezachwiana. To właśnie taki światły władca powinien być oparciem dla wszystkich. Właściwe rozpoznanie chwili, by ruszyć naprzód lub się wycofać, stanowi sedno heksagramu Jian. Kto wyrusza, lecz od razu rozpoznaje trudności i zawraca, na czas uniknie niebezpieczeństwa i zyska uznanie.

Ten fragment objaśnia przede wszystkim znaczenie obrazów poszczególnych linii w heksagramach „Trudność” (Jian, 蹇) i „Uwolnienie” (Jie, 解) z Księgi Przemian (Yijing).

W heksagramie Jian, symbolizującym trudności, linia sześć na drugim miejscu oznacza, że minister nie wyrusza na ratunek władcy. Nie wynika to z tchórzostwa ani troski o własne życie, lecz z namysłu: gdy władca i poddany znajdują się razem w trudnym położeniu, powinni stawić mu czoła wspólnie. Dziewiątka na trzecim miejscu jest główną linią trygramu Gen, symbolizującego zatrzymanie. Potrafi zawrócić i wejść w relację odpowiadającą dziewiątce na piątym miejscu, dlatego pozostałe linie cieszą się, że mogą z nią współdziałać. Jako linia yang na właściwym miejscu, dziewiątka na trzecim miejscu symbolizuje trwałość i solidność, toteż linie na czwartym i szóstym miejscu chcą iść z nią razem. W całym heksagramie pięć linii uznaje dziewiątkę na piątym miejscu za szlachetnego, wielkiego człowieka. Tylko linia na szóstym miejscu widzi w dziewiątce na trzecim miejscu solidnego i godnego człowieka. Obaj są sobie bliscy duchem, a dzięki temu łatwo dotrzeć również do wielkiego człowieka z piątego miejsca.

Objaśnienia zamieszczone w dodatku uzupełniają tę interpretację: człowiek, który potrafi zachować spokój w niebezpieczeństwie, z pewnością może podjąć się wielkiej odpowiedzialności za świat. Gdy dostrzega się zagrożenie, mądrość polega na tym, by zatrzymać się i nie iść dalej. Heksagram Jian ma przed sobą niebezpieczną przepaść, symbolizowaną przez trygram Kan, a za sobą stromą przeszkodę, którą oznacza trygram Gen. Uczy to szlachetnego człowieka, by zwrócił się ku sobie, badał własne postępowanie i doskonalił De (Cnotę/Moc). Słowa Mengziego: „Gdy działanie nie przynosi skutku, należy przyjrzeć się sobie” trafnie oddają tę myśl.

Heksagram Jie, symbolizujący uwolnienie, wskazuje, że korzystne jest podjęcie drogi na południowy zachód. Nie trzeba wędrować daleko: powrót przyniesie pomyślność. Jeśli jednak należy ruszyć naprzód, korzystne jest zrobić to wcześnie. „Komentarz do rozstrzygnięcia” (Tuanzhuan) wyjaśnia, że niebezpieczeństwo usuwa się przez działanie, które pozwala z niego wyjść. Droga na południowy zachód przynosi wsparcie wielu ludzi, a powrót odpowiada właściwemu środkowi. Wczesne działanie umożliwia powodzenie. Gdy Niebo i Ziemia oddziałują na siebie, rozlegają się grzmoty i pada deszcz; dzięki temu owoce i rośliny przebijają się z ziemi. Jak wielkie znaczenie ma właściwy moment w heksagramie Jie!

Uwaga: Kan symbolizuje wodę i niebezpieczeństwo, Gen — górę i zatrzymanie, a Zhen — grzmot i działanie. Są to podstawowe znaczenia symboliczne trygramów Yijing.

Ten fragment omawia obraz heksagramu Jie (Rozwiązanie) — Lei Shui Jie, czyli „Grzmot nad Wodą” — oraz znaczenie jego poszczególnych linii w Jing (Księdze Przemian). Heksagram ten symbolizuje odrodzenie wszystkiego po burzy i ustąpienie trudności.

Obraz heksagramu wskazuje, że gdy grzmot i deszcz ustępują — symbolizując przezwyciężenie trudności — szlachetny człowiek powinien wybaczać innym błędy i darować winy.

Współczesna interpretacja poszczególnych linii jest następująca.

Pierwsza linia, na początku sześć, oznacza brak nieszczęścia. Miękkość i siła wzajemnie się równoważą, a działanie pozostaje zgodne z zasadami.

Druga linia, dziewięć na drugim miejscu, mówi o schwytaniu trzech lisów podczas polowania i zdobyciu żółtej strzały. Wytrwałość przy właściwej drodze przynosi pomyślność. Oznacza to, że należy postępować zgodnie z zasadą umiaru.

Trzecia linia, sześć na trzecim miejscu, ostrzega, że przewożenie dobytku na wozie sprowadza złodziei. Nawet trzymanie się właściwej drogi nie uchroni wtedy przed kłopotami. To nieszczęście, które człowiek sam na siebie ściąga.

Czwarta linia, dziewięć na czwartym miejscu, mówi, że gdy zostaną rozwiązane więzy, przyjaciele przyjdą z ufnością. Choć pozycja tej linii nie jest w pełni właściwa, można zyskać zaufanie.

Piąta linia, sześć na piątym miejscu, oznacza, że szlachetny człowiek potrafi uwolnić się od trudności i osiąga pomyślność, a nawet ludzie małego ducha uznają jego autorytet. Gdy szlachetny człowiek rozwiązuje problem, ludzie małego ducha sami się wycofują.

Szósta linia, na samej górze sześć, opowiada o księciu, który strzela z murów obronnych do sokoła i chwyta go bez szkody. Symbolizuje to usuwanie oporu siłą zbrojną.

Komentarz Fang Shihua dodaje, że dopóki niebezpieczeństwo nie ustąpi, każde działanie jest trudne, a cierpliwe oczekiwanie przynosi pomyślność. Kiedy zagrożenie mija, można powrócić do bezpiecznego stanu, symbolizowanego przez centralną pozycję drugiej linii, i skutecznie działać. Dlatego wyrocznia mówi, że korzystny jest kierunek południowo-zachodni: można tam uzyskać poparcie wielu ludzi.

Trzeba pamiętać, że heksagramy Jian (Przeszkoda) i Jie (Rozwiązanie) oba mówią o pomyślności na południowym zachodzie, lecz znaczenie tego kierunku jest różne. W Jian wskazuje on na bezpieczne miejsce linii dziewięć na piątym miejscu, natomiast w Jie — na miejsce, gdzie wielu ludzi uwalnia się od niebezpieczeństwa, związane z drugą, czwartą i górną linią. „Iść naprzód” w heksagramie Jian oznacza w istocie „wrócić”, natomiast w Jie oznacza rzeczywiste podjęcie działania.

W całym heksagramie tylko trzecia linia sześć znajduje się w samym środku niebezpieczeństwa i nie otrzymuje wsparcia. Górna linia sześć powinna odpowiadać jej jako linia przeciwstawna, lecz tak się nie dzieje, dlatego dla zażegnania kryzysu trzeba ją pokonać siłą. Znaczenie pierwszej linii — „brak nieszczęścia” — oraz czwartej — „zyskanie zaufania” — pokazuje, że gdy czwarta linia podejmie działanie i wydostanie się z niebezpieczeństwa, a pierwsza na nie odpowie, sytuacja zagrożenia może zmienić się w bezpieczeństwo.

Ten fragment omawia zasadę heksagramu Rozwiązanie (Xie) w „Księdze Przemian” (Yijing), posługując się relacjami między władcą a poddanymi oraz stosunkami międzyludzkimi, by objaśnić przemiany w heksagramie.

Gdy ktoś pierwszy wszczyna spór, jego zwolennicy odpowiadają na wezwanie i ostatecznie wszyscy razem ponoszą jego skutki. Kiedy kryzys mija, ci, którzy wcześniej tworzyli stronnictwa i działali dla własnej korzyści, znów się jednoczą. Wynika to zarówno z układu okoliczności, jak i ze zwykłych ludzkich skłonności. Dlatego na przemianę twardości i miękkości nie ma nic złego, o ile postępuje się zgodnie z zasadami moralnymi.

W heksagramie Rozwiązanie drugi dziewięć — druga linia, czyli podstawowa jednostka heksagramu — pozostaje pośrodku i się nie porusza. To właśnie stanowi zasadniczą siłę potrzebną do zażegnania kryzysu. Człowiek, który naprawdę potrafi rozwiązać problem, przypomina wprawnego myśliwego: na co dzień trzyma narzędzia w ukryciu i działa dopiero wtedy, gdy nadejdzie właściwa chwila. Czwarta linia, dziewiąte cztery, oznacza już początek działania. W niebezpieczeństwie nie wolno działać pochopnie, ale gdy przychodzi pora, trzeba zdecydowanie się z niego wydostać. Dlatego dziewiąte cztery przypomina poruszenie dużego palca u stopy: gdy raz się ruszy, nie można się zatrzymać, a przyjaciele, widząc ten ruch, pójdą w jego ślady. Dziewiąte cztery jedynie korzysta jednak z rezultatów; nie jest głównym sprawcą rozwiązania kryzysu.

Szóste pięć przyjmuje sprawę z łagodnością i właściwym wyważeniem. Po zażegnaniu kryzysu z radością stwierdza: „Dla szlachetnego człowieka rozwiązanie kryzysu oznacza pomyślność”. Taka postawa zdobywa zaufanie przyjaciół, a przekonuje nawet ludzi małostkowych. Gdy szlachetny człowiek rozwiązuje spór, ludzie małostkowi sami ustępują. Jeśli jednak w sercu nadal żywi urazę, pozorne pojednanie nie rozwiąże problemu i konflikt wybuchnie na nowo.

Potwierdza to lekcja z historii dynastii Song. Ludzie małostkowi początkowo także chcieli żyć w zgodzie ze szlachetnymi, by zachować majątek i pozycję. Jeśli jednak szlachetny człowiek wciąż chował urazę, tamci, bojąc się utraty tego, co posiadali, odpowiadali atakiem, pogłębiając wzajemną nienawiść. Wiele nieszczęść, których nie udaje się zażegnać, bierze się więc stąd, że szlachetny człowiek jako pierwszy odmawia wybaczenia. To odwieczny klucz do zrozumienia, dlaczego rządy państw przynoszą ład albo pogrążają się w chaosie.

Dopiero ktoś taki jak szóste pięć, kto z łagodnością i właściwym wyważeniem zajmuje wysoką pozycję — pozycję władcy — potrafi naprawdę rozwiązać konflikt. Przykładem takiego człowieka był cesarz Wen z dynastii Han.

W aneksie Li Dingzuo wyjaśnia, że dziewiąte cztery symbolizuje duży palec u stopy. Xiong Nansha dodaje, że według szkoły Dziewięciu Mistrzów heksagram Kan, jeden z Ośmiu Trygramów (Bagua), symbolizuje lisa. Zajęcie drugiej linii oznacza zaś środkową żółć — termin z taoistycznej alchemii wewnętrznej odnoszący się do Qi w Dantian (centrum energii).

Ustęp o heksagramie „Zmniejszenie” z Księgi Przemian przedstawia dialektyczną zależność między stratą a zyskiem. Heksagram tworzą Jezioro nad Jeziorem? Dolny trygram to Dui (Jezioro), a górny — Gen (Góra). Obraz góry wznoszącej się nad jeziorem przywodzi na myśl naturalny proces, w którym woda podmywa górę i powoduje ubytek.

Sedno nauki jest takie, że właściwie pojmowane zmniejszenie może przynieść większą korzyść. To jak przeniesienie czegoś z niższego miejsca na wyższe: zmniejszenie u dołu, które wspiera wzrost u góry, jest właściwą drogą rozwoju. Trzeba przy tym pamiętać o trzech zasadach: działać z ufnością i szczerością, trzymać się właściwej drogi oraz postępować stosownie do chwili. Nawet prosta ofiara złożona z dwóch misek ryżu może wyrażać szczere oddanie, jeśli odpowiada danej sytuacji.

Sześć linii heksagramu ukazuje różne sposoby postępowania w obliczu zmniejszenia. Linia początkowa mówi, że szybkie zajęcie się sprawą i niezwłoczne działanie pozwalają uniknąć błędu. Druga podkreśla potrzebę zachowania właściwej miary i trzymania się środka. Trzecia posługuje się obrazem trzech osób wyruszających razem, z których jedna odchodzi, oraz samotnego wędrowca, który zyskuje towarzysza: czasem dopiero dzięki ubytkowi można otrzymać pomoc. Czwarta wskazuje, że złagodzenie choroby przynosi radość. Piąta mówi o wielkim żółwiu wartym dziesięć sznurów muszli, który zostaje komuś podarowany — to znak błogosławieństwa zesłanego przez Niebo. Ostatnia linia stwierdza, że ten, kto ani nie pomniejsza, ani nie powiększa, może ostatecznie zdobyć poparcie poddanych.

Podsumowanie wyjaśnia, że każde zmniejszenie służy większemu zyskowi. Osłabia się to, co twarde, aby wzmocnić to, co łagodne; z kolei rezygnacja z ofiary z dwóch misek ryżu może wynikać z tego, że pora na nią jeszcze nie nadeszła. Człowiek szlachetny wyciąga stąd naukę, by powściągać gniew i ograniczać pragnienia oraz umieć rozstrzygać, z czego zrezygnować, a co zachować. Poprzez obrazy przyrody i codzienne przykłady cały ustęp ukazuje głęboką prawdę, że strata może stać się warunkiem zysku.

Ten fragment omawia dialektyczny związek między „uszczupleniem” a „przyrostem” w Księdze Przemian (Yijing, „Księdze Jing”). Jego główna myśl jest taka: gdy sprawy dochodzą do momentu, w którym powinien nastąpić przyrost, nawet Niebo, Ziemia i święci muszą najpierw coś uszczuplić, aby osiągnąć prawdziwy przyrost. O uszczupleniu nie mówi się tylko wtedy, gdy rozważa się przyrost w czystej postaci.

Tekst wyjaśnia różnicę między heksagramem Uszczuplenia a heksagramem Przyrostu. W heksagramie Przyrostu nie pojawia się wprost znak „uszczuplenia”, natomiast heksagram Uszczuplenia poświęcony jest właśnie zmniejszaniu. Oznacza to, że uszczuplenie nieuchronnie prowadzi do przyrostu, a prawdziwy przyrost w istocie nie powoduje straty. Na przykład początkowa linia heksagramu Uszczuplenia mówi, by „rozważnie dokonać uszczuplenia”; czwarta linia — by „usunąć chorobę”; druga i górna nakazują „nie uszczuplać, lecz pomnażać”. Trzecia linia uszczupla to, co mocne, aby pomnożyć słabość górnej dziewiątki, ale dzięki pomocy przyjaciół to, co wygląda na stratę, okazuje się zyskiem.

Jako przykład służy heksagram Qian, symbolizujący Niebo, którego trzy linie Yang zostają uszczuplone, by pomnożyć heksagram Kun, symbolizujący Ziemię. Gdy górna linia heksagramu Kun otrzymuje energię Yang i przemienia się w heksagram Gen, czyli Górę, heksagram Qian po uszczupleniu trzech linii Yang staje się heksagramem Dui, czyli Jeziorem. Linia sześć na czwartym miejscu znajduje się pod spokojnym, nieruchomym heksagramem Gen i sąsiaduje z heksagramem Dui, dlatego jej „choroba” jest wyraźna. Jeśli jednak początkowa dziewiątka zdoła szybko podjąć działanie i odpowiedzieć linii sześć na czwartym miejscu, choroba sama ustąpi. Jej źródłem jest utrata wspólnoty dążeń; przywrócenie tej jedności pozwala ją usunąć.

Gdy chodzi o linię sześć na piątym miejscu, otrzymanie mocnej energii Yang od górnej dziewiątki przypomina pomyślny znak uzyskany dzięki wróżbie z cennej skorupy żółwia. Nie potrzeba wówczas niczyjej pomocy, by otrzymać opiekę Nieba. Dziewiątka na drugim miejscu naraża się na niebezpieczeństwo, jeśli działa pochopnie, powinna więc zachować właściwy środek i równowagę. Uszczuplenia naprawdę wymaga linia sześć na trzecim miejscu. Kiedy spośród trzech linii Yang jedna zostaje uszczuplona, ta linia sześć wyrusza sama i pozornie ponosi stratę, lecz w rzeczywistości może otrzymać pomoc przyjaciół.

Całość ukazuje subtelną przemianę „uszczuplenia” w „przyrost” i odwrotnie: czasem pozorna strata okazuje się zyskiem, a pozorny zysk skrywa stratę. Kluczowe jest właściwe rozpoznanie chwili i zachowanie odpowiedniej miary.

Ten fragment objaśnia przede wszystkim związek między zmianami linii w heksagramach Sun (Uszczuplenie), symbolizującym ubytek, i Yi (Przyrost), oznaczającym pomnożenie, z Księgi Przemian (Yijing). Analiza wzajemnego oddziaływania linii Yin i Yang pokazuje, że pozorny ubytek nie zawsze oznacza rzeczywistą stratę.

Górny trygram, czyli trygram zewnętrzny, traci wprawdzie jedną linię Yang, co symbolizuje uszczuplenie, ale dzięki temu linia Yin na trzeciej pozycji zyskuje odpowiadającą jej linię Yang. Choć pozornie coś traci, w rzeczywistości zyskuje stabilność i pomoc. Dlatego linie na pierwszej i drugiej pozycji nie ponoszą prawdziwej straty, a linia Yin na trzeciej pozycji, mimo pozornego ubytku, faktycznie niczego nie traci. Linia na górnej pozycji czerpie największą korzyść, lecz jej stan można w istocie określić jako „ani ubytek, ani przyrost”.

Tekst szczególnie zwraca uwagę na relację między linią na pierwszej pozycji a linią Yin na czwartej. Na początku heksagramu Tai (Pokój i Harmonia) linia Yin na czwartej pozycji odpowiadała linii Yang na pierwszej. Gdy powstaje heksagram Sun, linia Yang na trzeciej pozycji przesuwa się w górę i zajmuje miejsce górnej linii, przez co linia Yin na czwartej traci dotychczasowe dopasowanie — tak jak człowieka, który nagle zapada na chorobę. Linia na pierwszej pozycji nie zapomina jednak o dawnym zobowiązaniu i sama przybywa z pomocą. Dzięki temu „choroba” linii Yin ustępuje. To właśnie wyjaśnia słowa orzeczenia do pierwszej linii heksagramu Sun: „Niech szybko wyruszy; będzie radość”.

Fang Shihua dodaje, że istotą uszczuplania tego, co na dole, i wzbogacania tego, co na górze, jest wznoszenie się linii Yang. Taka przemiana jest zgodna z Drogą Nieba. Choć wygląda na ubytek, zawiera w sobie szczerość i wiarygodność, dlatego orzeczenie heksagramu mówi: „Wielka pomyślność; bez winy”. Lu Bocai objaśnia dalej, że składanie ofiary z użyciem dwóch naczyń gui, dawnych naczyń rytualnych, stanowi uproszczenie właściwe szczególnym okolicznościom i nie powinno być traktowane jako stała reguła. Porządkiem działania Nieba i Ziemi jest przemiana wzrostu i zaniku, pełni i niedostatku: należy uszczuplać wtedy, gdy wymaga tego sytuacja, a pomnażać wtedy, gdy nadszedł na to czas. Wszystko powinno podążać za biegiem okoliczności. Tak jak w przyrodzie, nadmiar zostaje ograniczony, a niedostatek uzupełniony; to, co uszczuplone, zostaje wypełnione, a to, co pełne, opróżnione — dzięki czemu równowaga pozostaje w ciągłym ruchu.

Fragment „Yì” (䷩), czyli „Przyrost”, z Księgi Przemian (Yijing) mówi o tym, jak władca może sprzyjać pomyślności ludu, ograniczając przywileje warstw wyższych. Dzięki temu zyskuje poparcie nieba i ziemi. Heksagram tworzą trygramy Zhen (Grzmot) na dole i Xun (Wiatr) u góry. Obraz grzmotu poruszającego się wraz z wiatrem symbolizuje siły, które przynoszą wzrost wszystkim rzeczom.

Sedno nauki jest takie: gdy rządzący dobrowolnie uszczuplają własne korzyści, by przynieść pożytek ludowi, lud odpowiada radością i entuzjazmem. Taki gest, płynący z góry ku niższym warstwom, jest jawny i prawy, zgodny z właściwą drogą, a przez to pomyślny. Drzewa potrzebują mocnych korzeni, by rosnąć; podobnie władca powinien prowadzić sprawy zgodnie z porami nieba, naśladując bezstronne troszczenie się Nieba i Ziemi o wszystkie istoty.

Poszczególne linie heksagramu rozwijają tę myśl. Linia dziewiąta na dole mówi, że zakrojone na wielką skalę prace budowlane — rozumiane tu jako przedsięwzięcia służące ludowi — przyniosą wielkie szczęście. Linia szósta na drugim miejscu mówi o otrzymaniu bezcennego żółwia wróżebnego, znaku pomyślności zesłanego przez Niebo: wytrwanie przy właściwej drodze zapewni jego opiekę. Linia szósta na trzecim miejscu wskazuje, że niesienie pomocy głodującym podczas klęski, choć obarczone ryzykiem, nie przyniesie nieszczęścia. Linia szósta na czwartym miejscu mówi, że postępowanie zgodne ze złotym środkiem i przeniesienie stolicy dla dobra ludu spotkają się z poparciem. Linia dziewiąta na piątym miejscu podkreśla, że szczera troska o lud przynosi pomyślność. Linia dziewiąta u góry ostrzega zaś, że chciwość prowadzi do ataku ze strony innych.

Rzeczywista polityka służąca ludowi musi płynąć ze szczerego serca, jak w linii dziewiątej na piątym miejscu, a nie z chwiejnych i sprzecznych pobudek, przed którymi przestrzega linia dziewiąta u góry. W linii szóstej na drugim miejscu pojawia się „żółw za dziesięć pengów”. W dawnych Chinach środkiem płatniczym były muszle; dwie muszle stanowiły jeden peng, zatem dziesięć pengów oznaczało dwadzieścia muszli. Drogocenny dar żółwia symbolizuje pomyślny znak zesłany przez Niebo.

Podsumowując, u podstaw rządzenia, które uszczupla korzyści warstw wyższych, by przysporzyć ich ludowi, leży wytrwałość — niczym powstrzymywanie gniewu i zamykanie szczelin, przez które przeciekają pragnienia. Gdy władca szczerze troszczy się o lud, błogosławieństwo, które go dosięga, może być trudne do wskazania i opisania. Tak jak w linii szóstej na drugim miejscu można składać ofiarę Niebiańskiemu Cesarzowi, tak w istocie opieka Nieba jest związana z życzliwym sercem władcy z linii dziewiątej na piątym miejscu.

Fragment ten objaśnia znaczenie tekstów o liniach heksagramu Yi („Przyrost”) w Yijing (Księdze Przemian). Ukazuje przede wszystkim, jak obdarzanie innych korzyściami pozwala zdobyć ich zaufanie i przynosi błogosławieństwo.

Tekst wskazuje, że dziewiąta linia na piątej pozycji, symbolizująca władcę, szczerze obdarza korzyściami tych, którzy zajmują niższe pozycje, dzięki czemu zyskuje powszechne zaufanie. Pierwsza linia yang, na najniższej pozycji dolnego trygramu, symbolizuje dynamiczną siłę yang, która porusza się jak grzmot i rozprzestrzenia jak wiatr. Gdy wkracza do pierwotnie yinowego dolnego trygramu Kun, przypomina tchnienie, które przynosi ziemi życie. Choć szósta linia na trzeciej pozycji dolnego trygramu traci odpowiadającą jej dziewiątą linię na czwartej pozycji górnego trygramu, co stawia ją w niekorzystnym położeniu, przybycie pierwszej linii yang przynosi zasadniczą korzyść całemu dolnemu trygramowi.

Szósta linia na czwartej pozycji, wspierając zamiar dziewiątej linii na piątej pozycji, by obdarzać korzyściami poddanych, zostaje określona jako „działanie zgodne ze Środkiem”. Podąża za ruchem symbolizowanym przez pierwszą linię yang, co pokazuje, że także osoba uległa może zyskać uznanie, jeśli kieruje nią pragnienie przynoszenia pożytku innym.

Na koniec tekst krytykuje dziewiątą linię na najwyższej pozycji: nie ma ona zamiaru obdarzać innych korzyściami, a mimo to oczekuje wzajemności. Taka postawa nieustannego żądania nieuchronnie prowadzi do krzywdy. Tekst podkreśla, że prawdziwy pożytek rodzi się ze szczerego dawania; bez szczerej gotowości do obdarowywania można spotkać się z odwetem. Układ poszczególnych linii pokazuje, że szczere obdarzanie korzyściami z pozycji wyższej ku niższym buduje wzajemne zaufanie, a ten, kto jedynie oczekuje wzajemności i sam nie daje, w końcu ponosi konsekwencje własnego postępowania.

Ten fragment objaśnia teksty do poszczególnych linii heksagramów „Zmniejszenie” i „Pomnożenie” w Księdze Przemian (Yijing). Jego główna myśl jest taka, że władca powinien kierować się życzliwością i Cnotą: ograniczać korzyści warstw rządzących, by przysparzać ich ludowi. Linie sześć na drugim i sześć na trzecim miejscu wyrażają tę samą zasadę. W pierwszej mowa o pomyślnej wróżbie uzyskanej przy użyciu cennej skorupy żółwia. Druga mówi, że nawet w obliczu niebezpieczeństwa droga stanie się jasna i otwarta, jeśli dobrodziejstwa będą przekazywane ludowi z góry na dół.

Linia dziewięć na pierwszym miejscu jest wyjątkowo pomyślna i wolna od nieszczęść. Linia sześć na czwartym miejscu również wskazuje, że warto podjąć działanie. Pierwsza sprzyja zakrojonym na wielką skalę pracom budowlanym, a czwarta — przeniesieniu stolicy, by zapewnić ludowi spokój. Dopiero na linii dziewięć na piątym miejscu, symbolizującej władcę, jego zamiar przysparzania korzyści ludowi zostaje w pełni urzeczywistniony. Dlatego wytrwałe trzymanie się drogi właściwego środka przynosi błogosławieństwo i pomyślność. Słowa „korzystne jest przeprawić się przez wielką rzekę” odnoszą się konkretnie do linii sześć na czwartym miejscu, która symbolizuje siłę przewodnią dostosowującą się do woli ludu i doprowadzającą przemiany do końca. Cały heksagram „Pomnożenie” przedstawia zasadę przemian, dzięki którym Niebo i Ziemia dają życie, a wszystkie rzeczy odnoszą pożytek. Każde działanie przynoszące korzyść powinno przebiegać zgodnie z duchem czasu.

Wang Benke wyjaśnia, że linie sześć na trzecim i na drugim miejscu otrzymują dobrodziejstwa od Nieba, dlatego obie opisuje określenie „działać, trzymając się środka”. Linia sześć na czwartym miejscu i linia dziewięć na piątym również dążą do przysparzania korzyści ludowi, więc także określa się je tymi słowami. Rzeczywistymi beneficjentami pomocy są jednak ludzie wykonujący ciężką pracę przy wielkich przedsięwzięciach budowlanych, symbolizowani przez linię dziewięć na pierwszym miejscu. Władca ofiarowuje im zaś nie tylko materialne nagrody, lecz także życzliwość i Cnotę. Wielkie osiągnięcie związane z przeniesieniem stolicy przez linię sześć na czwartym miejscu wyraża nie tylko osobiste zdolności, ale również rozległe zamiary władcy. Wielkie dzieła można zrealizować dzięki dalekosiężnym zamysłom, a ideały — dzięki ludziom łączącym Cnotę z talentem. W ten sposób szlachetny człowiek może pojąć prawdziwy sens „Pomnożenia”.

W dodatku Cheng Yi, znany także jako Zhengshu, dodaje, że książęta i dostojnicy dają się przekonać, ponieważ proponowane działania służą dobru ludu. Jeśli ktoś szczerze zabiega o pomyślność zwykłych ludzi, osoby stojące wyżej z pewnością mu zaufają i przyjmą jego rady.

Na końcu omówiony zostaje heksagram „Przełom” (Guai), z trygramem Qian na dole i Dui u góry, który mówi o rozstrzygającym działaniu. Tekst heksagramu zaleca publiczne głoszenie wierności zasadom na dworze. Choć wiąże się to z niebezpieczeństwem, ostrzeżenie można ogłosić z własnego lenna; nie należy od razu sięgać po broń, lecz warto podjąć stosowne działania. Komentarz do Objaśnienia Obrazu mówi, że „Przełom” oznacza rozstrzygnięcie: siła stanowczo przełamuje słabość. Trzeba łączyć moc z łagodnością. Prawą drogę głosi się na dworze, ponieważ słaby pierwiastek wzniósł się ponad pięć silnych. Szczerze ostrzegając o niebezpieczeństwie, można przemienić je w jasność. Ostrzeżenie ogłasza się z lenna, lecz bez natychmiastowego użycia broni, ponieważ nadmierne poleganie na sile militarnej prowadzi do wyczerpania.

Ten fragment omawia heksagram Guai (夬, „Przełamanie”), czterdziesty trzeci heksagram Księgi Przemian (Yijing). Za pomocą obrazu heksagramu i tekstów poszczególnych linii ukazuje mądrość potrzebną do podejmowania stanowczych decyzji.

Heksagram Guai przedstawia pięć linii Yang u dołu, które mają przełamać jedną linię Yin na górze. Przypomina to wodę z jeziora unoszącą się ku niebu, skąd musi spaść jako deszcz. Szlachetny człowiek powinien brać przykład z tego naturalnego porządku i dzielić się z podwładnymi dobrami oraz zaszczytami. Jeśli jednak przypisze sobie zasługę, narazi się na niechęć.

Pierwsza linia Yang mówi, że kto, niczym silny palec u stopy, rzuca się naprzód, choć nie potrafi sprostać zadaniu, ściąga na siebie nieszczęście. To przestroga, by nie podejmować stanowczej decyzji, gdy brakuje nam do tego zdolności.

Druga linia Yang opisuje czujne wołanie w środku nocy: choć wybuchnie konflikt, nie ma powodu do obaw. Dzieje się tak dlatego, że zachowuje się środek, czyli właściwą miarę w działaniu, dzięki czemu nawet spór można rozwiązać roztropnie.

Trzecia linia Yang mówi o napiętych policzkach, które nadają twarzy groźny wyraz. Szlachetny człowiek odważnie rusza naprzód; idzie sam i przemaka na deszczu. Choć jest mu z tym przykro, nie popełnia błędu. Pokazuje to, że wierność właściwej drodze sprawia, iż przejściowe trudności nie wyrządzają prawdziwej szkody.

Czwarta linia Yang porównuje trudne położenie do siedzenia z otartymi pośladkami i niepewnego poruszania się. Jeśli człowiek potrafi zachować uległość, jak ktoś prowadzący owcę, żal ustąpi. Niestety, nie wierzy on nawet w słowa dobrej rady. Niewłaściwe położenie osłabia tu jego zdolność osądu.

Piąta linia Yang wspomina o roślinie xianlu (苋陆), której symbolika łączy miękkość z wytrzymałością. Kto postępuje zgodnie ze środkiem, nie popełnia błędu. Taka umiarkowana droga nie osiągnęła jednak jeszcze pełni i rozmachu.

Górna, szósta linia Yin ostrzega, że ten, kto nie woła o pomoc, w końcu znajdzie się w niebezpieczeństwie. Linia Yin zajmuje wysokie miejsce, lecz nie ma siły, by rozstrzygnąć sprawę, i nie zwraca się o wsparcie do tych poniżej. Taki stan nie może trwać długo.

Istota heksagramu Guai polega na tym, że pięć linii Yang przełamuje jedną linię Yin, tak jak woda unosząca się ku niebu musi w końcu opaść. Linia Yin na górze nie potrafi samodzielnie podjąć decyzji i musi oprzeć się na sile Yang. U dołu znajduje się trygram Qian, symbolizujący moc i stanowczość, a u góry Dui, symbolizujący radość. Wskazuje to, że przy podejmowaniu decyzji należy łączyć siłę z łagodnością. Górna linia Yin zajmuje pozycję w trygramie Dui, związanym z ustami, lecz nie woła o pomoc, co prowadzi do niebezpieczeństwa. Podobnie jest z władcą: jeśli dostrzeże zagrożenie i podejmie działania, może odwrócić niekorzystny bieg wydarzeń; jeśli zaś będzie milczał i pozostanie bierny, doprowadzi do wielkiego nieszczęścia.

Ten fragment omawia analizę tekstu Yijing z heksagramu „Guai” (夬卦), symbolizującego rozstrzygnięcie i osąd. Przemiany zachodzące na sześciu pozycjach pokazują, jak rozstrzygać w różnych okolicznościach.

Dziewiątka na trzeciej pozycji (linia yang) mówi: „Nie sposób długo zachować spokoju; nawet postępowanie zgodne z prawością może sprowadzić nieszczęście”. Można z tego wywnioskować, jaka jest sytuacja pięciu linii yang. Jest oczywiste, że ktoś stojący wysoko, lecz pozbawiony odpowiednich zdolności, próbuje działać na siłę. Dlatego dziewiątka na drugiej pozycji, pośród wielu linii yang, uważa, że nie powinna podejmować się wielkiej odpowiedzialności. Po co więc miałaby martwić się nocnymi potyczkami? „Nocny oddział” oznacza działalność rabusiów o zmierzchu; takimi sprawami z założenia zajmuje się ktoś wyznaczony do tego zadania. Dziewiątka na drugiej pozycji spoczywa więc spokojnie pośrodku dolnego trygramu: nie musi niepokoić się nocną walką, powinna jedynie zachować ostrożność, by nie zaszkodziły jej rozkazy płynące z wyższych pozycji. Dlatego Mędrzec chwali ją za zgodność z Drogą Środka.

Pierwsza dziewiątka przypomina młodego, silnego człowieka, który rusza naprzód bez namysłu. Nie wie, że wyprawa zakończy się porażką, a mimo to ściąga na siebie nieszczęście. Człowiek, o którym dziewiątka na piątej pozycji mówi, że „ogłasza sprawę na królewskim dworze”, postępuje tak jak Zhuge Liang, Jiang Wan i Fei Yi: trzyma się środka i nie popełnia błędów. Talent ludzi pokroju Zhuge Lianga jest jednak niezwykle rzadki. Widać, że droga umiaru i prawości dziewiątki na piątej pozycji nie rozbłysła jeszcze pełnym blaskiem i daleko jej do poziomu Zhuge Lianga.

Szóstka na górnej pozycji, linia yin, kończy się dopiero wtedy, gdy wzrasta siła yang. Przypomina to położenie cesarza Xiana z dynastii Han, gdy stanął wobec Cao Pi. Widać stąd, że słaba, ustępująca siła yin z trudem może kogoś podtrzymać. Nawet ktoś obdarzony talentem do rozstrzygania, takim jak Yi Yin czy książę Zhou, potrzebuje współdziałania i szczerości ludzi pokroju Taijia i króla Chenga. Szlachetny człowiek powinien trzymać się stałej Drogi. Rozważając „rozstrzyganie raz za razem”, odczuwam to szczególnie mocno.

Słowa „ogłoś sprawę w swoim mieście; niekorzystne jest chwytać za broń” znaczą, że w tym momencie pięć linii yang zajmuje niemal całe miasto i ziemie heksagramu Kun, symbolizującego Ziemię. Można więc ogłosić rozkaz jedynie na własnym terytorium — przeciw komu jeszcze miałoby się wyruszać na wojnę? To, co ceniono, osiągnęło już kres. Cóż zatem zmieni nawet pięć linii yang? „Korzystne jest mieć dokąd podążać”, ponieważ wszystkie pięć linii yang należy do szlachetnych ludzi. Nie uknują oni nagle spisku, by uzurpować sobie władzę; po prostu pozwalają sprawom naturalnie dobiec końca.

Mędrzec raz jeszcze objaśnia więc drogę rozstrzygania za pomocą sześciu linii. Pierwsza dziewiątka ma siłę w palcach stóp: rusza naprzód, lecz nie zdoła zwyciężyć i sprowadza na siebie nieszczęście. To błąd wynikający z nadmiernej skłonności do rozstrzygania. Przy dziewiątce na drugiej pozycji słowa „nie martw się” oznaczają, że rozpoznaje ona właściwy moment, lecz nie ośmiela się podejmować decyzji — i właśnie dlatego trzyma się Drogi Środka. Dziewiątka na trzeciej pozycji skupia w sobie nakładającą się siłę yang; zamiar rozstrzygnięcia widać na jej twarzy, a jej policzki są napięte i silne. Jeśli sama siła palców stóp prowadzi do błędu, o ile groźniejsza musi być siła widoczna na twarzy? Wszystkie trzy linie podążają jednak za Cnotą trygramu Qian, symbolizującego Niebo, i zawierają naturę trygramu Dui, symbolizującego Jezioro. Nastała pora młodzieńczej siły i rozstrzygania, dlatego liczne linie yang odpowiadają sobie nawzajem. Ja sam spotykam się z nim; łączymy się, jakbyśmy nawzajem nasiąkali wilgocią. Yin i yang harmonijnie się wspierają, a siła i radość idą w parze. Choć rozstrzygamy raz za razem, nie ma w tym nic niestosownego.

Ten fragment objaśnia przede wszystkim, jak człowiek szlachetny powinien postępować w heksagramie Guai z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje rozstrzygnięcie. Omawia przy tym szczegółowo sytuację poszczególnych linii.

Człowiek szlachetny powinien działać stanowczo i zdecydowanie (guai guai), lecz linia szósta, yin, położona na samej górze, nie umie aktywnie szukać współdziałania. Linia dziewiąta, czwarta, także chce podjąć rozstrzygające działanie, ale zajmuje pozycję yin, choć jest yang. Przypomina przez to człowieka zranionego w nogę, który porusza się z wahaniem i nie potrafi iść naprzód. Pozostaje mu jedynie podążać za innymi jak owca w stadzie, by z trudem uniknąć żalu, że dał się wciągnąć w cudze sprawy. Sama jej pozycja jest niewłaściwa, dlatego brak jej roztropności; podąża za innymi biernie, bo waha się i nie rusza naprzód.

Linia dziewiąta, piąta, znajduje się najbliżej linii szóstej, yin, która pozostaje samotna na szczycie. Przypomina to słaby amarant rosnący na twardej, suchej ziemi. W takiej sytuacji powstrzymanie się od wymuszonego rozstrzygnięcia jest uzasadnione. Gdyby jednak podjąć je na siłę, można by utracić prawość i jasność charakteru. Sytuacja linii dziewiątej, trzeciej, jest trudna: choć odpowiada ona linii szóstej, yin, nadal pragnie dzielić z państwem wspólne niebezpieczeństwa. Linia dziewiąta, piąta, odnosi się zaś do linii szóstej tak, jakby czekała na jej ostateczne nieszczęście. Gdy minister dochodzi do takiego położenia, trudno mu uchronić się od egoistycznych myśli i pokus. Tekst szczególnie wysoko ocenia charakter trzech mędrców: Yi Yina, księcia Zhou i Zhuge Lianga.

Komentarze w dodatku uzupełniają tę interpretację. Heksagram Kun symbolizuje miasto; po przemianie pięciu linii yin pozostaje tylko linia szósta, która obrazuje małe miasto. W pierwszej linii heksagramu Dazhuang, zbudowanego z trygramu Qian u dołu i Zhen u góry, pojawia się sformułowanie „siła w palcach stóp”. Heksagram Guai, z Qian u dołu i Dui u góry, kładzie na tej podstawie jeszcze większy nacisk na posuwanie się naprzód. Linia szósta stanowi główną linię trygramu Dui, symbolizującego jezioro, a ponieważ znajduje się ponad niebem, pojawia się tu obraz „spotkania z deszczem”. Na koniec Li Zhi, zwany Łysym Starcem, zauważa, że mędrcy bardzo cenili wzrost mocy yang. Już przy heksagramie Fu, w którym rodzi się pierwsza linia yang, nakazywali zamknąć się i pielęgnować tę siłę. Gdy w heksagramie Lin wzrastają dwie linie yang, cieszyli się z ich rozkwitu, a zarazem z wyprzedzeniem przestrzegali przed ich późniejszym osłabieniem. Widać w tym troskę mędrców o nieustanny wzrost yang.

Fragment ten wyjaśnia filozoficzne znaczenie heksagramów z Yijing — „Tai”, „Da Zhuang”, „Guai” i „Gou” — a szczególny nacisk kładzie na zasady posługiwania się cnotą Yang, czyli siłą i stanowczością.

Gdy Qi Yang osiąga poziom trzech linii Yang, powstaje heksagram „Tai” (Ziemia nad Niebem). Symbolizuje on idealną równowagę Yin i Yang. Przy czterech liniach Yang pojawia się „Da Zhuang” (Grzmot nad Niebem). Yang jest już wtedy silne, lecz człowiek szlachetny nie powinien polegać na przewadze i popisywać się siłą; w przeciwnym razie przypomina barana, który napiera rogami na płot i sam robi sobie krzywdę. Przy pięciu liniach Yang, w heksagramie „Guai” (Jezioro nad Niebem), należy zachować jeszcze większą ostrożność. Wszystkie te obrazy są głębokimi przestrogami mędrców dotyczącymi cnoty Yang.

Szczególną uwagę poświęcono heksagramowi „Gou” (Niebo nad Wiatrem), w którym pięć linii Yang spotyka się z jedną linią Yin. Sentencja heksagramu brzmi: „Silna kobieta — nie bierz jej za żonę”. Oznacza to, że choć Yin, symbolizowane przez kobietę, zajmuje zaledwie jedną szóstą heksagramu, jego siła szybko rośnie, dlatego nie należy wiązać się z nim na dłużej. Spotkanie Nieba i Ziemi rodzi wszystkie istoty, a spotkanie Yin i Yang jest naturalnym prawem. W tym przypadku jednak Yin staje się zbyt silne, co wymaga czujności.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Linia początkowa Liu przypomina pojazd unieruchomiony metalowym hamulcem: chwilowo pozostaje w spokoju, ale jest niespokojna jak wychudzona świnia. Linia dziewiąta, druga, przypomina rybę w kuchni — można ją zachować dla siebie, lecz nie wypada podawać jej gościom. Linia dziewiąta, trzecia, jest jak pośladki bez skóry: człowiek idzie niepewnie, ale nie grozi mu poważna szkoda. W linii dziewiątej, czwartej, w kuchni nie ma ryb; symbolizuje to niebezpieczeństwo utraty poparcia ludu. Linia dziewiąta, piąta, przedstawia owoc melii opleciony gałązkami wierzby. Ma w sobie ozdobne piękno i wskazuje na trwanie przy drodze środka i prawości. Linia na szczycie, dziewiąta, napotyka rogi; mimo trudnego położenia nie sprowadza na siebie nieszczęścia.

Całość ukazuje „spotkanie”: w heksagramie złożonym wyłącznie z linii Yang pojawia się pierwsza linia Yin. Jedna linia Yin u dołu spotyka pięć linii Yang, jak najstarsza córka, symbolizowana przez trygram Xun, spotykająca wielu mężczyzn o silnym charakterze. Spotkanie Yin i Yang jest naturalnym prawem, lecz w tej sytuacji Yin nabiera zbyt wielkiej siły, dlatego należy zachować szczególną ostrożność.

Ten fragment za pomocą porównań i symboli przedstawia pouczającą opowieść o wyborze małżonki i właściwym postępowaniu. Jej główna myśl jest taka: gdy ktoś osiągnął już wystarczającą siłę, nie powinien brać tej kobiety za żonę. Skoro postanowił się z nią nie żenić, oznacza to, że nie da się z nią żyć na dłuższą metę. Jak powiedziała matka Shu Xianga z państwa Jin: „W głębokich górach i rozległych mokradłach rzeczywiście rodzą się smoki i węże”. Obawiam się, że ta piękna kobieta sprowadzi na ciebie nieszczęście. Czy nie jest właśnie kimś, kto przynosi zgubę, zagraża państwu i burzy ład rodzinny? Oczywiście nie należy jej poślubiać.

Na szczęście twarda siła dziewiątki na drugim miejscu — linii symbolizującej Yang w Księdze Przemian — powstrzymuje tę kobietę niczym metalowy hamulec. Gdy zostaje zatrzymana, nie może już działać według własnego kaprysu. Świnia, ryba i melon, czyli rzeczy kojarzone z Yin, symbolizują tu linię początkową, która wyraża stan początkowy i łagodność Yin. Są jak świnia uwięziona w zagrodzie: choć szarpie się i próbuje uciec, nie wie, że po wydostaniu się czeka ją niebezpieczeństwo. Ograniczenie przez metalowy hamulec jest więc słuszne i przynosi pomyślny skutek.

Dziewiątka na drugim miejscu mówi o „rybie zawiniętej w opakowanie”. Ryba potrzebuje wody, by żyć, więc zawinięta nie może przetrwać. W tym przypadku trzeba ją jednak zamknąć, aby zapobiec nieszczęściu: ta ryba jest niebezpieczna dla gości, dlatego nie wolno jej podawać. Lepiej ją uwięzić, niż pozwolić, by sprowadziła zagrożenie. Czwarta linia sama jednak ściąga na siebie nieszczęście. Choć dziewiątka na drugim miejscu ma siłę podobną do metalowego hamulca, być może nie zdoła jej całkowicie powstrzymać. Aby ostatecznie uniknąć nieszczęścia, trzeba jeszcze zdać się na drogę wyważenia i prawości, którą reprezentuje dziewiątka na piątym miejscu.

Na koniec pojawia się „melon zawinięty w opakowanie”. Melon łatwo się psuje, a zawinięty może zepsuć się jeszcze szybciej. Jednak dziewiątka na piątym miejscu trzyma się drogi wyważenia i prawości oraz obejmuje troską dobre cechy dziewiątki na drugim miejscu — niczym melon z linii początkowej, szóstej w Yin, owinięty gałązkami wierzby. Skoro melon spadł już z nieba, czyli sprawa jest przesądzona, czwarta linia może zwrócić się do Nieba o ocalenie od nieszczęścia. „Niebo” oznacza tu trygram Qian, symbolizujący Niebo i siłę Yang, a zarazem piątą linię. Dzięki temu dziewiątka na drugim miejscu może zachować swoją siłę Yang.

Ten fragment omawia zasadę narastania i słabnięcia Yin-Yang w Księdze Przemian (Yijing). Gdy zaczyna przybywać Yin, co symbolizuje heksagram Gou, Yang powinno umieć w porę się wycofać — taki jest sens heksagramu Dun. Jeśli Yin nadal rośnie i osiąga trzy linie, powstaje heksagram Pi, a sytuacja staje się niepomyślna. Zaskakujące jest jednak to, że gdy Yin wzrasta do czterech linii, powstaje heksagram Guan. Dzieje się tak dlatego, że u góry pozostają jeszcze dwie linie Yang, dzięki którym można spokojnie obserwować całość.

Tekst podkreśla, że najważniejsze jest, by u steru znalazł się mędrzec o wysokiej cnocie i autorytecie — człowiek zdolny do szerokiego oglądu sytuacji. Wystarczy jeden władca o naturze Yang, by utrzymać pokój w świecie; dwóch takich władców nie potrzeba. Kiedy Yin wzrasta do pięciu linii i zaczyna wyniszczać Yang, powstaje heksagram Bo. Przypomina to dom pozbawiony dachu: w tej sytuacji mędrzec uczy ludzi, jak naprawić dom i zapewnić sobie ochronę.

Na koniec tekst przywołuje ostatni owoc na drzewie, który trzeba osłonić. Podobnie mędrzec, gdy Yin i Yang ulegają przemianom, z dalekowzrocznością obmyśla, jak chronić Yang. Autor zachęca czytelnika, by uważnie rozważył głębszy sens tych słów. W dodatku Xiong Nansha omawia wyrażenie „dizhu”, przytaczając objaśnienie Li Maoqina: oznacza ono niezdecydowany, chwiejny chód.

Gua Cui (聚集, gromadzenie) z Księgi Przemian symbolizuje zasadę, według której skupiają się wszystkie rzeczy. Tworzą go trygram Kun, Ziemia, na dole i trygram Dui, Jezioro, u góry. Przypomina to wody jeziora rozlewające się po ziemi i ukazuje naturalne gromadzenie się rzeczy.

Sednem tego gua jest myśl, że gdy władca szczerze składa ofiary przodkom („wznosi świątynię”) i okazuje synowskie oddanie, zyskuje opiekę Nieba. W takich okolicznościach spotkanie z człowiekiem o wielkiej cnocie i wysokim autorytecie przynosi pomyślny wynik. Korzystne jest również złożenie ofiary z dużego zwierzęcia, a przedsięwzięcia podejmowane poza domem mogą przebiec pomyślnie.

Skąd biorą się te dobre znaki? Dolny trygram Kun symbolizuje uległość, a górny trygram Dui — radość; razem wskazują na zgodę między tym, co niżej, i tym, co wyżej. Piąta linia, Yang Jiu, to silny i właściwy władca, który odpowiada drugiej linii, Yin Liu, łagodnemu i oddanemu ministrowi. Przypomina to spotkanie mądrego władcy z godnym sługą, dzięki któremu ludzie naturalnie jednoczą się wokół przywódcy.

Poszczególne linie niosą następujące wskazówki. Pierwsza przypomina, że jeśli zabraknie wytrwałej szczerości, zgromadzenie może popaść w chaos. Szybka zmiana postępowania pozwala jednak uniknąć nieszczęścia. Druga wskazuje, że trzymanie się umiaru i prosta, szczera ofiara Yu mogą przynieść błogosławieństwo. Trzecia ostrzega, że wymuszone gromadzenie ludzi prowadzi do żalu; nie przynosi wielkiej winy, ale pozostawia drobne rozczarowanie. Czwarta zapowiada wielką pomyślność, ponieważ jej pozycja jest właściwa. Piąta mówi, że choć osoba zajmująca wysokie stanowisko nie popełniła błędu, powinna pozostać wierna swemu pierwotnemu nastawieniu, jeśli nie zdobyła zaufania innych. Szósta wskazuje, że nawet jeśli ktoś płacze z troski, zachowanie szacunku i pokory pozwoli mu ostatecznie zaznać spokoju.

Całe gua uczy, że obserwując, jak gromadzą się wszystkie rzeczy, można pojąć prawa, według których działa Niebo i Ziemia. Tak jak woda spływa ku dołowi, tak ludzie zwracają się ku dobru, a rzeczy podążają za tym, co je przyciąga — jest to naturalny porządek. Władca powinien przygotować broń i uzbrojenie na wypadek nieprzewidzianych zdarzeń, a przede wszystkim postępować zgodnie z wolą Nieba i jednoczyć ludzi szczerością oraz cnotą.

Ten fragment pisma mówi o tym, jak „Wielki Człowiek” (daren), czyli przywódca o wysokiej cnocie, powinien jednoczyć ludzi. Prawdziwy przywódca nie stara się zjednać sobie ludu pochlebstwami, lecz postępuje zgodnie z wolą Nieba i naturą wszystkich rzeczy. Gdy próbuje gromadzić ludzi, schlebiając im, może doprowadzić do zamętu.

Pismo wskazuje, że dobry przywódca powinien kierować się Drogą Nieba, a zarazem rozumieć położenie ludu, nie ulegając osobistej chęci przypodobania się ludziom. Wtedy lud z własnej woli obdarzy go zaufaniem i zgromadzi się wokół niego. To pomyślna sytuacja, podobna do składania Niebu obfitej ofiary ze zwierząt podczas obrzędu.

Jako przykład podano początkowe sześć (chuxiu), czyli miejsce jednej z linii w heksagramie. Ma ono szczere intencje, lecz przywódca — dziewiątka na piątym miejscu — próbuje zjednać sobie lud pochlebstwami, przez co początkowe sześć nie potrafi wytrwać przy swoim pierwotnym zamiarze. Na szczęście drugie sześć potrafi skupić się na odpowiedzi na wezwanie dziewiątki na piątym miejscu i poprowadzić początkowe sześć ku wspólnemu zgromadzeniu, dzięki czemu można uniknąć błędu.

Sytuacja trzeciego sześć jest podobna do sytuacji początkowego sześć: choć linia ta przyłącza się do zgromadzenia, wciąż wzdycha, obawiając się, że niczego na tym nie zyska. Tymczasem dziewiątka na piątym miejscu, choć nie jest doskonałym „Wielkim Człowiekiem”, pozostaje prawym i cnotliwym władcą. Drugie sześć już jej ufa, a czwarte sześć jest jej bliskie. Górne sześć pragnie zaś zgromadzić się wokół niej tak bardzo, że zalewa się łzami.

Pismo podkreśla, że prawdziwa siła jednoczenia ludzi bierze się z podążania za Drogą Nieba i odczytywania nastrojów ludu, a nie z celowego schlebiania. Tak jak Niebo i Ziemia nie kierują się prywatnym interesem, gdy wspierają rozkwit wszystkich rzeczy, tak przywódca powinien gromadzić ludzi, kierując się prawą Drogą.

Ten fragment objaśnia zasadę heksagramu Cui w Yijing (Księdze Przemian). Heksagram Cui oznacza gromadzenie się i jednoczenie ludzi.

Omówiono w nim sytuację poszczególnych linii. Linia szósta na trzecim miejscu, choć zajmuje pozycję niewłaściwą, może bez winy udać się na spotkanie i zgromadzić przy dziewiątej linii na piątym miejscu, symbolizującej władcę, jeśli potrafi podporządkować się jej z szacunkiem. Towarzyszy temu jedynie niewielki żal. W sprzyjającym czasie heksagramu Cui każda linia, która rozumie potrzebę udania się na spotkanie, uniknie winy. Linia szósta na drugim miejscu zachowuje właściwy środek i prawidłową pozycję, a linie dziewiąta na czwartym i piątym miejscu są zgodne w intencjach i w cnocie — wszystkie przynoszą pomyślność.

Linia dziewiąta na piątym miejscu symbolizuje władcę. Choć zajmuje zaszczytne miejsce, z którego gromadzi się ludzi, powinna strzec „początkowej, trwałej prawości” — niezmiennej i czystej cnoty. W przeciwnym razie może wzbudzić niepokój i zamęt wśród ludzi takich jak linia szósta na pierwszym miejscu. Przypomina to, że władca musi pielęgnować prawość i mieć szerokie serce.

Tekst podkreśla, że heksagram Cui przypomina heksagram Bi: oba wskazują, iż władca powinien odznaczać się cnotą „początkowej, trwałej prawości”. Linie szósta na pierwszym i trzecim miejscu oraz szósta na miejscu najwyższym nie popełniają błędu, jeśli udają się na spotkanie i gromadzą wokół władcy. Linie szósta na drugim i dziewiąta na czwartym miejscu nie tylko unikają winy, lecz także przynoszą wielką pomyślność. Pokazuje to, jak życzliwie mędrcy uwzględniali położenie poddanych: trudno spotkać władcę naprawdę oświeconego, dlatego dobrze jest, gdy poddani mogą polecać sobie nawzajem ludzi i jednoczyć się. Nie można wymagać, by każdy władca dorównywał cnotą Yao i Shunowi.

Linia dziewiąta na czwartym miejscu jest linią yang, lecz nie zajmuje pozycji władcy, jak linia dziewiąta na piątym miejscu. Dlatego gdy sama podejmuje inicjatywę i udaje się zgromadzić przy władcy, osiąga wielką pomyślność. Wyraża to zasadę harmonijnego porozumienia między władcą a poddanymi.

Ten fragment przede wszystkim omawia filozofię heksagramów Cui (萃, „Gromadzenie”) i Sheng (升, „Wznoszenie się”) z „Księgi Przemian” (Yijing).

Kilku uczonych wyjaśnia, że prawdziwe gromadzenie wymaga centralnej postaci, symbolizowanej przez dziewiątą linię na piątym miejscu. Sama pozycja jednak nie wystarczy — przywódca musi mieć cnotę, by zjednoczyć ludzi. Dziewiąta linia na czwartym miejscu, choć dysponuje realną władzą, nie zajmuje najwyższej pozycji, a mimo to przynosi wielkie pomyślne skutki i nie prowadzi do błędu. Pokazuje to, że przywódca powinien jednoczyć ludzi nie tylko dzięki władzy, lecz także dzięki własnej prawości.

Wang Benke posługuje się obrazem relacji wody i ziemi: woda przylega do ziemi, tak jak lud zbliża się do władcy, a ta bliskość przynosi stabilność. Gromadzeniu musi jednak towarzyszyć czujność. Zbiornik wody potrzebuje wałów ochronnych, a silne państwo powinno przygotowywać uzbrojenie na wypadek nieprzewidzianych zagrożeń. To mądrość, by w pomyślnych czasach pamiętać o możliwych trudnościach.

W heksagramie Sheng tekst mówi, że wznoszenie się w sposób uległy i zgodny z właściwym momentem — trygram Xun u dołu symbolizuje skromność, a Kun u góry uległość — prowadzi do pomyślności, jeśli zachowuje się właściwą miarę. Tak jak drzewo wyrasta z ziemi, tak szlachetny człowiek stopniowo rozwija cnotę.

Pierwsza linia, sześć na dole: szczere dążenie ku górze przynosi wielką pomyślność, ponieważ jest zgodne z wolą Nieba. Druga linia, dziewięć na drugim miejscu: człowiek zachowuje szczerość w sercu, a nawet skromna ofiara może przynieść błogosławieństwo. Trzecia linia, dziewięć na trzecim miejscu: wznoszenie się prowadzi do pustego miasta, co oznacza brak przeszkód. Czwarta linia, sześć na czwartym miejscu: król Wen składa ofiarę na górze Qi, postępując zgodnie z wolą Nieba i zyskując pomyślność. Piąta linia, sześć na piątym miejscu: trwanie przy właściwej drodze pozwala wznosić się krok po kroku i urzeczywistnić swoje zamiary.

Wang Ji dodaje, że woda gromadzona bez zabezpieczeń może wystąpić z brzegów, a ludzie zebrani bez nadzoru mogą popaść w nieład. Tak jak każdy z pięciu rodzajów zbóż jest niezbędny, tak nie wolno zaniedbywać obrony wojskowej. Najważniejsze jest zachowanie czujności bez nadużywania siły.

Ten fragment omawia głębokie znaczenie heksagramu Sheng, „Wznoszenie się” z Księgi Przemian, szczególnie zaś zasadę naturalnego awansu, który dokonuje się niepostrzeżenie.

Szósty, najwyższy linię przerywaną symbolizuje wznoszenie się, którego nie zauważamy. Najważniejsze jest tu nieustanne trzymanie się właściwej Drogi. Komentarz do obrazu wyjaśnia, że takie niepostrzeżone wznoszenie może prowadzić na wysoką pozycję, a zarazem uwalniać od zachłanności.

Podobnie rosną drzewa: na początku są miękkie i kruche, a mimo to przebijają się przez ziemię i w końcu wyrastają wyżej niż niebo. Najtwardsze rzeczy nie potrafią tego dokonać, bo zbyt skupiają się na samym „wznoszeniu”. Kto ciągle myśli o tym, by piąć się w górę, nie potrafi naprawdę wzrastać; nawet jeśli na chwilę osiągnie wyżyny, nie utrzyma się tam długo. Dlatego pełne ładu i pomyślności jest wznoszenie się w łagodności, w zgodzie z właściwą chwilą.

Szósty, piąty linię przerywaną symbolizuje „wielkiego człowieka” — osobę o wysokiej cnocie i poważaniu. Dziewiąta, druga linia pełna odpowiada mu dzięki sile, prawości i umiarowi; dzięki temu może wspiąć się, by spotkać wielkiego człowieka. Gdy już go spotka, jaki zamiar pozostanie poza jej zasięgiem? I czemu mielibyśmy się martwić, że ludzie nie otrzymają błogosławieństw?

Drzewa bujnie rosną latem. Odpowiada to południu, które w Pięciu Fazach wiąże się z Ogniem, podobnie jak lato. Wędrówka na południe pozwala spotkać wielkiego człowieka, spełnić swoje zamiary i przynieść ludziom błogosławieństwo — to z pewnością wielka pomyślność. Radość dziewiątej, drugiej linii odpowiada spełnieniu zamiarów szóstej, piątej linii. Każda linia wznosi się we właściwym czasie, więc nic nie przynosi szkody. Inne heksagramy, gdy osiągną skrajność, przechodzą w swoje przeciwieństwo; heksagram Wznoszenia się jest wyjątkiem. Na tym polega jego szczególna zasada.

Pierwsza, szósta linia przerywana pozostaje u dołu w łagodnej uległości i jest w zgodzie z czwartą, szóstą linią, dlatego może bezpiecznie się wznosić i osiągnąć wielką pomyślność. Dziewiąta, druga linia pełna ma siłę, prawość i umiar — przypomina prostą ofiarę, która mimo skromnej formy wyraża szczerość. Dziewiąta, trzecia linia jest jak drzewo bez przeszkód przebijające się przez ziemię: bez trudu wchodzi do pustego miasta. Czwarta, szósta linia podąża za cnotą i działa we właściwym czasie; o jej zasługach we wznoszeniu się można złożyć świadectwo przed Niebem. Szósta, piąta linia osiąga wielką pomyślność i zajmuje pozycję centralną oraz prawą — symbolizuje czasy pokoju pod Niebem. Dlatego wytrwałość na właściwej Drodze przynosi pomyślność, a wejście po stopniach oznacza objęcie cesarskiego tronu i zostanie Synem Nieba.

Najwyższa, szósta linia wznosi się niepostrzeżenie aż na sam szczyt; sama nawet nie zdaje sobie sprawy, że urosła. Nieustannie trwa przy właściwej Drodze, a jej wzrost sięga obłoków, choć drzewo nic o tym nie wie. Wynika to z jego natury: jest puste i spokojne, nie popada w samozadowolenie i stale strzeże się poczucia dostatku. Choć dorosło już tak wysoko, że sięga nieba, samo tego nie dostrzega. W ten sposób znika zachłanność.

Dlatego ten, kto umie się wznosić, powinien być jak drzewo: łagodnie wyrastać z ziemi, zgodnie z porą dojrzewać do postaci belki, która służy ludziom, i nie przejmować się tym, czy sięga nieba. Gdy jego zamiar w pełni się urzeczywistni, wszyscy odnoszą z tego pożytek. Na tym polega prawdziwe powodzenie.

Ten fragment omawia znaczenie dwóch heksagramów z „Księgi Przemian” — „Kun” (困), symbolizującego trudne położenie, oraz „Sheng” (升), oznaczającego wznoszenie się.

Heksagram „Sheng” starożytni objaśniali za pomocą obrazu drzewa wyrastającego z ziemi. Drzewo zaczyna jako drobne nasiono i stopniowo, niemal niezauważalnie, staje się wysokie i potężne. To naturalny proces wzrostu. Podobnie człowiek powinien działać krok po kroku: wyruszać z bliska ku dalekim celom i wspinać się od niskiego położenia ku wyższemu. Heksagram „Kun” symbolizuje ziemię, a heksagram „Xun” — drzewo. Razem przedstawiają gromadzenie małych osiągnięć, które z czasem prowadzi do wielkości.

Heksagram „Kun” mówi o tym, jak postępować w trudnym położeniu. Obraz heksagramu ukazuje Yang skryte pod Yin. Sytuacja jest niebezpieczna, lecz mimo to można zachować pogodę ducha. Szlachetny człowiek trwa w trudnym czasie przy właściwej Drodze i dlatego ostatecznie spotyka go pomyślność. Same słowa, bez działania, przynoszą tylko większe udręki. Obraz bagna pozbawionego wody przypomina, że w takim czasie należy umocnić wolę i wypełnić swoją misję.

Poszczególne linie heksagramu opisują różne rodzaje trudności. Początkowa linia Yin przedstawia człowieka, który utknął na pniu i przez wiele lat pozostaje w ciemnej dolinie, nie widząc światła. Druga linia Yang mówi o uwięzieniu przez jedzenie i napoje; nadaje się do złożenia ofiary, a wyprawa, choć niebezpieczna, nie przyniesie poważnych szkód. Trzecia linia Yin przedstawia człowieka uwięzionego między kamieniem a ciernistymi krzewami, który po powrocie do domu nie zastaje żony — to bardzo niepomyślny znak. Czwarta linia Yang ukazuje powolne posuwanie się naprzód, powstrzymywane przez złoty rydwan; mimo trudności człowiek ostatecznie się uwolni. Piąta linia Yang opisuje położenie jak po okaleczeniu — odcięciu nosa i stóp — z którego uwolnienie przychodzi powoli. Odpowiednie będzie złożenie ofiary, aby uzyskać błogosławieństwo. Górna linia Yin przedstawia człowieka oplątanego przez pnącza i miotanego niepokojem; gdy zmieni swoje postępowanie, może odwrócić niebezpieczeństwo.

Uczeni tacy jak Zheng Kangcheng, Xiang Anshi i Xu Jinzhai dodawali, że heksagram „Kun” symbolizuje ziemię, a „Xun” — drzewo. Gdy Yang znajduje się u góry, ludzie gromadzą się wokół niego; gdy znajduje się na dole, jego siła narasta i wznosi się. Kiedy osoba łagodna i ustępliwa łączy swoje dążenia z osobą silną, może zdobyć uznanie i awansować. Wang Ji objaśniał, że wzrost drzewa podąża za naturalnym porządkiem. Człowiek powinien iść za tym samym rytmem: daleką podróż zaczynać od bliskiego celu, a wspinaczkę ku górze — od niskiego miejsca.

Ten fragment przedstawia interpretację tekstu objaśniającego linie heksagramu „Jezioro nad Wodą, Kun” z Jing (pisma) Yijing. Heksagram „Kun” symbolizuje sytuację, w której szlachetny człowiek zostaje osaczony przez ludzi małostkowych. Wytrwałe trzymanie się właściwej Drogi pozwala mu jednak ostatecznie osiągnąć pomyślność.

Obraz heksagramu ukazuje mocny, yangowy trygram Kan, symbolizujący wodę, przesłonięty przez miękki, yinowy trygram Dui, symbolizujący mokradło. Przypomina to szlachetnego człowieka otoczonego przez pochlebców i ludzi małostkowych. Mimo trudnego położenia linia dziewiąta na piątym miejscu zachowuje prawość, dlatego nawet w obliczu przeciwności nie traci zdolności do pomyślnego działania. Wyraża to formuła: „W ucisku jest pomyślność; prawość wielkiego człowieka przynosi szczęście i nie ma winy”. Wielki człowiek, czyli osoba o wysokich cnotach, może więc zaznać szczęścia i uniknąć nieszczęścia, jeśli wytrwale trzyma się właściwej Drogi.

Yangowa linia dziewiąta na drugim miejscu znajduje się w niebezpiecznym trygramie Kan, lecz jej niezłomna natura nie zmienia się pod wpływem przeciwności. Ludzie z zewnątrz widzą jedynie, że jest więziona, ale w rzeczywistości pozostaje spokojna i żyje jak zwykle, jedząc i odpoczywając. Choć linia dziewiąta na piątym miejscu, dawszy wiarę oszczerstwom, wielokrotnie chce ją ukarać, w końcu rozpoznaje jej prawość.

Linia początkowa, szósta na pierwszym miejscu, znajduje się najniżej. Symbolizuje pośladki osadzone na pniu drzewa i pogrążenie się w głębi ciemnej doliny; spotkanie z linią dziewiątą na czwartym miejscu nastąpi dopiero po trzech latach. Oczekiwanie jest długie, lecz do spotkania ostatecznie dochodzi, ponieważ linia dziewiąta na czwartym miejscu stale pamięta o początkowej linii szóstej.

Linia szósta na trzecim miejscu znajduje się w najtrudniejszym położeniu — jakby uwięziona pod głazem i wśród cierni. Nie tylko ona sama jest unieruchomiona; trudno jej też zapewnić bezpieczeństwo rodzinie. „Złoty rydwan” i „szkarłatna szarfa”, symbole cesarskiego powozu i szlachetnego stroju, podkreślają głębię przeciwności, ponieważ zestawiają oznaki wysokiej pozycji z dotkliwym uciskiem.

Całość wskazuje, że w trudnym położeniu należy zachować wewnętrzną prawość i nie pozwolić, by zewnętrzne okoliczności zakłóciły spokój — tak jak w przypadku linii dziewiątej na drugim miejscu. Ostatecznie przyniesie to błogosławieństwo Nieba. Rytuał ofiarny symbolizuje tu szczere zaufanie do Drogi Nieba i stanowi klucz do wydostania się z opresji.

Ten fragment Pisma (Jing) omawia przede wszystkim to, jak człowiek powinien stawiać czoło trudnościom. Jego główna myśl jest taka, że prawdziwy „wielki człowiek” — osoba o wysokiej cnocie — potrafi zachować swobodę działania i pomyślność nawet w trudnym położeniu.

Na początku przywołano historyczne przykłady: markizowie Jiu i E sprowadzili na siebie zagładę swoich rodów przez niewłaściwe postępowanie. To, że dziewiąta linia na drugim miejscu, czyli linia Yang w heksagramie Księgi Przemian, potrafi zachować drożność w trudnym położeniu, zależy od dwóch rzeczy: od niezłomnego trzymania się właściwej Drogi oraz od wsparcia mądrego władcy, którego symbolizuje dziewiąta linia na piątym miejscu. Kto polega wyłącznie na pięknych słowach, w obliczu trudności pozostaje bezradny — jak oplątany pnączami, z których nie może się uwolnić, i uwięziony w niebezpiecznej sytuacji, w której nie zazna spokoju.

W takim położeniu należy przyjrzeć się samemu sobie i szczerze żałować dawnych błędów. Szczera przemiana pozwala odwrócić nieszczęście i przywrócić pomyślność. Prawdziwy wielki człowiek właśnie wprowadza nowe rządy — czy ma czas wdawać się z kimś w spory? To dlatego potrafi zachować drożność mimo trudności. Pismo szczególnie zachęca praktykujących, by uważnie rozważyli głęboki sens słów „uwięziony przez wino i jedzenie”: źródłem trudności bywa własne folgowanie sobie.

Fang Shihua objaśnia, jak zachować swobodę działania w trudnym położeniu. Trzeba utrzymać pogodę ducha pośród niebezpieczeństwa; dzięki temu nie traci się własnego centrum. Potrafi to jednak tylko „wielki człowiek”, bo jego wnętrze jest mocne i zachowuje środkowe położenie, nie ulegając wpływom zewnętrznym. Prawdziwa siła pozostaje niewzruszona w każdych okolicznościach. Dlatego mędrcy mówią, że trudności są zwyczajną częścią ludzkiego życia. Wielki człowiek znosi je w milczeniu: z pozoru jest uwięziony, lecz w istocie zachowuje swobodę. Narzekanie na Niebo lub ostentacyjne demonstrowanie siły prowadzi natomiast ku nieszczęściu.

W dodatku Wang Zhaosu wyjaśnia, że słowa „przez trzy lata go nie widzieć” oznaczają przejście przez trzy zmiany pozycji linii — od pierwszej do czwartej. Wang Ji natomiast interpretuje heksagram na podstawie jego układu: trygram Kan (Woda) znajduje się u dołu, a trygram Dui (Jezioro) u góry; razem tworzą heksagram „Uwięzienie”, symbolizujący sytuację, w której człowiek szlachetny zostaje przesłonięty przez ludzi małych. „Powierzyć życie” oznacza oddać własne życie w czyjeś ręce, a „doprowadzić zamiar do skutku” — wytrwać w postanowieniu czynienia dobra, nie pozwalając, by nieszczęścia zachwiały tą wolą. Te dwa działania tylko pozornie sobie przeczą; w istocie łączą się w najwyższą sztukę stawiania czoła trudnościom.

Interpretacja heksagramu Studnia z „Księgi Przemian” (Yijing Jing) mówi o właściwościach studni i o tym, jak postępować w życiu. Heksagram Studnia składa się z trygramu Xun (Wiatr) na dole i Kan (Woda) u góry, symbolizując źródło, które nieustannie dostarcza wody.

Studnia pozostaje w tym samym miejscu („można przenieść osadę, lecz nie studnię”). Niezależnie od tego, czy ludzie czerpią z niej wodę, jej zasoby ani się nie zmniejszają, ani nie zwiększają („nie ma straty ani zysku”). Ludzie przychodzą i odchodzą, by nabrać wody, a studnia trwa na swoim miejscu. Jeśli jednak podczas czerpania wody wiadro pęknie, zanim dotrze do wody („niemal dotarł, lecz jeszcze nie wyciągnął wody ze studni, a wiadro się rozbiło”), pojawi się niebezpieczeństwo.

Objaśnienie heksagramu mówi, że studnia karmi wszystko, nie wyczerpując się („studnia karmi i nie zna kresu”). Słowa „można przenieść osadę, lecz nie studnię” wskazują na jej mocną, wyważoną i prawą naturę. Nieudane czerpanie wody oznacza, że nie osiągnięto celu; rozbicie wiadra nieuchronnie sprowadza niebezpieczeństwo.

W pierwszej linii na miejscu yin, nazywanej Chu Liu, błoto na dnie studni sprawia, że woda nie nadaje się do picia („błoto w studni — nie można pić”). Do starej studni nie przychodzą nawet ptaki i zwierzęta („stara studnia — żadnych stworzeń”), ponieważ porzuciła ją epoka. W drugiej linii na miejscu yang, Jiu Er, woda ze studni wycieka („woda ze studni spływa ku rybom”), jak z uszkodzonego, nieszczelnego dzbana. Dzieje się tak, ponieważ nie ma nikogo, kto mógłby pomóc.

W trzeciej linii na miejscu yang, Jiu San, woda w studni jest już czysta, lecz nikt jej nie pije („studnia oczyszczona, lecz nikt z niej nie pije”), co napełnia serce bólem. Jeśli wtedy pojawi się oświecony władca, wszyscy będą mogli skorzystać z jej dobrodziejstw. W czwartej linii na miejscu yin, Liu Si, naprawienie cembrowiny studni nie sprowadza nieszczęścia. Piąta linia na miejscu yang, Jiu Wu, mówi o studni o czystej, chłodnej wodzie źródlanej, którą można pić. Wyraża ona cnotę wyważenia i prawości. W szóstej linii na miejscu yin, Shang Liu, po naprawieniu studni nie należy jej przykrywać. Jeśli zachowa się szczerość, nadejdzie wielkie szczęście.

Heksagram Studnia przypomina, że naturalna i wieczna jest droga, którą studnia karmi wszystko — jej zasoby nie mogą się wyczerpać. Kluczowe jest to, czy ludzie przychodzą czerpać z niej wodę. Jeśli nikt jej nie czerpie, studnia niczego nie traci; jeśli ktoś czerpie wodę, studnia niczego przez to nie zyskuje. Niezmienność studni kontrastuje z ludźmi, którzy przychodzą i odchodzą: studnia trwa, ludzie zaś wciąż się zmieniają.

Osadę można przenieść, lecz położenie studni pozostaje niezmienne. Dziewiąta linia na miejscu yang, Jiu Wu, znajduje się pośród niebezpieczeństw trygramu Kan. Jej niezmienna, mocna natura przypomina studnię. Jeśli jednak podczas czerpania wody wiadro pęknie, zanim dotrze do wody, choć wydaje się, że ktoś ją czerpie, w rzeczywistości nie nabrał ani kropli. Wtedy ujawnia się niebezpieczeństwo.

Ten fragment pisma, posługując się obrazem studni, przedstawia zasady rządzenia państwem. Woda w studni jest czysta, lecz nikt po nią nie sięga — tak jak utalentowani ludzie, którzy pozostają niedostrzeżeni. To budzi żal. Mądry władca powierza więc zadania ludziom zdolnym i cnotliwym, przynosząc pożytek wszystkim, od góry do dołu.

Tekst rozwija tę myśl w kilku etapach. Początkowo woda jest mętna i niezdatna do picia, podobnie jak talent, którego jeszcze nie odkryto. Później, w dziewiątym miejscu, na trzeciej pozycji (九三), woda jest już czysta, lecz wciąż nikt z niej nie korzysta — i to budzi jeszcze większy żal. W szóstym miejscu, na czwartej pozycji (六四), studnia została naprawiona, ale nadal pozostaje nieużywana. W dziewiątym miejscu, na piątej pozycji (九五), można już zaczerpnąć chłodnej wody, która gasi pragnienie podróżnych. Wreszcie, w szóstym miejscu na szczycie (上六), wody nie brakuje: można z niej korzystać rano i wieczorem, a studnia nie musi być przykryta — każdy może sięgnąć po nią w dowolnej chwili. Pokazuje to, że mądry władca — symbolizowany przez dziewiątą pozycję w piątym miejscu, która jest właściwa i zajmuje środek — potrafi zapewnić powszechny dobrobyt.

Komentarze zamieszczone w dodatku rozwijają tę interpretację. Su Shi pisze, że sama studnia nie zyskuje ani nie traci; znaczenie ma to, czy ktoś przychodzi czerpać z niej wodę. Liu Junbo wyjaśnia, że słowa „nie przykrywać” (勿幕) oznaczają pozostawienie otworu studni bez osłony i symbolizują jawny, wspólny dostęp do korzyści. Xiong Guo analizuje z kolei obraz heksagramu: początkowa szósta pozycja odpowiada mułowi na dnie studni, druga dziewiąta — małej rybie w dolinie, a trzecia dziewiąta wskazuje, że oczyszczanie studni zostało już zakończone.

Na końcu przywołano heksagram Przemiany (革), z trygramem Li u dołu i Dui u góry. Symbolizuje on reformę i podkreśla, że zmiany wprowadzone we właściwym czasie — w dniu ji (己日) — mogą zdobyć zaufanie (乃孚), przynieść pomyślny rozwój (元亨利贞) i rozwiać żal (悔亡). Cały tekst, posługując się obrazem studni, pokazuje, że dobre rządy i właściwe wykorzystanie ludzkich talentów zależą od mądrości władcy: dzięki niej każdy może w pełni wykorzystać swoje zdolności, a wszystko znaleźć właściwe zastosowanie.

Wielki traktat do heksagramu Ge w Jing Yijing wyjaśnia: Ge symbolizuje wzajemne zwalczanie się Wody i Ognia — górny trygram to jezioro Dui, związane z Wodą, a dolny to Ogień Li. Przypomina to dwie kobiety mieszkające razem, lecz mające odmienne dążenia. Przemiana wymaga poczekania, aż nadejdzie właściwa chwila. „Dzień Ji” oznacza stosowny moment na zmianę; dopiero wtedy można zdobyć zaufanie. Jeśli przemiana zyska zaufanie ludzi, dzięki nauczaniu opartemu na kulturze i rozumie przekona ich do siebie i przyniesie pomyślny bieg spraw. Gdy zostanie przeprowadzona właściwie, znikną żale. Tak jak przemiany Nieba i Ziemi tworzą cztery pory roku, tak rewolucje Shang Tanga i króla Wu z Zhou — obalenie dynastii Xia przez Shang Tanga oraz pokonanie tyrana Zhou przez króla Wu — były zgodne zarówno z wolą Nieba, jak i z pragnieniami ludu. Pokazuje to, jak ważne jest uchwycenie właściwego momentu na zmianę.

Komentarz do obrazu mówi: obrazem heksagramu Ge jest ogień pośród jeziora. Dlatego człowiek szlachetny poprawia kalendarz i ustala pory roku, co symbolizuje ustanawianie nowych porządków.

Objaśnienie linii zaczyna się od linii początkowej, dziewiątej: skórą żółtego wołu należy mocno związać — co oznacza, że na początku przemiany trzeba solidnie umocnić jej podstawy. Komentarz wyjaśnia, że właściwa chwila jeszcze nie nadeszła, więc nie należy działać pochopnie.

Druga linia, szósta, mówi, by poczekać na odpowiedni moment i dopiero wtedy dokonać zmiany: działanie będzie pomyślne i bez błędu. Komentarz podkreśla, że przemiana przeprowadzona we właściwym czasie przynosi dobry rezultat.

Trzecia linia, dziewiąta, ostrzega, że pośpiech prowadzi do niebezpieczeństwa, nawet jeśli intencje są prawe. O zmianie trzeba wypowiadać się po wielokrotnym namyśle, by zyskać zaufanie ludzi. Komentarz stwierdza, że ponowne rozważenie planu przemiany pozwala uniknąć błędu.

Czwarta linia, dziewiąta, zapowiada ustąpienie żalu i pomyślną zmianę dawnych porządków, jeśli towarzyszy jej szczerość. Komentarz wyjaśnia, że zmiana przynosi pomyślność, gdy odpowiada woli ludzi.

Piąta linia, dziewiąta, mówi, że wielki człowiek zmienia się wyraźnie, niczym tygrys zmieniający sierść — jest to obraz przemiany prowadzonej przez przywódcę. Nie potrzeba wróżby, by wiedzieć, że zyska ona zaufanie. Komentarz dodaje, że przemiana wielkiego człowieka jaśnieje blaskiem.

Górna linia, szósta, mówi, że człowiek szlachetny zmienia się niczym lampart zmieniający sierść; oznacza to, że osoby wspierające przemianę dostosowują się do niej. Zwykli ludzie zaś podporządkowują się jej na pozór. Wyprawa wojskowa w takim czasie przynosi niebezpieczeństwo, natomiast pozostanie na miejscu i trwanie przy właściwej drodze — pomyślność. Komentarz wyjaśnia, że zmiana człowieka szlachetnego uwidacznia się w jego postępowaniu, podczas gdy zwykli ludzie po prostu podporządkowują się władcy.

Mądrość przemiany polega na podążaniu za duchem czasu i unikaniu pośpiechu. Reformy Shang Yanga wzmocniły państwo Qin, lecz już po roku ich wprowadzania tysiące ludzi wyrażały niezadowolenie. Gdy Shang Yang został ostatecznie rozerwany końmi, lud nie opłakiwał jego śmierci. Stało się tak, ponieważ reforma została narzucona, zanim zdobyła poparcie ludu. Stąd słowa „dopiero w dniu Ji zyskuje się zaufanie”: trzeba poczekać, aż nadejdzie właściwy moment i ludzie ją poprą. Lud można prowadzić ku przestrzeganiu nowych praw, lecz trudno sprawić, by rozumiał ich pierwotne założenia. Nawet mędrzec musi liczyć się z wolą ludu, uważnie wszystko rozważyć i starannie zaplanować, aby przemiana była słuszna i uzasadniona. Wtedy nie będzie powodu do żalu. Ludzie widzą, że zmiany wprowadzane przez mędrca zdobywają zaufanie, lecz nie dostrzegają, jak starannie zostały wcześniej przygotowane.

Ten fragment objaśnia znaczenie poszczególnych tekstów orzeczeń do linii heksagramu „Przełom” (Ge) z Jing „Księga Przemian” (Yijing). Jego główna myśl jest taka, że przemiana wymaga właściwego wyczucia chwili i zdobycia zaufania, a cały proces powinien przebiegać stopniowo.

Pierwsza linia, dziewiątka u dołu — linia yang — przypada na początek przemiany. Choć nadszedł już odpowiedni moment, ludzie nie zdążyli jeszcze obdarzyć jej zaufaniem. Dlatego należy umocnić istniejący porządek, jakby wiązało się go skórą żółtego wołu, i nie działać pochopnie. Druga linia, szóstka, jest linią yin. Leży w środku trygramu Li, symbolizującego ogień. Gdy nadchodzi „dzień ji”, pomyślny czas na zmianę, działanie przypomina gwałtowne uderzenie drapieżnego ptaka — szybkie i niespodziewane — i przynosi dobry rezultat.

Przy trzeciej linii, dziewiątce — linii yang — przemiana zdobyła już zaufanie. Jeśli mimo to nie podejmie się działania, można przegapić właściwy moment. Czwarta linia, dziewiątka yang, oznacza etap wprowadzania reform: kiedy ludzie ją popierają, pomyślność przychodzi naturalnie. Piąta linia, również dziewiątka yang, jest wyrazista jak tygrysie pręgi. Symbolizuje wielką przemianę zgodną z Niebem i wolą ludzi, która pozwala ustanowić nowy porządek. Przy szóstej, najwyższej linii, szóstce yin, przemiana jest już zakończona. Należy wtedy utrzymać stabilność, bo wymuszanie dalszych zmian przyniosłoby niebezpieczeństwo.

Na koniec objaśniony zostaje obraz heksagramu: dolny trygram Li, czyli ogień, spotyka się z górnym trygramem Dui, czyli jeziorem. Ich układ przypomina wodę i ogień, które wzajemnie się równoważą, i ukazuje przemianę jako nieuniknione prawo działania Nieba. Obraz młodej kobiety — trygramu Dui — u góry i starszej kobiety — trygramu Li — u dołu również wskazuje na nieuchronne zastępowanie starego przez nowe. Przemiana wymaga jednocześnie zdecydowania i ostrożności, a jej idealnym zwieńczeniem jest rządzenie przez Wuwei (niedziałanie).

Ten fragment pisma omawia zasadę „przemiany”. Gdy ludzie znajdują się w tym samym położeniu, lecz mają różne dążenia, potrzebna jest zmiana w sprawach ludzkich. Tylko Mędrzec potrafi postępować zgodnie z prawami Nieba, odpowiadać na potrzeby ludu i przeprowadzać przemiany we właściwy sposób.

„Początek, pomyślność, sprzyjające warunki i prawość” — cztery cnoty heksagramu Qian — oznaczają, że po przemianie nie ma powodu do żalu. Trzeba poczekać na odpowiednią chwilę („dzień ji”) i wprowadzić zmianę, gdy dojrzeją warunki. Wówczas ludzie z własnej woli ją zaakceptują i nie będą mieli wątpliwości.

Zheng Xuan wyjaśnia, że „przemiana” oznacza zmianę, podobną do wody i ognia, które zwalczają się nawzajem, a zarazem przechodzą jedno w drugie. Wang Bi uważa, że ludzie przywykli do ustalonego porządku i trudno im przystosować się do nagłych zmian. Dlatego na początku przemiana nie musi od razu zyskać zaufania; należy poczekać na właściwy moment („dzień ji”), by przekonać ludzi.

Cai Zimu zwraca uwagę, że zarówno przemiana, jak i podążanie za biegiem rzeczy powinny opierać się na zasadzie początku, pomyślności, sprzyjających warunków i prawości. Nie należy bez zastanowienia iść za zewnętrznymi wpływami ani pochopnie wprowadzać zmian. Tylko zgodność z prawą Drogą pozwala uniknąć błędów.

Inni komentatorzy rozwijają tę myśl. Yu Lingsheng mówi, że na początku przemiany należy zachować stabilność, niczym mocno umocować coś żółtą skórą wołu. Liu Changmin uważa, że przywódca przemiany — czyli władca — powinien łączyć środki cywilne i wojskowe. Chang Jizhang przywołuje opowieść, by pokazać, że prawdziwa moc i cnota przemiany sprawiają, iż nawet odległe ludy z własnej woli podporządkowują się władzy. Tak właśnie cesarz Shun, tańcząc z tarczą i toporem, skłonił plemię Youmiao do uległości. Wang Ji podkreśla zaś, że należy wzorować się na cyklicznej zmianie pór roku oraz wyznaczać kalendarz przez obserwację zjawisk niebieskich, aby właściwie rozpoznać moment przemiany.

Główna myśl jest taka: przemiana musi odpowiadać porze wyznaczonej przez Niebo i zdobywać zaufanie ludu. Nie wolno działać zbyt pośpiesznie ani wahać się bez końca; trzeba trzymać się wyważonej i prawej Drogi początku, pomyślności, sprzyjających warunków i prawości.

Ten fragment dotyczy heksagramu Ding w Księdze Przemian — Ognia nad Wiatrem. Naczynie Ding, służące do gotowania, jest tu obrazem zasad rządzenia państwem. W starożytności było ono zarówno naczyniem kuchennym, jak i symbolem władzy państwowej.

W części poświęconej reformie kalendarza czytamy, że kalendarz trzeba stale korygować. Jeśli się tego nie robi, obliczenia astronomiczne stopniowo tracą dokładność. Zjawisko to nazywa się precesją. Ustalenie punktu odniesienia kalendarza, czyli epoki, pozwala zachować precyzję całego systemu.

Obraz heksagramu Ding przedstawia Drewno, czyli trygram Xun, poniżej Ognia, czyli trygramu Li. Symbolizuje to rozpalanie ognia drewnem, by gotować. Orzeczenie brzmi „wielka pomyślność i powodzenie” — zapowiada wyjątkowo pomyślny bieg rzeczy. Mędrzec używa gotowania, by składać ofiary Niebu i dostarczać obfitego pożywienia świętym oraz mędrcom. Heksagram oznacza bystry słuch i wzrok, łagodne podążanie naprzód przy zachowaniu środka, a także zgodność z siłą yang. Z tego względu jest bardzo pomyślny.

Każdy z sześciu wierszy odpowiada innej części naczynia Ding. Początkowy wiersz yin przedstawia przewróconą nogę naczynia: choć wysypują się z niego resztki, okazuje się to korzystne, podobnie jak wzięcie nałożnicy i narodziny syna. Drugi wiersz yang ukazuje jedzenie w naczyniu. Dolegliwości osób w pobliżu nie przeszkadzają temu, kto z niego korzysta, a ostatecznie wróżba jest pomyślna. Trzeci wiersz yang przedstawia oderwane ucho naczynia, które utrudnia jego przenoszenie. Nie można dosięgnąć zupy z bażanta, lecz po deszczu pojawia się szansa na zmianę. Czwarty wiersz yang ukazuje złamaną nogę naczynia i rozlanie królewskiego posiłku — zapowiada to niebezpieczeństwo. Piąty wiersz yin przedstawia złote ucho i poprzeczkę do podnoszenia naczynia, zwaną złotym drążkiem; sprzyja to wytrwałości w prawości. Ostatni, górny wiersz yang ukazuje jadeitowy drążek i zapowiada wielką pomyślność.

W interpretacji Fang Shihua początkowy wiersz odpowiada nodze naczynia Ding, trzy środkowe wiersze yang — jego korpusowi, piąty wiersz yin — uchu, a górny wiersz yang — drążkowi. Rozpalanie ognia drewnem i gotowanie to zwykłe domowe czynności, lecz mędrzec posługuje się nimi, by składać ofiary Niebu i karmić świętych oraz mędrców. Piąty wiersz yin, który łagodnie wznosi się ku górze i zachowuje środek, pozostaje w zgodzie z yang drugiego wiersza. Wyraża to Drogę świętych i mędrców. Jadeitowy drążek z górnego wiersza symbolizuje harmonijne połączenie siły i łagodności, dlatego heksagram szczególnie podkreśla doskonały stan wyrażony słowami „wielka pomyślność i powodzenie”.

Określenie „składać ofiary Niebu” odnosi się do rytuału ku czci Nieba. „Złoty drążek” i „jadeitowy drążek” to poprzeczki wykonane odpowiednio ze złota lub jadeitu, służące do podnoszenia naczynia. „Wielka pomyślność i powodzenie” to formuła z Księgi Przemian oznaczająca wyjątkowo korzystny obrót spraw.

Fragment objaśnia zasady rządzenia państwem i dbania o mędrców za pomocą obrazu heksagramu Ding z Yijing, czyli Klasyki Przemian. Ding, czyli rytualny kocioł, służył w starożytności do gotowania, a zarazem symbolizował władzę państwową.

W dziewiątym drugim miejscu kocioł jest napełniony jedzeniem. Oznacza to, że władca ma realne środki, by utrzymywać mędrców. Jedzenie znajduje się również w kotłach odpowiadających trzeciemu i czwartemu miejscu, lecz w trzecim miejscu ucha kotła jest wygięte i nie da się go podnieść, a w czwartym kocioł jest przepełniony, przez co pęka jego noga i jedzenie się wysypuje. Tylko kocioł z drugiego miejsca może więc rzeczywiście służyć do utrzymywania mędrców.

Początkowa szóstka, znajdująca się najniżej, symbolizuje nogi kotła. Ich odwrócenie zdaje się sprzeczne z porządkiem rzeczy, lecz dzięki temu można wysypać zepsute jedzenie, co oznacza usuwanie nadużyć w rządzeniu. Choć działanie wygląda na niekonwencjonalne, sprzyja odnowie i ostatecznie nie przynosi szkody — podobnie jak poślubienie nałożnicy i narodziny syna.

Dziewiątka w drugim miejscu jest silna i zajmuje pozycję środkową, a brzuch kotła wypełnia jedzenie, symbolizujące zasoby i zdolności. Wyżej znajdują się trzecie i czwarte miejsce, oba obarczone problemami: w trzecim ucho kotła jest wygięte, a w czwartym jedzenie się wysypuje. Dlatego dziewiątka z drugiego miejsca musi złożyć jedzenie w ofierze piątemu miejscu. Obrazuje to mędrca, który oddaje swoje zdolności na służbę władcy. Miejsca te powinny współdziałać, lecz w obecnej sytuacji można polegać tylko na dziewiątce w drugim miejscu, toteż trzeba postępować ostrożnie. Jak inaczej można składać ofiary Niebu i utrzymywać mędrców?

Trzecie miejsce przypada na czas przemian. Wygięte ucho uniemożliwia poruszenie kotła, więc nikt nie może skosztować znajdujących się w nim przysmaków — symbolu zdolności, które pozostają niedostrzeżone. Brak też porozumienia z dziewiątką na szczycie, co budzi żal. Mimo że pierwotny cel, czyli dostarczanie pożywienia, nie zostaje spełniony, zdolność do jego zapewnienia nadal istnieje. Ponadto jadeitowe jarzmo kotła z dziewiątego miejsca na szczycie można w końcu unieść, dlatego ostateczny wynik jest pomyślny.

W czwartym miejscu przepełniony brzuch kotła sprawia, że pęka jego noga i jedzenie się wysypuje, powodując chaos. To obraz porażki wynikającej z braku odpowiednich zdolności. Kluczowe jest zachowanie pustej przestrzeni wewnątrz kotła. Ciężar jego brzucha można unieść właśnie dzięki tej pustce, będącej oznaką mądrości. Stąd obraz „żółtego ucha i złotego jarzma” — ciężar podnosi się za pomocą żółtego ucha, symbolizującego umiar, i metalowego jarzma. Szósta piątka ma właśnie ucho oznaczające umiar oraz jarzmo ze złota, co obrazuje władcę rządzącego państwem drogą środka. Dlatego szczególnie podkreśla się, że „korzystne jest wytrwanie w prawości”.

W dziewiątym miejscu na szczycie jedzenie zostało już podniesione, więc jarzmo kotła nie jest już potrzebne. Miejsce to samo jednak odpowiada położeniu jarzma, co symbolizuje wycofanie się po dokonaniu dzieła. Jadeitowe jarzmo obrazuje zatem szlachetną cnotę. Dziewiątka w drugim miejscu i szósta piątka odpowiadają sobie jako linie twarde i miękkie; metalowe jarzmo unosi przysmaki z kotła, a jadeitowe jarzmo na szczycie samo prowadzi do spełnienia dzieła nauczania i przemiany. Dlatego mówi się, że to wielce pomyślne.

Całość przedstawia zasady rządzenia państwem: władca, symbolizowany przez piąte miejsce, powinien trzymać się drogi środka; mędrzec z drugiego miejsca ma oddawać swoje zdolności na służbę; nadużycia należy usuwać, jak wskazuje pierwsze miejsce; trzeba też unikać podejmowania zadań przekraczających własne siły, co obrazuje czwarte miejsce. Wówczas można w końcu osiągnąć najwyższy stan rządzenia przez Wuwei (niedziałanie), symbolizowany przez miejsce na szczycie.

W „Księdze Przemian” (Yijing) wyrocznia Ding przedstawia bardzo pomyślny obraz, symbolizujący wielkie szczęście, powodzenie i swobodny rozwój. Ding — starożytne naczynie do gotowania — może się wydawać zwykłym garnkiem, lecz w oczach mędrców symbolizuje kształcenie szlachetnych i utalentowanych ludzi, którzy mają rządzić ludem. Tak jak w ding gotuje się potrawy składane w ofierze bóstwom, tak mędrcy służą Niebu, kształcąc utalentowanych ludzi.

Ma Fengyang wyjaśnia: mędrcy składają bóstwom proste ofiary, natomiast do kształcenia mędrców i ludzi szlachetnych używają uroczystszych obrzędów. Jeśli nie potrafią właściwie rozwijać talentów, bóstwa nie przyjmą nawet ofiar. Dlatego składanie ofiar nazywa się „gotowaniem”, a kształcenie ludzi szlachetnych — „wielkim gotowaniem”. Mędrcy i ludzie szlachetni są tak ważni dla Nieba i Ziemi, a jednak w rzeczywistości często umierają, zanim otrzymają należne im stanowiska. To naprawdę bolesne. Jak zatem urzeczywistnić symboliczne znaczenie ding?

Szczegóły obrazu ding również niosą pouczenie. Uszy naczynia są puste w środku, aby można było przewlec przez nie drążek (xuan) i unieść naczynie. Ding mieści najwyżej cztery porcje; jeśli włoży się ich więcej, zawartość się wyleje. Podobnie w rządzeniu państwem trzeba wiedzieć, kiedy poprzestać na tym, co wystarczające.

Yang Jian posłużył się ding jako metaforą reformy: naczynie zmienia postać pożywienia, tak jak rewolucja królów Tang z dynastii Shang i Wu z dynastii Zhou była zgodna z nakazem Nieba. Gdy człowiek szlachetny otrzymuje mandat Nieba, powinien zająć właściwe miejsce, lecz mandat ten nie jest wieczny. Kto postępuje zgodnie z Drogą Nieba, może go zachować; kto jej się sprzeciwia, utraci go. Dlatego człowiek szlachetny nigdy nie zapomina o woli Nieba.

Wyrocznia Zhen, złożona z dwóch trygramów Zhen, symbolizuje grzmot. Tekst wyroczni mówi: „Grzmot rozbrzmiewa i budzi lęk, lecz później przynosi pomyślność; grzmot wstrząsa na odległość stu li, a naczynie z winem ofiarnym (qichang) nie zostaje upuszczone”. Oznacza to, że wobec nagłych zmian należy zachować czujność i szacunek, aby potem móc stawić im czoła ze spokojem. Wielkie wstrząsy mogą przerazić ludzi w bliższej i dalszej okolicy, lecz osoba prowadząca obrzęd pozostaje opanowana.

„Komentarz do Obrazu” mówi: „Grzmot następuje po grzmocie; człowiek szlachetny pozostaje zatem stale czujny i bada samego siebie”. Tak jak kolejne uderzenia pioruna przypominają, by zachować ostrożność i powściągliwość, tak też należy nieustannie doskonalić się i poddawać siebie refleksji.

Współczesna interpretacja heksagramu Zhen (Wstrząs, Grom) z „Yijing” (Księgi Przemian)

W pierwszym dziewiątym miejscu heksagramu Zhen mówi się: gdy nagle rozlegnie się grzmot, najpierw ogarnie człowieka przestrach i niepokój, lecz potem odzyska on spokój i będzie rozmawiał ze swobodą — to pomyślna wróżba. „Komentarz do Obrazów” wyjaśnia, że lęk wywołany przez grzmot pobudza czujność i dzięki temu przynosi pomyślność. Późniejszy spokój wskazuje zaś, że człowiek postępuje zgodnie z prawami Nieba.

Drugie miejsce w szóstym miejscu opisuje gwałtowny grzmot, podczas którego można utracić cenne dobra — „muszle” oznaczają tu dawną walutę. Należy wtedy wspiąć się na wysokie wzgórze, czyli dziewięć wzgórz, i schronić się. Nie trzeba gorączkowo szukać straconych rzeczy; po siedmiu dniach same się odnajdą. „Komentarz do Obrazów” wskazuje, że zagrożenie wynika z sytuacji, w której linia Yin znajduje się ponad mocną linią Yang — „wspiera się na mocnym”.

Trzecie miejsce w szóstym miejscu mówi o drżeniu i niepokoju wywołanych grzmotem. Jeśli jednak człowiek działa ostrożnie, uniknie nieszczęścia. Według „Komentarza do Obrazów” niepokój bierze się z niewłaściwego położenia: linia Yin zajmuje miejsce Yang.

Czwarte miejsce w dziewiątym miejscu ukazuje grzmot, którego dźwięk grzęźnie w błocie i staje się głuchy. „Komentarz do Obrazów” uznaje to za znak, że cnota nie rozwinęła się jeszcze w pełni. Piąte miejsce w szóstym miejscu opisuje grzmot, który raz po raz powraca i niesie ze sobą niebezpieczeństwo. Człowiek może ponieść poważną stratę, ale jeśli postępuje zgodnie z zasadą umiaru — piąta linia zajmuje środkowe miejsce górnego trygramu — uniknie rzeczywistej szkody.

Najwyższe, szóste miejsce w szóstym miejscu opisuje człowieka, któremu drżą nogi, a spojrzenie błądzi z lęku. Wyruszenie na wyprawę zbrojną w takiej chwili przyniesie nieszczęście. Jeśli jednak piorun uderzy w domu sąsiada, a nie u niego, nie spotka go klęska, choć jego relacje małżeńskie mogą stać się przedmiotem cudzych komentarzy. „Komentarz do Obrazów” wyjaśnia, że strach wynika z tego, iż człowiek nie zachowuje umiaru. Znak zapowiada nieszczęście, ale nie prowadzi do rzeczywistej szkody: doświadczenie sąsiada staje się przestrogą.

Heksagram Zhen symbolizuje grom i najstarszego syna. Najstarszy syn przewodniczy ofiarom rytualnym, podczas których używa się wina ofiarnego, zwanego chang. Gdy grzmot wstrząsa okolicą, władca feudalny panujący na obszarze stu li powinien z bojaźnią słuchać jego dźwięku i doskonalić swoją cnotę. W ten sposób jego autorytet i cnota budzą respekt mieszkańców podległego terytorium, a on zachowuje prawo do sprawowania obrzędów — symbolizowane przez siedem naczyń chang, czyli przywilej odprawiania ofiar. W dawnych czasach, gdy władca wyruszał w podróż, najstarszy syn pozostawał w świątyni przodków i prowadził obrzędy. Dlatego heksagram Zhen symbolicznie oznacza „zdolność do przewodniczenia ofiarom”. Pierwsze miejsce w dziewiątym miejscu zapoczątkowuje heksagram Zhen, a jego tekst odpowiada przesłaniu całego heksagramu. Drugie miejsce w szóstym miejscu wiąże się z niebezpieczeństwem, ponieważ miękka linia Yin wznosi się ponad mocną linię Yang. Trzecie miejsce w szóstym miejscu wyznacza zaś końcową fazę ruchu dolnego trygramu Zhen.

Ten fragment, posługując się sześcioma liniami heksagramu Zhen, objaśniającymi w Yijing grom i przebudzenie, przedstawia postawę, jaką należy przyjąć w obliczu zamętu.

Trzecia linia, sześć trzecia, opisuje czujność, która pojawia się w człowieku, gdy wstrząs dopiero się zaczyna. Jak po huku gromu, który budzi, a potem cichnie, praktykujący powinien przyjrzeć się własnemu umysłowi i postępować ostrożnie. Ma się upewnić, że jego wewnętrzna praktyka jest wolna od uchybień i nie dopuścić do błędów w działaniu.

Czwarta linia, dziewięć czwarta, przypada na najgwałtowniejszą fazę wstrząsu, gdy serce napełnia się lękiem. Tekst wskazuje jednak, że właściwa reakcja na wstrząs powinna polegać przede wszystkim na samorefleksji. Kto bez reszty pogrąża się w strachu i nie potrafi się zatrzymać, by spojrzeć na siebie, nigdy nie osiągnie jasności.

Piąta linia, sześć piąta, staje wobec wstrząsów, które nie ustają, a każdy ruch w tę czy tamtą stronę niesie niebezpieczeństwo. Mimo to zaawansowany praktykujący potrafi zachować spokój. To, co naprawdę istotne — wewnętrzna praktyka — nie może zostać odebrane przez wstrząs ani dzięki niemu pomnożone. Zdolność zachowania własnej natury pośród niebezpieczeństwa jest właśnie miarą głębi praktyki.

Szósta linia, na samej górze, znajduje się już daleko od źródła wstrząsu, a jednak okazuje większy niepokój niż ci, których wstrząs rzeczywiście dosięga. Jej umysł jest pusty, a działania chaotyczne. Tekst krytykuje takie odwrócenie uwagi od tego, co najważniejsze, i wskazuje, że naśladując spokój piątej linii, można jeszcze uniknąć nieszczęścia. W przeciwnym razie człowiek przypomina trzecią linię: choć na pozór zachowuje ostrożność, trudno mu współdziałać z innymi.

Na koniec tekst podsumowuje, że u osób o niższym poziomie praktyki brak zewnętrznych wstrząsów utrudnia rozbudzenie zapału do postępu. Porównując poszczególne linie heksagramu Zhen, pokazuje, że prawdziwa praktyka nie polega na zewnętrznych oznakach lęku, lecz na zdolności zachowania wewnętrznej stałości pośród zamętu.

Ten fragment omawia znaczenie heksagramów Zhen — Wstrząs (震卦) i Gen — Zatrzymanie (艮卦) z „Księgi Przemian” (Yijing, 《易经》). Heksagram Zhen symbolizuje grzmot, a wraz z nim wstrząs i przebudzenie. Heksagram Gen symbolizuje górę, a wraz z nią bezruch i powściągliwość.

O heksagramie Zhen mówi się, że najwyższy stan polega na tym, by nie ulegać wstrząsom wywoływanym przez zewnętrzne okoliczności. Gdy grzmot wstrząsa światem, wszystko coś traci, coś wydaje na świat, coś zyskuje albo zatrzymuje się — żaden inny heksagram nie dorównuje mu pod tym względem. Grzmot rozlega się gwałtownie, błyskawica uderza z ogromną siłą, a wszystko pod Niebem traci spokój. Tych, którzy sprzeciwiają się woli Nieba, spotyka kara; nieposłusznych synów się zabija — cóż dopiero powiedzieć o ludziach kultywujących Dao i szlachetnych mężach prowadzących obrzędy ofiarne? Gdy szlachetny mąż przygląda się heksagramowi Zhen, powinien zachować czujność i poddać się refleksji. Dlatego „Wielki Obraz” (Daxiang Zhuan, 《大象传》) mówi: „Grzmot rozbrzmiewa raz za razem; szlachetny mąż, pełen respektu, bada i doskonali samego siebie”.

Kilku uczonych objaśnia ten fragment następująco. Według uczonego Wu heksagram Qian symbolizuje władcę o męskiej sile, a heksagram Kun — ziemie i miasta państwa. Uczony Yu wyjaśnia, że to, co odległe, odnosi się do zewnętrznych przejawów heksagramu, a to, co bliskie — do jego wewnętrznej istoty; zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz widać tu obraz wstrząsu. Zheng Kangcheng, objaśniając obrzędy ofiarne, mówi, że władca odpowiadał za zabicie zwierzęcia ofiarnego, a urzędnicy za ułożenie darów ofiarnych. Xiong Guo wskazuje, że Zhen symbolizuje stopę, a linia początkowa dziewięć (初九) przypomina stopę opartą na górze Dziewięciu Wzgórz.

Heksagram Gen symbolizuje zatrzymanie. Zatrzymuj się, gdy należy się zatrzymać, i ruszaj, gdy należy ruszyć; kiedy bezruch i ruch następują we właściwym czasie, droga staje się jasna. Trzeba zatrzymać się we właściwym miejscu. Górne i dolne trygramy odpowiadają sobie, nie zakłócając się nawzajem. Dzięki temu człowiek nie poddaje się cielesnym pragnieniom, a gdy przechodzi przez dziedziniec, zachowuje się tak, jakby nie dostrzegał innych — i nie popełnia błędu. „Obraz” (Xiang Zhuan, 《象传》) mówi, że złożony z dwóch gór heksagram Gen przypomina szlachetnemu mężowi, by jego myśli nie wykraczały poza to, co należy do jego obowiązków.

Objaśnienia poszczególnych linii przedstawiają się następująco. Linia początkowa sześć (初六) mówi, że zatrzymanie palców u stóp nie przynosi błędu i sprzyja długotrwałemu trwaniu przy właściwej drodze. Linia druga sześć (六二) mówi o zatrzymaniu łydek: nie można wówczas ocalić podążającego za sobą, co wywołuje wewnętrzny żal. Linia trzecia dziewięć (九三) mówi o zatrzymaniu w talii, które rozrywa mięśnie pleców; niebezpieczeństwo przyprawia o palący niepokój. Linia czwarta sześć (六四) mówi, że zatrzymanie ciała nie przynosi błędu. Linia piąta sześć (六五) mówi, że zatrzymanie szczęki pozwala mówić w sposób uporządkowany, a żal znika. Wszystkie te objaśnienia uczą, że człowiek powinien wiedzieć, kiedy należy się zatrzymać.

Ten fragment, odwołując się do heksagramu Gen z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje górę i bezruch, rozważa zasady uczenia się i kształtowania siebie. Jego główna myśl jest taka: prawdziwa wiedza nie polega na nieustannym poszerzaniu horyzontów, lecz na umiejętności zatrzymania się we właściwej chwili.

Najwyższy, dziewiąty 爻 heksagramu Gen mówi: „Trwały i stateczny bezruch przynosi pomyślność”. Komentarz do obrazu wyjaśnia, że stałość pozwala doprowadzić sprawy do dobrego końca. Heksagramy Zhen, symbolizujący grzmot i działanie, oraz Gen to dwa obrazy, za pomocą których mędrcy rozważali najważniejsze zasady nauki.

Współcześni uczący się często wpadają w pułapkę: im szersza ich wiedza, im więcej zdobywają doświadczeń i gromadzą zasad, tym łatwiej stają się przywiązani do własnych poglądów. To tak, jakby wpaść w głęboką otchłań pragnień, z której nawet człowiek o wyjątkowej sile nie potrafi się wydostać. Dlatego w nauce tak ważne jest rozpoznanie chwili, gdy należy się zatrzymać. Zatrzymanie musi mieć oparcie. Gen ukazuje je poprzez plecy, które są stabilne i pozostają nieruchome. Prawdziwy bezruch nie wynika z wymuszonego wysiłku — jest stanem, który pojawia się naturalnie.

Od palców stóp po poszczególne części ciała tekst opisuje pięć poziomów zatrzymania, przedstawionych za pomocą kolejnych pozycji w heksagramie. Palce stóp symbolizują naukę przez naśladowanie krok po kroku. Łydki oznaczają stan, w którym człowiek chce się zatrzymać, ale nie potrafi. Pas ukazuje wymuszony bezruch pośród niepokoju, podobny do metody Gaoziego, który próbował siłą kontrolować umysł. Tułów symbolizuje ostrożne postępowanie, a policzki — rozwagę w słowach i czynach.

Każdy z tych przykładów przedstawia pewien rodzaj zatrzymania, ale żaden nie osiąga jeszcze najwyższego poziomu. Prawdziwa nauka prowadzi do stanu zwanego „trwałym bezruchem Gen”: głębokiego, stabilnego i spokojnego. Taki bezruch daje wewnętrzną stałość. Ze stałości rodzi się spokój, ze spokoju — poczucie bezpieczeństwa, a ono pozwala jasno dostrzegać nawet najdrobniejsze sprawy i trafnie odpowiadać na wyzwania świata. Dzięki temu człowiek może służyć społeczeństwu, a zarazem zachować dystans wobec spraw doczesnych.

Na końcu tekst przypomina jednak, że bez wstrząsu podobnego grzmotowi — czyli bez wielkiej życiowej przemiany — trudno naprawdę oczyścić umysł z rozproszeń i osiągnąć bezruch. Jak mówi sentencja pierwszej pozycji heksagramu: zatrzymanie się już na poziomie palców stóp pozwala uniknąć błędu, lecz najważniejsze jest trwałe zachowanie prawości. Konfucjusz również zauważał, że zatrzymanie się jest w życiu trudne. Kto potrafi postępować zgodnie z drogą bezruchu heksagramu Gen, może liczyć na dobry rezultat.

„Gaozi” to myśliciel z Okresu Walczących Królestw, który opowiadał się za wymuszonym kontrolowaniem myśli. „Yao” to podstawowa jednostka budowy heksagramu w Księdze Przemian; każdy heksagram składa się z sześciu takich linii.

Ten fragment omawia przede wszystkim stan praktyki określany jako „zhi” (zatrzymanie, wyciszenie). Jako obraz poszczególnych części ciała przywołuje łydkę: sama nie chce się poruszać, lecz musi podążać za ruchem stopy. Przypomina to stan praktykującego, który pragnie wewnętrznego spokoju, ale nie potrafi powstrzymać napływu rozproszonych myśli.

W dodatku Yang Jiana rozwija tę myśl: kto naprawdę rozumie „zhi”, ten działa w zgodzie z Dao (Drogą); kto rozumie działanie, ten potrafi spoczywać w wyciszeniu. Większość ludzi nie umie jednak odnaleźć właściwej równowagi między ruchem a bezruchem, tak naturalnej i harmonijnej jak bieg nieba i ziemi czy następowanie po sobie dnia i nocy. Nauka Mędrców o „uspokojeniu pleców” — skupieniu uwagi na plecach — ma sprawić, by zmysły i działania człowieka stały się równie spokojne jak ta część ciała. Gdy osiągnie się ten stan, nawet wśród innych ludzi można czuć się jak w samotności, ponieważ umysł przekroczył podziały i rozróżnienia. Na tym polega prawdziwe „pozostawanie na swoim miejscu”. Dopóki utrzymuje się pojęcie „ja”, wciąż pozostaje przywiązanie.

Komentarz Xionga Guo dodaje, że dawniej znak oznaczający „plecy” zapisywano jako „północ”; bywał on błędnie odczytywany jako znak „zatrzymania”. Zgodnie z tekstem heksagramu należy jednak rozumieć go jako „plecy”.

Sedno nauki jest takie, że najwyższe wyciszenie nie polega na wymuszonym tłumieniu myśli, lecz na osiągnięciu naturalnego stanu wolnego od „ja” i przywiązań. Plecy z natury pozostają nieruchome, a twarz spontanicznie się porusza. Podobnie praktykujący powinien pozwolić umysłowi powrócić do pierwotnej ciszy, zamiast usiłować kontrolować go przez celowe zabiegi.

Mowa tu o zasadach wyrażonych przez heksagram Gen z „Księgi Przemian” — symbolizujący zatrzymanie i bezruch — oraz heksagram Jian, symbolizujący stopniowy postęp. Starożytni mówili, że heksagramy przedstawiające dwie grzmiące siły, dwa wiatry, dwa ognie, dwie wody lub dwa jeziora wiążą się ze wzajemnym ruchem i oddziaływaniem. Jedynie dwie góry stojące obok siebie — heksagram Gen — symbolizują bezruch i brak wzajemnego oddziaływania. Umysł służy myśleniu, lecz myślenie jest właściwe dopiero wtedy, gdy pozostaje w swoich granicach. Przypomina to spokojną taflę wody, która odbija wszystko, a jednak pozostaje nieruchoma, albo słońce i księżyc, które nieustannie oświetlają świat, same nie zmieniając położenia.

Działanie umysłu jest subtelne: jeśli nie myśli się o niczym, można popaść w pustkę, a jeśli myśli się nadmiernie — zacząć gonić za rzeczami zewnętrznymi. Najwyższy stan polega na tym, by pozornie nie myśleć, a mimo to wszystko pojmować. To szczególna nauka mędrców. Dawni komentatorzy wyjaśniali, że „nie wychodzić poza swoje miejsce” oznacza, iż bogaty godzi się z bogactwem, a ubogi z ubóstwem. Jest to jednak tylko zewnętrzny przejaw i nie sięga istoty myślenia. Prawdziwe „niewychodzenie poza swoje miejsce” oznacza, że umysł nie przywiązuje się do spraw zewnętrznych.

Heksagram Gen symbolizuje zatrzymanie, a za jego obraz służy ludzki grzbiet. Uszy, oczy, usta, nos i kończyny znajdują się z przodu i są w ruchu, podczas gdy grzbiet pozostaje nieruchomy. Choć może się wydawać bezużyteczny, łączy się z pięcioma narządami wewnętrznymi i rozprowadza składniki odżywcze, podtrzymując całe ciało. To mądrość polegająca na tym, że to, co pozornie nieużyteczne, może służyć jako użyteczne.

Heksagram Jian, z Gen na dole i Xun u góry, mówi o postępie krok po kroku. Tekst heksagramu głosi, że zamążpójście kobiety przynosi pomyślność, ponieważ powodzenie wymaga przestrzegania właściwego porządku i stopniowego działania. W dążeniu naprzód należy trzymać się prawej drogi; dzięki temu można dobrze rządzić państwem. Obraz heksagramu przedstawia drzewo rosnące na górze i symbolizuje gromadzenie Cnoty. Szlachetny człowiek wyciąga z niego naukę, by rozwijać cnoty i ulepszać obyczaje.

Poszczególne linie heksagramu posługują się obrazem dzikich gęsi wznoszących się w locie. Pierwsza linia, na dole, mówi o młodej gęsi na brzegu: młody człowiek napotka naganę, lecz nie stanie mu się nic poważnego. Druga linia przedstawia gęś odpoczywającą na płaskiej skale i spokojnie żerującą; zapowiada pomyślny skutek rzetelnej pracy. Trzecia mówi o gęsi lecącej na wyżynę. Mąż wyrusza na wyprawę i nie wraca, a żona jest brzemienna, lecz poród okazuje się trudny — to przestroga przed zagrożeniem ze strony wrogów. Czwarta linia ukazuje gęś, która przysiada na drzewie i znajduje poziomą gałąź; wskazuje, że dostosowanie się do warunków pozwala osiągnąć bezpieczeństwo. Piąta przedstawia gęś lecącą ku górskiemu wzgórzu. Żona przez trzy lata nie może zajść w ciążę, lecz w końcu jej pragnienie się spełnia. Oznacza to, że wytrwałość na prawej drodze przynosi powodzenie.

Wszystko to uczy, że należy postępować jak dzikie gęsi podczas wędrówki: krok po kroku, zatrzymując się, gdy przychodzi na to pora — zgodnie z heksagramem Gen — i posuwając się naprzód z rozwagą — zgodnie z heksagramem Jian. Pomyślność zależy od właściwej równowagi między ruchem a bezruchem.

Ten ustęp omawia słowa poszczególnych linii heksagramu „Stopniowy Postęp” w Księdze Przemian (Yijing). Za pomocą obrazów dzikich gęsi w locie i kobiety wychodzącej za mąż wyjaśnia, że w życiu należy postępować krok po kroku i trzymać się swojego miejsca.

W tekście do dziewiątej, górnej linii czytamy, że dzika gęś dolatuje na wyżynę, a jej pióra mogą posłużyć do ozdobienia insygniów ceremonialnych — jest to pomyślny znak. Komentarz do Obrazów wyjaśnia, że pomyślność bierze się z uporządkowanego układu piór, którego nie wolno zakłócać. Obraz ten oznacza, że człowiek powinien zachować prawość.

Heksagram „Stopniowy Postęp” składa się z trygramu Xun, oznaczającego wiatr, i trygramu Gen, oznaczającego górę; symbolizuje stopniowy rozwój rzeczy. Fang Shihua wyjaśnia, że zarówno heksagram „Wpływ” — dotyczący wzajemnego oddziaływania — jak i „Stopniowy Postęp” odnoszą się do związków między kobietą a mężczyzną, lecz każdy z nich ujmuje je inaczej. „Wpływ” mówi o zasadzie wzajemnego oddziaływania, a „Stopniowy Postęp” skupia się na kolejnych etapach zamążpójścia.

Pierwsza linia symbolizuje pannę młodą, jak młoda dzika gęś, która dopiero co opuściła wodę. Druga i piąta linia odpowiadają sobie, przedstawiając prawidłowy związek małżeński. Trzecia i czwarta oznaczają małżeństwo zawarte z konieczności, a linia górna podkreśla wierność zasadom. Panna młoda, która po raz pierwszy opuszcza dom, przypomina młodą gęś oddalającą się od wody: czuje niepokój, co jest naturalne i nie stanowi przewinienia.

Dalej przywołano opowieść o Meng Guang, która z szacunkiem podawała mężowi posiłek na wysokości brwi. Obraz dzikiej gęsi spokojnie jedzącej na kamieniu przy brzegu symbolizuje kobietę taką jak Meng Guang, cnotliwa żona z czasów dynastii Han: nie zabiega ona o bogactwo ani prestiż i zadowala się skromnym życiem. Taka postawa, oparta na zadowoleniu z tego, co się ma, naturalnie przynosi pomyślność. Gdy dzika gęś z piątej linii wzbija się ku górskiemu grzbietowi, nie oznacza to niezadowolenia z obecnego położenia, lecz odmowę przyjęcia byle jakiego rozwiązania. Trzy lata bez potomstwa nie świadczą o niepłodności, ale o wytrwałym czekaniu na odpowiedniego partnera. Podobnie Liang Hong z czasów dynastii Han starannie wybierał żonę i dopiero w późniejszych latach spełnił swoje pragnienie. Taka droga, zgodna z zasadami, jest właściwym wzorem małżeństwa.

Trzecia linia nie ma odpowiadającej jej linii partnerskiej, jak dzika gęś, która przysiadła na suchym lądzie i nie może znaleźć bezpiecznego miejsca. Mąż wyrusza na wyprawę i nie wraca; w tej sytuacji przyjmuje do domu czwartą linię, symbolizującą inną kobietę, lecz nie ośmiela się publicznie uznać dziecka za swoje. Taki wymuszony związek musi nieść nieszczęście. Jednak osamotniona kobieta nie ma oparcia, a bez małżeństwa nikt nie zapewni jej ochrony. Ona także czuje niepokój — przypomina dziką gęś, która nie powinna siadać na drzewie, lecz z braku innego schronienia zmuszona jest tam przysiąść. Utrata oparcia rzeczywiście naraża kobietę na niebezpieczeństwo, ale gdy znajdzie odpowiednie miejsce — niczym równą gałąź, na której może bezpiecznie usiąść — może uniknąć nieszczęścia. Tak należy rozumieć konieczny, zawarty z przymusu związek przedstawiony w trzeciej i czwartej linii.

Na koniec tekst podkreśla, że dzika gęś, która straciła partnera, pozostaje samotna do końca życia, a nawet po śmierci zachowuje czystość piór. Jej niezłomna wierność zasadom przypomina uporządkowane pióra, nadające się do ozdabiania insygniów ceremonialnych. Symbolizuje tym samym wzniosłą prawość, której nie wolno naruszyć.

Ten fragment omawia obraz heksagramu „Guimei” („Wydanie Młodszej Siostry za Mąż”) z Księgi Przemian (Yijing) oraz znaczenie jego komentarzy do poszczególnych linii. Heksagram symbolizuje zamążpójście kobiety, lecz jego obraz wskazuje, że związek wiąże się z licznymi problemami.

Wang Bi (imię grzecznościowe Fusi) wyjaśnia, że trzecia linia, yin, należy pierwotnie do trygramu Gen, symbolizującego zatrzymanie. Porzuca jednak właściwą Drogę i łączy się z czwartą linią, również yin. Przypomina to żonę, która łamie wierność i wiąże się z kimś, kto nie jest jej mężem; stąd złowróżbny obraz „poczęcia, lecz niemożności wychowania dziecka”. Czwarta linia należy do trygramu Xun, symbolizującego drewno, dlatego jej tekst wspomina o „otrzymaniu krokwi”, czyli drewnianej belki dachowej.

Yu wyjaśnia, że piąta linia odpowiada drugiej i symbolizuje właściwą relację między małżonkami, dlatego zapowiada pomyślność. Trzecia i czwarta linia leżą natomiast obok siebie, co przedstawia niewłaściwą relację między kobietą a mężczyzną i wiąże się z niebezpieczeństwem.

Wyrok heksagramu „Guimei” głosi, że zamążpójście przynosi niebezpieczeństwo i w niczym nie sprzyja. Związek kobiety i mężczyzny jest wprawdzie wielką zasadą Nieba i Ziemi, lecz w tym heksagramie linie zajmują niewłaściwe miejsca — linia yin znajduje się na miejscu yang — a słabe góruje nad silnym. Dlatego obraz ten zapowiada niepomyślny wynik. Heksagram przedstawia jezioro pod grzmotem, z trygramem Dui na dole i Zhen u góry. Człowiek szlachetny, widząc ten obraz, rozumie, że należy starannie rozważać ostateczne skutki swoich działań.

Poszczególne teksty linii przedstawiają następujące obrazy. Dziewiąta na pierwszym miejscu: młodsza siostra zostaje wydana za mąż jako towarzyszka panny młodej; nawet z jedną nogą niesprawną potrafi chodzić, a wyruszenie naprzód przynosi pomyślność. Dziewiąta na drugim miejscu: jedno oko jest niewidzące, lecz nadal można patrzeć; właściwe jest wytrwać w swojej drodze jak pustelnik. Szósta na trzecim miejscu: zamążpójście zostaje opóźnione, a kobieta musi zostać wydana jako towarzyszka panny młodej. Dziewiąta na czwartym miejscu: ślub się opóźnia, lecz z czasem nadejdzie odpowiednia chwila. Szósta na piątym miejscu: cesarz Yi wydaje siostrę za mąż; rękaw jej stroju, jako głównej żony, jest skromniejszy niż rękaw stroju towarzyszącej jej kobiety. Gdy księżyc jest w pełni, nadejdzie pomyślność. Szósta na szczycie: kobieta niesie pusty kosz, a mężczyzna zarzyna owcę, lecz nie pojawia się krew; w niczym to nie sprzyja.

Na koniec tekst przeciwstawia heksagram „Guimei” heksagramowi „Jian” („Stopniowy Rozwój”). „Jian” przedstawia proces, w którym kobieta stopniowo staje się główną żoną, natomiast „Guimei” pokazuje, że od razu zostaje nią przy wydaniu za mąż, bez stopniowego przechodzenia przez kolejne etapy. Ten kontrast sugeruje, że małżeństwo potrzebuje czasu i stopniowego rozwoju, aby stać się trwałe.

Ten fragment dotyczy przede wszystkim zasad pomyślności i nieszczęścia związanych z zamążpójściem kobiet w starożytności. Współcześnie można to ująć tak:

Przy zamążpójściu liczyły się pozycja kobiety i właściwy przebieg ceremonii. Ślub prawowitej żony był uznawany za pomyślny, ponieważ jej miejsce było zgodne z porządkiem i mogła wspierać moralne postępowanie kobiet w całym państwie. Podobnie linia dziewiąta na piątym miejscu symbolizuje władcę: pozycja prawowitej żony powinna być ugruntowana i łagodna, by kraj mógł cieszyć się pokojem.

Inaczej przedstawiało się zamążpójście konkubin towarzyszących pannie młodej. Ich pozycja była niska, co obrazują słowa klasyki „dziewczyna niesie kosz, lecz kosz jest pusty” — pusty kosz oznacza brak rzeczywistego statusu — oraz „mężczyzna zarzyna owcę, ale nie ma krwi”, co symbolizuje niepełną ceremonię ślubną. Linia szósta na najwyższym miejscu przedstawia taką konkubinę: wymuszona próba zdobycia wyższej pozycji sprowadza nieszczęście.

Pozostałe linie również niosą określone znaczenia. Linia dziewiąta na czwartym miejscu przypomina najstarszą córkę oczekującą na zamążpójście. Linia szósta na piątym miejscu zajmuje najbardziej dostojną pozycję; odpowiada jej opowieść o siostrze króla Yi z dynastii Shang, wydanej za króla Wen z dynastii Zhou. Linia szósta na drugim miejscu przedstawia prawowitą żonę towarzyszącą pannie młodej, która powinna zachować skromność i przestrzegać obyczaju. Linia początkowa i linia szósta na drugim miejscu należą do tej samej trygramowej całości, co odzwierciedla tradycyjną zasadę, według której kobieta w domu podlega ojcu, a po ślubie mężowi. Linia szósta na trzecim miejscu przedstawia kobietę starszą wiekiem, lecz nisko urodzoną, która może jedynie czekać na decyzję innych.

Cały fragment, za pomocą symboliki heksagramu, objaśnia różnicę między prawowitą żoną a konkubiną w dawnym małżeństwie i podkreśla wagę właściwej pozycji oraz przestrzegania obyczaju. Zgodność miejsca ze statusem przynosi pomyślność, a próba zajęcia pozycji, która komuś nie przysługuje, sprowadza nieszczęście.

Ten ustęp dotyczy dawnego zwyczaju małżeńskiego zwanego „powrotem młodszej siostry” (guimei): młodsza siostra wychodziła za tego samego mężczyznę co jej starsza siostra. Opisuje też zawartą w tym zwyczaju naukę o właściwym postępowaniu.

Autor posługuje się obrazem nieba: gdy Księżyc zbliża się do pełni i znajduje się w centrum, pani domu — żona władcy — zajmuje w małżeństwie główną pozycję i ma wysoką rangę. Towarzyszące jej młodsze siostry nie mogą się z nią równać. Piąta linia jest wprawdzie skromna, lecz jej rękawy, symbolizujące pozycję, nie dorównują ozdobnością szacie głównej żony. Młodsze siostry nie ośmielają się zasiadać na równi z panią domu. Powinny podążać za nią miarowym krokiem i naśladować jej De. Właśnie dzięki takiej pokorze mogą uniknąć zazdrości i sporów. Jest to podobne do połączenia Nieba i Ziemi, z którego rodzą się wszystkie rzeczy — i służy urzeczywistnieniu wielkiego ładu Nieba i Ziemi.

Jeśli pani domu odznacza się wysoką cnotą, a towarzyszące jej młodsze siostry nie potrafią być pokorne i uległe, narażają się na nieszczęście. Dlatego heksagram „Powrót młodszej siostry” mówi wprost: „Wyprawa przynosi nieszczęście” — samodzielne dążenie naprzód niesie zagrożenie. Wskazuje to, że nie ma tu pomyślnego wyniku: można jedynie podążać za innymi, nie zaś narzucać swoją wolę. Nawet gdy ktoś ogranicza się i postępuje ostrożnie jak chromy lub niewidomy, wciąż musi liczyć się z niebezpieczeństwem — cóż dopiero, gdy próbuje zdobyć względy przez aktywne zabieganie o nie? To bardzo surowe ostrzeżenie.

Choć zwyczaj „powrotu młodszej siostry” przedstawiano jako obyczaj zgodny z wielkim ładem Nieba i Ziemi, towarzyszące żonie kobiety narażały się na niebezpieczeństwo, jeśli nie trzymały się swojej roli. Dziś ten zwyczaj już nie istnieje, lecz rozróżnienie między żoną a konkubinami nadal ma znaczenie. Osoba o niższej pozycji powinna umieć się powściągnąć, a ta, która pragnie zostać główną żoną, powinna szczególnie wziąć sobie do serca ostrzeżenie zawarte w piątej linii. Władcy i dostojnicy powinni zaś zachowywać ostrożność, aby w domu panowała zgoda. W przeciwnym razie skutki mogą być tragiczne: upadek państwa i rozpad rodziny. Mędrcy napominali nawet w tak drobnych sprawach, bo nie chcieli, by drobiazgi naruszyły harmonię Nieba i Ziemi.

W dodatku Yang Jian wyjaśnia, że pierwsza linia yang zajmuje niską pozycję i symbolizuje młodszą siostrę towarzyszącą starszej. Nie może ona działać samodzielnie — jak chroma, która z trudem stawia kroki. Takie podążanie naprzód odpowiada jednak jej roli, dlatego mówi się: „Wyprawa przynosi pomyślność”. Xiong Guo objaśnia zaś heksagram przez odniesienie do gwiazd: w „Powrocie młodszej siostry” trygram Zhen symbolizuje starszego brata, który zajmuje się sprawami zewnętrznymi, a trygram Dui — młodą kobietę oczekującą na zamążpójście. W zapiskach o urzędnikach niebieskich cztery gwiazdy Xu Nü utożsamiono z gwiazdami skromnych konkubin. Dlatego zarówno Zixia, jak i Meng Zong uznawali, że heksagram ten dotyczy zwyczaju towarzyszenia starszej siostrze w małżeństwie.

„Feng” z hexagramu Feng z Yijing mówi o prawidłach rządzących czasem rozkwitu. Feng oznacza wielkość i jasność, podobną do słońca, które oświetla wszystko, gdy stoi wysoko na niebie. Władca, symbolizujący przywódcę, powinien naśladować tę jasną i prawą postawę. Nie musi się niepokoić, powinien jednak zachować umiar, jak słońce w południe: po południu słońce zaczyna chylić się ku zachodowi, a gdy księżyc osiąga pełnię, znów zaczyna ubywać. Takie są prawa rządzące niebem i ziemią; podobne prawidła obowiązują też w ludzkich sprawach oraz w sferze duchów.

Obrazem hexagramu Feng jest grzmot i błyskawica. Człowiek szlachetny wyciąga z tego wniosek, że powinien rozpatrywać sprawy z najwyższą wnikliwością i wymierzać kary. Sześć linii hexagramu ukazuje różne sytuacje.

Linia dziewiąta na dole mówi, że spotkanie władcy, z którym można nawiązać więź, przynosi dziesięć dni bez błędów. Dalsze działanie prowadzi do dobrego wyniku, lecz przekroczenie tego czasu może sprowadzić nieszczęście.

Linia szósta na drugim miejscu opisuje sytuację, w której jasność zostaje przesłonięta: w samo południe widać gwiazdę polarną. Działanie w takich okolicznościach może wzbudzić podejrzenia, lecz szczerość serca przyniesie pomyślność.

Linia dziewiąta na trzecim miejscu mówi o tym, że jasność przesłania jeszcze większy cień. W południe widać małe gwiazdy; jest to jak złamanie prawego ramienia. Nie dochodzi wprawdzie do poważnego nieszczęścia, lecz trudno dokonać czegoś wielkiego.

Linia dziewiąta na czwartym miejscu również opisuje przesłonięcie jasności i gwiazdę polarną widoczną w południe. Jeśli jednak pojawi się łagodny władca, ostatecznie nadejdzie pomyślność.

Linia szósta na piątym miejscu zapowiada powrót jasności, błogosławieństwo i dobrą sławę. To wielka pomyślność.

Linia szósta na górze ostrzega przed domem, który jest wielki, lecz rzuca cień na całe gospodarstwo. Przez trzy lata ktoś zagląda do środka, ale nie widzi tam nikogo. To zły znak: nadmierne dążenie do wielkości może doprowadzić do zamknięcia się w sobie.

Fang Shihua, uczony zajmujący się Yijing w czasach dynastii Ming, wyjaśnia, że wielkość hexagramu Feng przypomina słońce stojące wysoko na niebie, dzięki któremu wszystko staje się widoczne. Gdy zapada zmierzch i wszystko odpoczywa, nie można już dostrzec takiego obrazu rozkwitu. Władca, który rządzi światem, powinien kierować się właśnie jasnością i prawością. Choć w hexagramie jasność znajduje się na dole i pozornie zmierza ku ciemności, a grzmot jest u góry i może przywodzić na myśl chmury, nie ma powodu do obaw. Słońce po osiągnięciu zenitu chyli się ku zachodowi, lecz potem znów wschodzi; po burzy niebo się rozpogadza. Obecna jasność, choć jest na dole, w końcu wzniesie się na środek nieba. Grzmot, choć rozbrzmiewa u góry, ostatecznie przyniesie nową jasność.

Słońce z natury rzeczy nadejdzie z chwilą, gdy oświetli cały świat. Cóż więc martwić się, że nie wzniesie się do południa? Wszystkie istoty pod niebem ujrzą w końcu światło. Nie ma zatem powodu do obaw: słońce powinno osiągnąć zenit i rozświetlić wszystkie strony świata. Gdy w południe wznosi się najwyżej i świeci najjaśniej, światło pobudza do działania, a działanie przynosi obfitość. Na tym polega zasada, według której władca sprawuje rządy nad światem.

Komentarz do szóstej linii w piątym miejscu mówi o „nadchodzącym blasku” (来章, laizhang). W istocie odnosi się on do obrazu „słońca w południe”, symbolizowanego przez szóstą linię w drugim miejscu. Ta linia jest główną linią trygramu Li, który symbolizuje słońce, i oznacza słońce w zenicie. Jednak pod wpływem górnego trygramu Zhen, symbolizującego grzmot, pojawiają się niezwykłe zjawiska: „obfitość osłonięta matą” (丰其蔀), czyli przyćmienie światła, oraz „w południe widać gwiazdy” (日中见斗). Nie ma jednak powodu do obaw. Blask słońca w swej istocie nigdy nie zanikł, a jedynie został na pewien czas przesłonięty przez chmury symbolizowane przez dziewiątą linię w czwartym miejscu.

Dziewiąta linia w czwartym miejscu znajduje się u początku ruchu trygramu Zhen i dlatego powoduje przesłonięcie. Dzień staje się przez to ciemny jak noc, co odpowiada obrazowi heksagramu Mingyi. Gdy jednak chmury się rozproszą i słońce znów ukaże się w zenicie, ponownie spotka się z „panem Yi” — określeniem odnoszącym się do szóstej linii w drugim miejscu — i ostatecznie przyniesie pomyślność. Dziewiąta linia w pierwszym miejscu i szósta linia w drugim należą do świetlistego układu trygramu Li. Ich spotkanie byłoby doskonałym połączeniem, lecz na pewien czas zostało przesłonięte. Obraz heksagramu podpowiada, że jeśli w ciągu dziesięciu dni po deszczu znów się rozpogodzi, światło dnia ponownie się ukaże. Nie ma potrzeby nadmiernie się martwić.

Dziewiąta linia w trzecim miejscu znajduje się pod działaniem grzmotu: chmury gęstnieją i zaczyna padać ulewny deszcz. Choć jest południe, przy takiej ulewie nie należy wyruszać w drogę. Spośród trzech linii trygramu Li tylko szósta linia w drugim miejscu symbolizuje południe. Pierwsza i trzecia linia są jak lewa i prawa ręka. W tej sytuacji prawa ręka — dziewiąta linia w trzecim miejscu — nie powinna działać pochopnie, bo może zostać złamana. To jednak skutek zmiany pogody, a nie wina samej linii.

Prawdziwa droga do obfitości polega na tym, by rozświetlać świat niczym słońce w zenicie. Niektórzy myślą natomiast jedynie o „powiększaniu swego domu” (丰其屋). Nie zastanawiają się, jak w południe słońce mogłoby obdarzać wszystkich swoim światłem, lecz troszczą się wyłącznie o rozbudowę własnego domu. Jak takie samolubne postępowanie może równać się z drogą władcy?

Ten fragment tekstu omawia dwa główne pojęcia: zamknięcie się w sobie i powszechne oświetlanie świata, a także mądrość heksagramu Podróżnego.

W pierwszej części ludzką kondycję ukazano za pomocą obrazu domu. Ci, którzy wynoszą się ponad innych i sądzą, że nikt im nie dorówna, w rzeczywistości zamykają się w odosobnionym domu. Wznoszą okazałe budowle, przekonani, że wzbijają się ku niebu, lecz ich domy pustoszeją, aż w końcu sami stają się ofiarami własnego odosobnienia. Człowiek prawdziwie mądry nie oświetla wyłącznie siebie, lecz rozjaśnia cały świat niczym słońce w zenicie. Tak powinien postępować władca: wtedy, nawet dokonawszy wielkich czynów, nie popadnie w pychę i zyska uznanie. W porównaniu z samotnymi władcami, którzy odcinają się od innych, właśnie takie postępowanie jest prawdziwą obfitością.

Druga część objaśnia heksagram Podróżnego (Lu), w którym u dołu znajduje się Góra, a u góry Ogień; jego obrazem jest ogień u podnóża góry. Heksagram podpowiada, że człowiek przebywający z dala od domu powinien zachować łagodność i umiar, a także trzymać się jasności — wtedy może osiągnąć niewielki sukces. Szlachetny człowiek wyciąga z tego wniosek, by jasno rozpoznawać sprawy i ostrożnie stosować kary, nie zwlekając z rozstrzyganiem postępowań. Poszczególne linie heksagramu przedstawiają różne sytuacje.

Linia początkowa, sześć na dole, mówi, że skąpe, drobiazgowe kalkulowanie podczas podróży może sprowadzić nieszczęście; przyczyną jest ciasnota umysłu. Druga linia, sześć na drugim miejscu, opisuje podróżnego, który znajduje miejsce na nocleg i ma przy sobie pieniądze oraz służbę. Jeśli trzyma się właściwej drogi, nie popełni błędu. Trzecia linia, dziewięć na trzecim miejscu, mówi o spalonym schronieniu i utracie służby. To sytuacja bardzo niebezpieczna: traktując podwładnych jak obcych, przypadkowych ludzi, podróżny porzuca powinności moralne. Czwarta linia, dziewięć na czwartym miejscu, opisuje zdobycie pieniędzy i siekiery, czyli potrzebnych narzędzi, lecz także brak zadowolenia, ponieważ podróżny nie znalazł jeszcze dla siebie właściwego miejsca.

Dodatek objaśnia wyrażenie „zajrzeć przez drzwi i nie zobaczyć nikogo”. Znak oznaczający „zaglądać” odnosi się do spoglądania przez szczelinę w drzwiach. Nawet gdy ktoś szeroko otwiera oczy, nie dostrzega tam żadnej osoby; wyrażenie to opisuje stan całkowitej pustki.

Ten fragment z Jingu (Księgi Przemian), poświęcony heksagramowi Lü, opisuje różne sytuacje, jakie mogą spotkać człowieka w drodze, oraz mądrość potrzebną, by właściwie na nie odpowiadać.

Komentarz do linii dziewiątej na piątym miejscu mówi o utracie strzały podczas polowania na bażanty, po której człowiek ostatecznie zyskuje uznanie. Polowanie obrazuje zyski i straty w podróży: nawet jeśli poniesiemy stratę, trwanie przy właściwej drodze przyniesie nam w końcu uznanie. Komentarz do linii na najwyższym miejscu przywołuje zaś obraz płonącego ptasiego gniazda. Ostrzega, że osoba zajmująca wysoką pozycję, która z arogancją podchodzi do podróży — będącej tu przenośnią życiowych kolei losu — może najpierw odczuć triumf, a potem ściągnąć na siebie nieszczęście. Będzie jak ktoś, kto gubi wołu na polu i nie potrafi go odzyskać.

Obraz heksagramu Ogień nad Górą (Góra u dołu, Ogień u góry) przedstawia podróżnego niosącego światło w dalszą drogę. Fang Shihua wyjaśnia, że podczas podróży trzeba umieć postępować łagodnie i ustępliwie — tak jak zewnętrzna miękkość trygramu Ognia — a zarazem zachować wewnętrzną stanowczość, na wzór powściągliwości trygramu Góry. Zwykły podróżny powinien dbać o szczegóły, podobnie jak kupiec, który musi właściwie zająć się służbą, dobytkiem i innymi codziennymi sprawami. „Wielka podróż” książąt i możnych dotyczy natomiast losów państwa, dlatego wymaga jeszcze większej ostrożności.

Linia szósta na pierwszym miejscu przestrzega, że człowiek niskiej pozycji, który przesadnie przejmuje się drobiazgami — na przykład traktowaniem służby — może ściągnąć na siebie kłopoty; powinien więc nabrać szerszego spojrzenia. Linia dziewiąta na trzecim miejscu ostrzega z kolei, że nadmierna surowość i niecierpliwość, na przykład zbyt ostre traktowanie podwładnych, mogą doprowadzić do pożaru domu i odejścia służby. Najlepszą postawę zwykłego podróżnego pokazuje linia szósta na drugim miejscu: zachowuje ona środek i łagodność, zapewniając sobie schronienie oraz rozsądnie zarządzając majątkiem i służbą. Linia dziewiąta na czwartym miejscu wskazuje natomiast, że osoby wysoko postawione powinny znać swoje miejsce; jeśli będą nieustannie zmieniać rozkazy, stracą autorytet.

Dzięki przedstawieniu losów podróżnych o różnym statusie społecznym tekst ukazuje, że życie przypomina podróż. Niezależnie od pozycji trzeba łączyć stanowczość z łagodnością: nie wolno ani wikłać się w drobiazgi i tracić szerszej perspektywy, ani uparcie narzucać swojej woli i sprowadzać na siebie nieszczęścia. Szczęście i bezpieczeństwo przynosi dopiero zachowanie równowagi.

Ten fragment objaśnia położenie człowieka za pomocą heksagramu Lü (Wędrowiec), który symbolizuje tułaczkę i podróż. Gdy człowiek nie ma stałego miejsca ani oparcia, nawet zdobyte pieniądze — środki na drogę — nie wystarczą, by odmienić jego los; pozostaje mu płynąć z prądem. Heksagram Li, symbolizujący Ogień, pojawiający się na górze, zapowiada zniszczenie przez płomienie. Obrazy łez i rozpaczliwego szlochu wskazują na nieszczęście, a utrata krowy symbolizuje utratę podstawy i oparcia.

Tekst przywołuje historyczne przestrogi: Taikang z dynastii Xia i Yang Guang, cesarz dynastii Sui, początkowo żyli w dostatku i oddawali się przyjemnościom, lecz ostatecznie skończyli we łzach. Pokazuje to, że człowiek na wysokim stanowisku, który przez długi czas przebywa poza swoim miejscem, nieuchronnie traci oparcie — niczym ptak, którego gniazdo spłonęło. Wyjątkiem jest sytuacja podobna do piątej linii heksagramu Li, symbolizującej trafienie bażanta: choć początkowo można ponieść stratę, sława zdobyta dzięki talentowi literackiemu może zyskać przychylność Nieba. Takie przykłady stanowią odrodzenie dynastii Xia za Shaokanga oraz losy księcia Huan z Qi, znanego jako Xiaobai, i księcia Wen z Jin, znanego jako Chong’er.

Dla zwykłego człowieka wyjazd w poszukiwaniu utrzymania bywa koniecznością: może starać się o urzędniczą karierę albo zajmować handlem i zyskiem. Powinien traktować sługi życzliwie, jak własne dzieci, a wobec swego pana postępować z szacunkiem należnym starszemu bratu. Jeśli nie będzie chciwy i nie ulegnie gniewowi, może zachować bezpieczeństwo. Człowiek stojący wyżej powinien zaś pamiętać, że nie wolno mu lekkomyślnie opuszczać swojej pozycji, chyba że dokona czegoś wyjątkowego i zdobędzie uznanie, jak łucznik, który trafił bażanta.

W dodatku Wang Ji dodaje, że ogień na górze — obraz heksagramu Lü — symbolizuje jasność umysłu i ostrożność. Ogień nie pozostaje w jednym miejscu, podobnie jak wędrowiec nie ma stałego schronienia. Najgorszy los spotyka tego, kto, niczym więzień, zostaje zamknięty w więzieniu. Niezależnie od tego, czy chodzi o Syna Nieba, jak w przypadku króla Hui z dynastii Zhou, który zbiegł do Zheng, o feudała, czy o zwykłego człowieka, każdy przebywający z dala od domu powinien zachować jasność ognia i stateczność góry.

Ten fragment omawia znaczenie dwóch heksagramów: Lü i Xun.

Najpierw heksagram Lü. W starożytności ludzie różnego stanu odbywali własne „podróże”: książęta — książęce wyprawy, jak w przykładzie Ren z Qianzhou; dostojnicy — podróże właściwe ich pozycji, jak Chen Wenzi, który udał się do innego państwa; mędrcy zaś — wędrówki takie jak podróże Konfucjusza po różnych królestwach i wyprawy Mencjusza, który wszędzie przekonywał władców. Wędrówka króla Wena w czasie nieszczęść szczególnie skłania do namysłu. Stąd słowa: „Drobiazgi podczas podróży — to nieszczęście, które człowiek ściąga na siebie”, a także: „W podróży otrzymuje wsparcie, lecz w sercu nie odczuwa radości”. Konfucjusz wędrował na wschód, zachód, północ i południe. Pokazuje to, że traktowanie podwładnych jak ludzi, z którymi jest się tylko przejazdem, prowadzi do utraty prawości, a odnoszenie się w taki sposób do przełożonych sprowadza nieszczęście. Takie podejście nie sprawdza się ani wobec osób stojących niżej, ani wobec tych stojących wyżej.

Następnie heksagram Xun, który symbolizuje wiatr. Wskazuje on na niewielkie powodzenie, sprzyja podróży i spotkaniu szlachetnej osoby. W heksagramie oba trygramy to Xun, co symbolizuje wielokrotne ponawianie rozkazów. Mocna linia dziewiąta na drugim miejscu podporządkowuje się wyważonej linii dziewiątej na piątym miejscu, dzięki czemu jej zamiar może się urzeczywistnić. Linie miękkie ustępują liniom mocnym, stąd niewielkie powodzenie oraz pomyślność podróży i spotkania szlachetnej osoby.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Linia początkowa, szósta, oznacza wahanie między postępem a odwrotem; właściwą postawą dla wojownika jest niezłomność. Linia dziewiąta na drugim miejscu: uniżenie aż do poziomu pod łóżkiem — znak skrajnej pokory — oraz szacunek właściwy kronikarzowi i wróżbicie przynoszą pomyślność i brak nieszczęść. Linia dziewiąta na trzecim miejscu: częsta zmiana nastawienia prowadzi do kłopotów. Linia szósta na czwartym miejscu: żal znika, a polowanie przynosi różnorodną zdobycz, co symbolizuje osiągnięcie dobrych rezultatów. Linia dziewiąta na piątym miejscu: wytrwanie przy właściwej drodze przynosi pomyślność, usuwa żal i nie prowadzi do niepowodzenia. Początek może być trudny, lecz ostatecznie wszystko ułoży się dobrze. Działanie w trzech dniach przed dniem Geng i w trzech dniach po nim — według dawnego sposobu rachuby czasu — przynosi pomyślność. Linia górna, dziewiąta: uniżenie aż pod łóżko i utrata wsparcia; nawet wytrwanie przy właściwej drodze nie uchroni przed niebezpieczeństwem.

Na koniec wyjaśniono, że heksagram Xun symbolizuje wiatr, a wiatr przypomina rozkaz Niebios. Gdy władca ogłasza rozporządzenie, powinien wielokrotnie je powtarzać, by — niczym wiatr — przeniknęło do ludzkich serc. Mocna linia dziewiąta na drugim miejscu podporządkowuje się wyważonej linii dziewiątej na piątym miejscu, dzięki czemu może spełnić zamiar przekazania rozkazu. Linie miękkie ustępują mocnym, dlatego pojawia się niewielkie powodzenie oraz pomyślność podróży i spotkania szlachetnej osoby. Korzyści płynące z podróży i spotkania szlachetnej osoby nie są błahe.

Uwaga: dzień Geng to jeden z dni w dawnym kalendarzu opartym na cyklu pni niebiańskich i gałęzi ziemskich. Wyrażenie „trzy dni przed Geng i trzy dni po Geng” oznacza okres trzech dni przed tym dniem i trzech dni po nim.

Ten fragment dotyczy objaśnienia sentencji przypisanych do poszczególnych linii heksagramu Xun z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje wiatr i uległość. Heksagram Xun przedstawia łagodność wiatru: przenika on wszystko, nie napotykając przeszkód. Tekst omawia kolejne linie.

Dziewiąta linia na piątym miejscu, linia yang, symbolizuje wielką osobistość. Jest jak silny wiatr, który sprawia, że wszystko poddaje się jego działaniu. Komentator Yu objaśnia ją za pomocą Niebiańskich Pni: Jia oznacza początek spraw, a heksagram Gu mówi o przywracaniu porządku po chaosie. Geng oznacza moment, gdy sprawy są już zaawansowane i potrzebują przemiany. Heksagram Xun podkreśla, że ostrożne postępowanie prowadzi do dobrego rezultatu.

Pierwsza linia, sześć na pierwszym miejscu, jest linią yin. Powinna odpowiadać czwartej linii, lecz w danej sytuacji lepiej, by podążała za piątą. Niezdecydowanie może sprawić, że przegapi właściwy moment; korzystniej jest działać stanowczo, jak wojownik. Tekst posługuje się obrazem udanego polowania: czwarta linia „zdobywa trzy rodzaje łupu”, a pierwsza również powinna dochować wojowniczej wierności.

Druga linia, dziewięć na drugim miejscu, leży w dolnym trygramie Xun i jest stabilna niczym podstawa łóżka. Korzystanie z usług historyka i wróżbity może wydawać się oznaką zamętu, jednak trwanie przy drodze, która jest zarazem właściwa i wyważona, przynosi pomyślność i chroni przed nieszczęściem.

Trzecia linia, dziewięć na trzecim miejscu, znajduje się między dolnym a górnym trygramem Xun. Pozornie podąża za piątą linią, lecz w rzeczywistości jej uwaga skupia się na dziewiątej linii na szczycie heksagramu. To rozdarcie prowadzi do trudności.

Dziewiąta linia na szóstym miejscu, czyli linia yang na samym szczycie heksagramu Xun, oznacza skrajną uległość, jakby ktoś ukrywał się pod łóżkiem. Prowadzi to do utraty majątku i narzędzi, symbolizujących podstawy egzystencji. Nawet zachowanie pozorów prawości nie chroni wówczas przed niebezpieczeństwem. Tekst kończy się podkreśleniem, że gdy sytuacja wymaga uległości, podporządkowanie się niewłaściwej osobie może sprowadzić nieszczęście, choćby postępowanie samo w sobie było prawe.

Wyrażenie „na polowaniu zdobyć trzy rodzaje łupu” odnosi się do dawnego podziału zwierzyny łownej na trzy kategorie. „Majątek i topór” oznaczają pieniądze i narzędzia, a symbolicznie także podstawy, na których opiera się życie. „Historyk i wróżbita” to urzędnicy odpowiedzialni w starożytności za wróżby i obrzędy ofiarne.

Ten fragment objaśnia heksagram Dui z „Księgi Przemian” (Yijing), który symbolizuje jezioro i radość. Składa się z dwóch znaków Dui — dolnego i górnego. Sentencja heksagramu mówi: „Pomyślność; korzystne jest wytrwać na właściwej drodze”.

Główna myśl jest taka, że Dui oznacza radość, która przynosi prawdziwy pożytek, gdy człowiek jest wewnętrznie silny, a na zewnątrz łagodny. Radość zgodna z Drogą Nieba i bliska sercom ludzi sprawia, że lud zapomina o trudzie, a nawet w obliczu niebezpieczeństwa — o śmierci. Taka wielka radość potrafi dodawać ludziom ducha.

Objaśnienia poszczególnych linii są następujące. Pierwsza linia, na początku, dziewiąta: „Spokojna radość. Pomyślność”, ponieważ właściwe postępowanie nie pozostawia miejsca na wątpliwości. Druga linia, dziewiąta: „Szczera radość. Pomyślność; żal znika”, ponieważ towarzyszy jej uczciwość. Trzecia linia, szósta: „Radość wymuszona przynosi niebezpieczeństwo”, gdyż linia znajduje się w niewłaściwym położeniu. Czwarta linia, dziewiąta: „Radość rodząca się z narady nie jest jeszcze ustalona; drobna dolegliwość minie” — to powód do świętowania. Piąta linia, dziewiąta: „Zaufanie do małego człowieka przynosi niebezpieczeństwo”: choć linia zajmuje właściwe położenie, zaufano niewłaściwej osobie. Szósta linia, na górze: „Zachęcanie innych, by sprawić sobie przyjemność” — takie postępowanie nie jest otwarte i uczciwe.

Tekst podkreśla, że dwa jeziora leżące obok siebie symbolizują przyjaciół, którzy uczą się i rozmawiają ze sobą — to obraz „połączonych jezior” w heksagramie Dui. Prawdziwa radość wymaga wewnętrznej prawości i siły oraz zewnętrznej łagodności. To zaleta czterech linii Yang, czyli linii mocnych. Gdy brakuje prawości i cnoty siły, pojawia się niebezpieczeństwo, podobnie jak w przypadku dwóch linii Yin, czyli linii słabych i łagodnych.

Analizując linie heksagramu, autor wskazuje także zasady przyjaźni. Pierwsza linia podkreśla zgodne współżycie, a czwarta — rozmowę i wspólne rozważanie spraw. Na początku przyjaźni należy zachować szczerość i serdeczność, tak jak Liu Xiahui, słynny mędrzec z okresu Wiosen i Jesieni, który cenił zasady moralne i radował się ze spotkań z innymi. Relacje między władcą a poddanymi, podobnie jak między przełożonymi a podwładnymi, również powinny przypominać więź mistrza i przyjaciela, którzy wspólnie rozważają właściwą Drogę.

Ten fragment tekstu omawia zasady relacji międzyludzkich i stosunków między władcą a poddanymi przedstawione w Jingu (Piśmie) Zhouyi. Analizuje wzorce wzajemnych oddziaływań symbolizowane przez różne zestawienia heksagramów.

Gdy spotykają się początkowa linia dziewiąta — najniższa linia heksagramu — i czwarta linia szósta, jest to jak wyjście z domu i natknięcie się na przyjaciela. Wymuszone przytakiwanie nie przynosi dobrych skutków; spokój wymaga zachowania właściwego dystansu. Dla ukazania tej zasady tekst zestawia historie Liuxia Huia, mędrca z okresu Wiosen i Jesieni, oraz Boyiego i Shuqi, pustelników z przełomu dynastii Shang i Zhou. Prawdziwa relacja nie opiera się na pozornym przytakiwaniu, lecz na szczerości. Dzięki temu obie strony mogą odnieść korzyść: Liuxia Hui nie zmienił zasad nawet wtedy, gdy zaoferowano mu urząd Trzech Książąt, a Boyi i Shuqi nie żywili dawnych urazów.

Relacja drugiej linii dziewiątej z piątą linią szóstą ukazuje zaufanie między władcą a poddanym. Druga linia dziewiąta jest stanowcza i uczciwa, a jej szczerość sprawia, że piąta linia szósta potrafi przyjąć nawet bezpośrednie napomnienie, choć może ono wyglądać na obrazę. Przykładem jest król Wuding z dynastii Shang, który ufał Fu Yue, swemu wybitnemu ministrowi, i porównywał go do „deszczu długotrwałego” oraz „soli i śliwek” — składników niezbędnych do dobrego rządzenia. Szczerość może nieść ryzyko, ale prawy władca potrafi ją przyjąć.

Zestawienie trzeciej linii szóstej z górną linią dziewiątą symbolizuje zaś niewłaściwą relację. Trzecia linia szósta schlebia zręcznymi słowami, a górna linia dziewiąta wykorzystuje okazję, by się popisać. Ta małostkowa, kupiecka wymiana pełna jest pochlebstw, a mimo to jej uczestnicy nazywają się „mistrzem i przyjacielem”. To godne pożałowania.

Tekst szczególnie podkreśla sposób postępowania „wielkiego człowieka”, czyli osoby o wysokiej cnocie: troszczy się on o to, by samemu postępować właściwie, i nie stawia innym wygórowanych wymagań, a jednak potrafi przemieniać wszystkich wokół. Na tym tle przesadna drobiazgowość w relacjach wydaje się ciasna, a bezwarunkowe przytakiwanie — lekkomyślne. Dopiero postawa podobna do tej, którą ukazuje piąta linia dziewiąta: przyjmowanie bezpośrednich napomnień bez poczucia urazy, zbliża do ideału szlachetnego człowieka.

W dodatku uczony z dynastii Song, Hu Yuan, znany również jako Yizhi, wyjaśnia, że heksagram Dui, symbolizujący radość, nie posługuje się bezpośrednio znakiem „mówić”, ponieważ mędrcy przemieniają ludzkie serca nie za pomocą słów. Uczony z dynastii Ming, Xiong Guo, zwraca zaś uwagę, że choć czwarta i trzecia linia szósta sąsiadują ze sobą, zachowują właściwy dystans, jakby oddzielała je granica.

Na końcu omówiony zostaje heksagram Huan, z Kanem u dołu i Xunem u góry. Symbolizuje on rozproszenie, które wymaga zgromadzenia ludzi poprzez składanie ofiar. Podobnie władca może jednoczyć lud za pomocą obrzędów w świątyni przodków. Taka praktyka sprzyja przetrwaniu trudności, pod warunkiem że zachowuje się prawą drogę.

Ten fragment objaśnia symbolikę heksagramu Huan, czyli Rozproszenia, z Jing („Księgi Przemian”), oraz znaczenie jego linii. Heksagram przedstawia wiatr wiejący nad wodą i rzeczy rozpraszające się na wszystkie strony. Kryje się w nim jednak nauka o tym, jak władca powinien rządzić krajem.

Huan tworzą trygram wewnętrzny Kan (Woda) i zewnętrzny Xun (Wiatr). Wiatr i woda oddziałują na siebie, co symbolizuje rozpowszechnianie rozporządzeń. Tekst heksagramu mówi: „Władca przybywa do świątyni przodków”. Oznacza to, że władca składa tam ofiary, zachowując centralną pozycję i prawość. Podobnie jak Gwiazda Polarna pozostaje na swoim miejscu, a inne gwiazdy krążą wokół niej, władca zajmuje pozycję w centrum i wydaje rozkazy, a lud z własnej woli za nimi podąża. Dzięki temu można bez przeszkód przeprawić się nawet przez wielką rzekę.

Poszczególne linie objaśniają różne aspekty tej sytuacji. Linia początkowa, Sześć na początku, mówi o ratowaniu się z niebezpieczeństwa na silnym koniu; wróży to pomyślność, bo działanie jest zgodne z biegiem chwili. Dziewięć na drugim miejscu oznacza, że w czasie rozproszenia należy pospieszyć do bezpiecznego schronienia, co pozwala uwolnić się od żalu. Sześć na trzecim miejscu mówi, że choć człowiek sam ulega rozproszeniu, nie popełnia błędu, ponieważ jego dążenia kierują się ku sprawom zewnętrznym. Sześć na czwartym miejscu wskazuje, że rozproszenie grupy może przynieść wielką pomyślność, jeśli służy mu jasny i prawy cel. Dziewięć na piątym miejscu przedstawia władcę ogłaszającego ważny rozkaz niczym pot, który wydostaje się z ciała; ponieważ zajmuje on właściwą pozycję, nie popełnia błędu. Dziewięć na szczycie oznacza, że szkody wywołane rozproszeniem ustępują i można uniknąć nieszczęścia.

Szczególnie istotne jest to, że choć Huan symbolizuje rozproszenie, prawdziwy władca nie musi sam go powodować, czyli osobiście ogłaszać rozporządzeń. Tak jak cesarz Shun powierzył Yu Wielkiemu, mądremu urzędnikowi, zarządzanie krajem, sam może zasiadać spokojnie na dworze. Gdy poddani ogłaszają rozkazy w imieniu władcy, rozchodzą się one naturalnie jak wiatr po powierzchni wody. Władca pozostaje nieruchomy w centrum, a państwo cieszy się ładem — jak podczas pomyślnej przeprawy przez rzekę. Dlatego mówi się: „Władca Huan zajmuje swoje miejsce i nie ma błędu”. Nawet gdy świat zewnętrzny podlega rozproszeniu i przemianom, władca nie popełni błędu, jeśli zachowa właściwą pozycję.

Ten fragment głównie objaśnia znaczenie obrazów heksagramów Huan i Jie w „Księdze Przemian” (Yijing).

Heksagram Huan mówi o rozproszeniu i przepływie. Linia dziewiąta na czwartym miejscu odgrywa kluczową rolę w rozpraszaniu, a linia dziewiąta na piątym miejscu pozwala temu procesowi rozwijać się pomyślnie. Jeśli ktoś zajmujący wysoką pozycję otrzymuje wynagrodzenie, na które nie zasłużył, może ściągnąć na siebie nieszczęście; powinien więc trzymać się z dala od niebezpieczeństwa. Rozproszenie przypomina wodę płynącą w dół i wiatr owiewający twarz — jest stanem, który powstaje naturalnie. Linia początkowa szósta przedstawia słabego konia jako symbol niedostatku sił: aby osiągnąć pomyślny wynik, trzeba skorzystać z pomocy z zewnątrz. Linia dziewiąta na drugim miejscu przypomina z kolei przeprawę na tratwie; trzeba działać w odpowiedniej chwili, bo w przeciwnym razie można żałować. Cały heksagram Huan ukazuje mądrość naturalnego przepływu i podążania za biegiem rzeczy, podobnie jak w przypadku Yao, który pozyskał mądrego Shuna, i Shuna, któremu pomagał Yu.

Heksagram Jie mówi o umiarze i ograniczeniach. Umiar może prowadzić do pomyślności, lecz jego nadmiar wpędza w trudności. Ruchy Nieba i Ziemi podlegają rytmowi zmieniających się pór roku; społeczeństwo ludzkie także potrzebuje zasad i norm. Człowiek szlachetny powinien ustanawiać obrzędy i prawa oraz oceniać kultywowanie Cnoty (De). Linia początkowa dziewiąta głosi: „Nie wychodzić poza dziedziniec domu — bez winy”. Oznacza to, że ostrożne postępowanie i powstrzymanie się od pochopnych działań pozwalają uniknąć błędów. Sednem umiaru jest zachowanie właściwej miary: ani nadmierne folgowanie sobie, ani zbyt surowe ograniczenia.

Oba heksagramy wyrażają zawartą w „Księdze Przemian” myśl o równowadze Yin-Yang i podążaniu za naturą. Huan podkreśla przepływ i przemianę, a Jie — zasady i ograniczenia. Choć wydają się sobie przeciwstawne, w istocie się dopełniają; oba ukazują prawidłowości rządzące działaniem Nieba i Ziemi.

Ten fragment omawia zasadę heksagramu „Jie” (Umiar) z Księgi Przemian (Yijing), skupiając się na tym, jak zachować właściwą miarę między powściągliwością a swobodnym przepływem.

„Jie” przypomina regulowanie wody wpływającej do jeziora (Dui, Jezioro): jeśli pozwoli się jej płynąć bez ograniczeń, wystąpi z brzegów, a jeśli ograniczy się ją nadmiernie, wyschnie. Sześć linii heksagramu ukazuje, jak postępować w różnych okolicznościach.

Początkowa linia mówi: „Nie wychodź poza dziedziniec domu” — wskazuje, że trzeba rozumieć granice między tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne. W przypadku drugiej linii, dziewiątki, słowa „Nie wychodź poza bramę domu” zapowiadają już niebezpieczeństwo, ponieważ można w ten sposób przegapić właściwy moment. Trzecia linia, szósta, ubolewa nad własną słabością, która nie pozwala jej zachować umiaru. Czwarta, szósta, pozostaje zadowolona z umiaru i osiąga powodzenie. Piąta, dziewiątka, z ochotą poddaje się umiarowi, co przynosi jeszcze pomyślniejszy skutek. W najwyższej, szóstej linii nadmierny umiar staje się gorzką ascezą i prowadzi do trudności.

Sedno tkwi w tym, że piąta linia, dziewiątka — linia yang na pozycji władczej — symbolizuje potrzebę regulowania wody, gdy płynie swobodnie, a druga linia, dziewiątka — linia yang na pozycji centralnej — odpowiada za konkretne działania służące zachowaniu umiaru. Ich współdziałanie siły i łagodności przypomina relację wody z jeziorem: woda (Kan, Woda) powinna płynąć, a jezioro (Dui, Jezioro) ją gromadzić. Jeśli druga linia nie podejmie działania wtedy, gdy powinna wprowadzić umiar („nie wychodzi poza bramę domu”), albo jeśli szósta linia posunie się w umiarze za daleko („gorzki umiar”), zostanie naruszony naturalny porządek.

Prawdziwa droga umiaru polega na tym, by — jak piąta linia, dziewiątka — zajmować pozycję centralną i trwać przy prawości: pozwalać wodzie swobodnie płynąć („cenić przepływ”), a zarazem sprawiać, by jezioro było słodkie („słodki umiar”). Wymuszone zablokowanie przepływu („zastawianie”) albo nadmierna oszczędność („skąpstwo”) mogą zamienić błogosławieństwo w morze goryczy. Dlatego tekst heksagramu podkreśla, że umiarkowane ograniczenia prowadzą do powodzenia, a ograniczenia nadmierne sprowadzają niebezpieczeństwo.

Ten fragment omawia zasady heksagramów „Ograniczenie” (節, Jié) i „Wewnętrzna szczerość” (中孚, Zhōngfú) z Księgi Przemian (易經, Yijing). Najpierw mowa o heksagramie „Ograniczenie”: umiar jest czymś dobrym, lecz nadmierne ograniczanie się może przynieść skutek odwrotny do zamierzonego. Woda, symbolizowana przez trygram Kan, płynie w sposób naturalny, a trygram Dui, oznaczający jezioro, sam w sobie wiąże się z umiarem. Czwarta linia na górze heksagramu mówi, że pogodna akceptacja ograniczeń prowadzi do pomyślności, ponieważ jest zgodna z zasadą właściwego środka. Pierwsza linia na dole wskazuje, że nawet pozostając w domu, można uniknąć kłopotów, jeśli zna się właściwy czas na działanie i powstrzymanie się od niego. Pięć sytuacji sprzyja pomyślności, a dwie prowadzą do przeszkód; najważniejsze jest zachowanie właściwej miary.

W komentarzu zamieszczonym w dodatku Liu Yongxiang zauważa, że umiar jest słuszną drogą, ale nie powinien przeradzać się w surową ascezę. Ludzie często uznają oszczędność i wyrzeczenia za cnotę. Kto jednak uważałby je za ciężar i żałował ich praktykowania? Obraz heksagramu łączy siłę z łagodnością: z heksagramu Kun bierze się linię łagodną i umieszcza ją na górnej pozycji trygramu dolnego, tworząc jezioro Dui; z heksagramu Qian bierze się linię mocną i umieszcza ją na środkowej pozycji trygramu górnego, tworząc wodę Kan.

Następnie tekst omawia heksagram „Wewnętrzna szczerość” (Zhongfu), z trygramem Dui na dole i Xun na górze. Szczerość potrafi przemieniać wszystko, przynosząc pożytek nawet prosiętom i rybom. Sprzyja przeprawie przez wielką rzekę i jest zgodna z Drogą Nieba. Obraz wiatru, czyli trygramu Xun, wiejącego nad jeziorem podpowiada, że szlachetny człowiek, kierując się duchem tego heksagramu, rozpatruje sprawy sądowe z wyrozumiałością.

Pierwsza linia yang mówi: zachowanie szczerości przynosi pomyślność, natomiast podzielone intencje prowadzą do niepokoju. Druga linia yang posługuje się obrazem żurawia, który woła w cieniu drzewa, i jego piskląt odpowiadających na głos — to metafora ludzi zestrojonych ze sobą. Trzecia linia yin opisuje spotkanie z przeciwnikiem: można stanąć do walki z zapałem albo się wycofać, zapłakać albo zaśpiewać. Ta zmienność wynika z niewłaściwego położenia linii.

W objaśnieniu do linii sześć na czwartym miejscu czytamy, że gdy Księżyc jest bliski pełni, giną konie, lecz nie sprowadza to nieszczęścia. „Komentarz do Obrazów” wyjaśnia, że konie giną, ponieważ zerwano więzi z podobnymi sobie; dzięki temu można jednak rozwijać się ku górze.

Objaśnienie do linii dziewięć na piątym miejscu mówi, że szczerość pozwala zacieśnić więzi, a taki stan nie niesie winy. „Komentarz do Obrazów” wskazuje, że szczere zjednoczenie jest możliwe dzięki temu, iż pozycja jest właściwa i odpowiednia.

Objaśnienie do linii dziewięć na najwyższym miejscu mówi, że pianie koguta niesie się aż do nieba, lecz to, co wygląda na pomyślność, w istocie zapowiada niebezpieczeństwo. „Komentarz do Obrazów” przestrzega: jak długo może trwać takie puste przechwalanie się?

Zhang Zai, objaśniając heksagram Wiatr nad Jeziorem, Zhongfu (Wewnętrzna Szczerość), powiedział, że górny trygram Xun (Wiatr) zstępuje, by dawać, a dolny trygram Dui (Jezioro) przyjmuje to z radością; musi więc powstać wzajemne oddziaływanie, które prowadzi do przemiany. Znak „fu” pierwotnie oznaczał wysiadywanie jaj przez ptaka i zawierał w sobie zasadę, że życie nieuchronnie się rodzi. Gdy matka wysiaduje jajo, może poruszyć pisklę tylko dzięki prawdziwej szczerości (Zhongfu); pisklę zaś odpowiada jej również dzięki szczerości. Dlatego stwierdzenie, że „Zhongfu sprzyja wytrwaniu na właściwej drodze”, wyraża zgodność z Drogą Nieba.

Jeśli ktoś ma jedynie pustą sławę, bez rzeczywistej treści, przypomina koguta z linii dziewięć na najwyższym miejscu: choć jego pianie dociera do nieba, jak Droga Nieba miałaby go poruszyć? Dlatego tekst linii mówi: „Żuraw woła w cieniu drzewa, a młody żuraw mu odpowiada; mam dobre wino i dzielę się nim z tobą”. Obraz ten ukazuje zgodę między tymi, którzy są wyżej i niżej, oraz stan, w którym zapomina się o zyskach i stratach. Ta wizja wyrasta z tej samej tradycji co elegijne i dworskie pieśni „Księgi Pieśni”; uczucia Mędrca ujawniają się w niej wprost, poprzez słowa.

Choć szczere zjednoczenie z linii dziewięć na piątym miejscu zasługuje na uznanie, kluczowe jest to, by linia dziewięć na drugim miejscu, symbolizująca poddanego, szczerze odpowiedziała władcy, którego symbolizuje linia dziewięć na piątym miejscu. Obie linie są równie silne i zajmują pozycje centralne. Wewnętrzna siła prowadzi do autentyczności, a autentyczność pozwala ludziom wzajemnie na siebie oddziaływać. Na pierwszy rzut oka łagodna Yin natura wewnętrznego, dolnego trygramu może wydawać się pusta i niezdolna do wywierania wpływu. Głębia heksagramu Zhongfu polega jednak na tym, że łagodność wewnątrz, połączona z umiarkowaną siłą na zewnątrz, naturalnie rodzi zdolność oddziaływania; może ona nawet przemienić całe państwo.

Bez prawdziwej szczerości, która odpowiada na wezwanie władcy, nawet siła linii dziewięć na najwyższym miejscu sprowadza się do pustego przechwalania się. Jeśli jednak odpowiedzią jest szczerość, nawet łagodna linia sześć na czwartym miejscu może działać, gdy Księżyc zbliża się do pełni, czyli gdy dojrzewa odpowiedni moment. Dlatego mówi się, że „Zhongfu porusza nawet świnie i ryby; sprzyja przeprawie przez wielką rzekę”. Linie sześć na trzecim i czwartym miejscu znajdują się wewnątrz heksagramu i symbolizują rzeczy lekkie oraz nietrwałe, takie jak świnie i ryby czy pusta łódź. Linia sześć na czwartym miejscu początkowo darzyła sympatią linię sześć na trzecim miejscu, należącą do tej samej grupy. Ponieważ jednak linia sześć na trzecim miejscu zajmuje niewłaściwą pozycję, znajdując się w dolnym trygramie Dui, jej nastroje zmieniają się od smutku do radości, a postępowanie traci miarę.

Ten fragment omawia relacje między liniami heksagramu Zhongfu (中孚, Wewnętrzna Szczerość), symbolizującego ufność i szczerość, oraz jego filozoficzne znaczenie w Księdze Przemian (Yijing).

Czwarta linia, z powodu niewłaściwego położenia, traci odpowiedź ze strony linii tego samego rodzaju i może jedynie oprzeć się na piątej. Piąta linia zostaje poruszona jej szczerością, dzięki czemu nie dochodzi do nieszczęścia. Dla zobrazowania tej myśli tekst przywołuje „prosię i rybę” — stworzenia małe i poślednie — pokazując, że szczerość może poruszyć nawet to, co najbardziej niepozorne.

Dwie linie Yin wewnątrz heksagramu tworzą obraz pustego środka, przypominający łódź z drewna przeprawiającą się przez wielką rzekę. Piąta linia zajmuje pozycję władczą, niczym żuraw wołający w niebiosach, a druga linia jest jak pisklę odpowiadające na jego głos. Gdy szczerość osiąga pełnię, może poruszyć nawet całe państwo; nie trzeba już wtedy rozróżniać tego, co twarde i miękkie, ani tego, co puste i pełne.

Pierwsza linia Yang, jako początek heksagramu, woli zachować własny spokój i radość, niż bez zastanowienia podążać za innymi. Czeka na odpowiedź drugiej linii niczym gospodarz, który pali kadzidło, oczekując gościa. Piąta linia ostatecznie porusza wszystkich swoją szczerością, także istoty miękkie i uległe, takie jak prosię i ryba.

W dodatku Wang Ji, uczony z epoki Ming, wyjaśnia, że heksagram Zhongfu ma u góry Xun (Wiatr), a u dołu Dui (Jezioro). Symbolizuje to szlachetnego człowieka, który naśladuje życiodajną Cnotę Nieba i Ziemi. Przy rozpatrywaniu spraw sądowych należy wielokrotnie badać okoliczności i zwlekać z wykonaniem kary śmierci, dając skazanemu szansę na poprawę. Tak postępowali cesarz Shun, ostrożnie stosując kary, i Yu Wielki, który płakał nad winowajcami; podobnie Tang z dynastii Shang kazał rozciągnąć sieć tak, by pozostawić zwierzętom drogę ucieczki, a król Wen z dynastii Zhou nakazał pochować ludzkie szczątki. Tylko szczerość płynąca z serca może poruszyć Niebo, Ziemię i duchy. Sprawę należy rozpatrzyć wielokrotnie, z udziałem króla, Trzech Dostojników i ministra sprawiedliwości, a decyzję podjąć po dziesięciu dniach namysłu.

Uwaga: wspomniane w tekście heksagramy Gou, Bo i Dachu to nazwy heksagramów z Księgi Przemian. „Szóstka na piątym miejscu” oznacza, że piąta linia heksagramu jest linią Yin. „Wykastrowany odyniec” to samiec świni po kastracji, a „głos skrzydeł” oznacza pianie koguta. Wszystkie te obrazy wskazują, że szczerość może poruszyć wszystkie rzeczy.

Ten fragment omawia heksagram „Małe Przekroczenie” (Xiaoguo), sześćdziesiąty drugi heksagram Księgi Przemian (Yijing). Tworzą go dolny trygram Gen (Góra) i górny Zhen (Grzmot); symbolizuje niewielkie przekroczenie miary. Ogólny sens jest taki: w drobnych sprawach można pozwolić sobie na pewną przesadę, lecz w sprawach wielkiej wagi należy zachować ostrożność.

Tekst heksagramu zapowiada pomyślność i wskazuje, że sprzyja on podejmowaniu małych przedsięwzięć, ale nie wielkich. Przywołuje obraz ptaka, którego głos rozlega się w locie: nie powinien wzbijać się w górę, lecz kierować się w dół — wtedy czeka go wielkie szczęście. Objaśnienie wyjaśnia, że niewielkie przekroczenie może przynieść powodzenie, jeśli dobrze wybierze się chwilę działania. Linie miękkie zajmują pozycje centralne — chodzi o linie szóstej drugiej i szóstej piątej — dlatego małe sprawy kończą się pomyślnie. Linie silne nie zajmują właściwych pozycji — chodzi o linie dziewiątej trzeciej i dziewiątej czwartej — dlatego nie należy podejmować wielkich przedsięwzięć. Obraz ptaka przypomina, że lot w górę oznacza działanie wbrew biegowi rzeczy, a lot w dół — podążanie za nim.

Komentarz do obrazu dodaje, że grzmot nad szczytem góry jest znakiem Małego Przekroczenia. Szlachetny człowiek wyciąga z tego wniosek, że wolno mu okazywać nieco więcej szacunku, w żałobie pozwolić sobie na nieco większy smutek, a w wydatkach zachować nieco większą oszczędność. Takie niewielkie przekroczenia są dopuszczalne.

Poszczególne linie niosą następujące przesłania. Linia szósta pierwsza mówi, że ptak lecący w górę naraża się na niebezpieczeństwo — działanie wbrew sytuacji nie jest wskazane. Linia szósta druga mówi o ominięciu dziadka i spotkaniu babki, a także o nieujrzeniu władcy, lecz spotkaniu jego urzędnika. Nie ma w tym winy; przesłanie jest takie, by nie próbować wymuszać biegu wydarzeń. Linia dziewiąta trzecia ostrzega, że brak odpowiednich środków ostrożności może doprowadzić do zranienia, i podkreśla wagę zapobiegania niebezpieczeństwu. Linia dziewiąta czwarta wskazuje, że choć nie ma winy, nie wolno przekraczać miary; w obliczu spraw trzeba zachować czujność i nie trwać przy swoim za wszelką cenę. Linia szósta piąta posługuje się obrazem gęstych chmur, z których nie pada deszcz, by opisać sprawę, która dojrzewa, lecz jeszcze się nie rozstrzygnęła. W tej sytuacji należy działać ostrożnie, jak książę strzelający do zwierzyny ukrytej w jamie. Linia szósta szósta mówi o kimś, kto nie natrafił na przeszkodę, a mimo to na siłę przekracza miarę — jak ptak, który sam wpada w sieć. To nieszczęście, na które sprowadza się samemu.

Podsumowując, cztery linie Yin zajmują właściwe pozycje — szósta pierwsza, szósta druga, szósta piąta i szósta szósta — natomiast dwie linie Yang, dziewiąta trzecia i dziewiąta czwarta, zajmują pozycje niewłaściwe. Stąd nazwa „Małe Przekroczenie”. Gdy drobne sprawy sprzyjają chwili i właściwemu miejscu, pewna przesada nie zaszkodzi. Trzeba jednak pamiętać, że przekroczenie miary powinno służyć wytrwaniu przy właściwej drodze i dostosowaniu się do czasu. Gdy chwila jest odpowiednia, łagodność i trzymanie się środka przynoszą pomyślność w małych sprawach. Do wielkich przedsięwzięć potrzeba jednak cnoty Yang — jeśli jej przedstawiciele zajmują niewłaściwe pozycje i nie zachowują umiaru, nawet ich zdolności nie wystarczą, by dokonać wielkich rzeczy. Heksagram przypomina więc, że w małych sprawach można postępować elastycznie, a w wielkich należy zachować ostrożność.

Człowiek czynny, jeśli napotyka wielkie przedsięwzięcie, którego nie zdoła doprowadzić do końca własnymi siłami, powinien okazać szacunek szlachetnym osobom i liczyć na ich pomoc.

Sądzę, że człowiek czynny może postępować w ten sposób, jeśli ufa, że potrafi trzymać się swojej roli i rozumieć właściwy moment. Wówczas, nawet gdy jego pozycja jest niska, a położenie wykracza poza właściwe granice, może w istocie osiągnąć pomyślność. Dlatego mówi się: „mały przekracza granice, a mimo to osiąga pomyślność” — dzieje się tak, ponieważ trzyma się tego, co prawe.

Jednak małostkowi ludzie o naturze Yin nie potrafią trzymać się swojej roli ani rozpoznać właściwego momentu, a ponadto nie chcą przebywać z ludźmi o naturze Yang. Teraz dwie linie Yin zajmują środkowe, właściwe pozycje i pełnią obowiązki władcy oraz kanclerza, a z szacunkiem traktują i sprzymierzają się z nimi dwie latające ptaszyny: linia początkowa i linia górna. W tej sytuacji pozostali jeden lub dwaj odosobnieni szlachetni ludzie o naturze Yang będą naturalnie zajęci wycofywaniem się i nie starczy im czasu, by zajmować się czymkolwiek innym.

Dlatego Mędrzec, widząc w tym heksagramie obraz latającego ptaka, wykorzystał go jako przestrogę, mówiąc: „Latający ptak pozostawia swój głos”. Następnie wyjaśnił: „Nie należy wznosić się w górę; należy schodzić w dół. Wielka pomyślność”. Wznoszenie się ptaka jest działaniem wbrew sytuacji, a opadanie — działaniem zgodnym z nią; taka jest ogólna zasada. Słowa, że należy schodzić w dół, a nie wznosić się, pozornie brzmią jak napomnienie skierowane do siebie, lecz w istocie są przestrogą dla dwóch ludzi o naturze Yang. Czy jednak szlachetni ludzie o naturze Yang muszą czekać, aż małostkowi ludzie o naturze Yin każą im odejść, by spuścili głowy i się wycofali? Obawiam się, że gdy latający ptak już odleci, nawet jeśli będą chcieli odejść, mogą nie zdołać tego zrobić.

Linia początkowa Yin zajmuje najniższą pozycję, a jednak pragnie posuwać się naprzód i działa pochopnie, niczym latający ptak. Dlatego Mędrzec przestrzega w tekście do tej linii: to latający ptak; choć dopiero znalazł się w początkowej, niskiej pozycji, oznaki niebezpieczeństwa już się ujawniły. A cóż dopiero, skoro łączy się z czterema pozostałymi liniami Yin i jeszcze wspina się ku linii górnej Yin? Stał się źródłem niebezpieczeństwa, którego trudno już uniknąć. Czy ludzie zajmujący pozycje dwóch linii Yang nie powinni zawczasu się wycofać?

Linia dziewiąta na czwartym miejscu odpowiada początkowej linii Yin, a mimo to nie ściąga na siebie winy, ponieważ wie, że nie ma dość siły, by pokonać przeciwnika, i ostatecznie wybiera życzliwe traktowanie go. Jednak każdemu zbliżeniu towarzyszy rozstanie, a rozstaniu — niebezpieczeństwo. Jakże więc można zaniedbać czujności? Czy na świecie może istnieć sytuacja, która na zawsze pozostanie niebezpieczna i będzie wymagała nieustannej czujności? Dlatego mówi się, że wyruszenie naprzód grozi niebezpieczeństwem i wymaga ostrożności, lecz taki stan nie może trwać wiecznie. Z tego punktu widzenia lepiej w ogóle nie podejmować działania. Brak działania oznacza brak niebezpieczeństwa; a gdy nie ma niebezpieczeństwa, można na długo zachować prawość i spokój.

Ludzie tacy jak linia dziewiąta na trzecim miejscu wiedzą, że nie zdołają pokonać przeciwnika, a mimo to usilnie budują obronę. Wówczas linia górna Yin uzna, że działają z zamiarem wymierzonym w nią. A cóż dopiero, gdy nie mierzą sił na zamiary i chcą wręcz skrzywdzić przeciwnika, jak Chen Fan i Dou Wu? Nie wiem, jakiego jeszcze nieszczęścia mogą się w ten sposób doczekać. Zapewne w sytuacji heksagramu Xiao Guo, czyli Małego Przekroczenia, początkowa linia Yin i górna linia Yin są sobie bliskie, a dzięki władzy cieszą się szczególnym poparciem…

Ten fragment objaśnia relacje między władcą a poddanymi oraz zasady postępowania w świecie za pomocą symboliki heksagramów z „Księgi Przemian”. Gdy nad ziemią bujnie wzbiera energia Yang, szlachetny człowiek powinien działać ostrożnie, jak gracz, który rozważa każdy ruch na planszy. Należy wtedy zachować powściągliwość, a nie przeć naprzód. Yin w linii szóstej na piątej pozycji wznosi się niczym chmury, lecz nie spotyka energii Yang — przypomina to gęste chmury, z których nie pada deszcz. Symbolizuje władcę wyniesionego wysoko, lecz nieprzynoszącego pożytku ludowi.

Jako przykład tekst przywołuje księcia Ai z Lu i wskazuje, że niektórzy władcy nie potrafią naśladować przodków, a zamiast tego okazują poddanym przesadne względy. Tymczasem linia Yin na drugiej pozycji, symbolizująca poddanego, jest nadmiernie ostrożna: nie tylko nie przewyższa przodków, lecz nawet nie dorasta do powinności władcy. Mędrzec używa celowo słowa „dorównać”, a nie „przewyższyć”, by przestrzec przyszłe pokolenia przed przekraczaniem granic wyznaczających role władcy i poddanego.

Autor porównuje takich ludzi do drobnych stworzeń żyjących w jaskiniach: potrafią schwytać jedynie małą zdobycz, lecz nie znają Drogi pozwalającej dosiąść smoka i wzlecieć ku niebu. Yin bez spotkania z Yang nie może przemienić się w deszcz i rosę; tym bardziej samo Yin nie zrodzi zdolnego męża stanu na miarę Fu Yue, wybitnego ministra dynastii Shang. Linia szósta na górze heksagramu symbolizuje skrajne przejawienie się małego przekroczenia. Jest odcięta od linii trzeciej i nie może się z nią spotkać, jak ptak, który szykuje się do odlotu. Zapowiada to jeszcze większe niebezpieczeństwo.

Na koniec tekst stwierdza, że pierwsza i górna linia symbolizują niebezpieczeństwo, a druga i piąta przypominają drewniane kukły. Nawet mędrzec taki jak Konfucjusz nie zdołałby odmienić upadku, który nastąpił za panowania książąt Ding i Ai z Lu. Przedstawiono trzy strategie postępowania: najlepszą jest nie przyjmować urzędu, pośrednią — objąć niskie stanowisko, a najmniej korzystną — zostać si kou, urzędnikiem odpowiedzialnym za wymiar sprawiedliwości. Konfucjusz ustąpił z tego urzędu po trzech miesiącach, gdy osiągnął wiek emerytalny; w ten sposób zdołał odwrócić połowę niekorzystnego biegu spraw.

W dodatku Su Shi, znany także jako Zizhan, uzupełnia tę interpretację: heksagram Małe Przekroczenie ma obraz ptaka w locie, a cztery linie Yin zajmują ważne pozycje. Wskazuje to na sytuację, w której Yin bierze górę, a Yang słabnie.

Ten fragment objaśnia heksagram „Ji Ji” („Po dokonaniu”, heksagram Wody nad Ogniem) z Yijing (Księgi Przemian) oraz znaczenie jego tekstów dotyczących poszczególnych linii.

Obraz heksagramu „Ji Ji” przedstawia Wodę nad Ogniem i oznacza, że sprawy zostały doprowadzone do końca. Tekst heksagramu mówi, że sytuacja sprzyja pomyślności, lecz właściwe postępowanie można utrzymać jedynie w drobnych sprawach. Początek jest pomyślny, ale z czasem pojawia się zamęt. Przypomina to ptaka w locie: skrzydła chcą poruszać się naprzód, lecz ciało je obciąża, przez co obie siły wzajemnie się ograniczają.

Tekst przywołuje kilka przykładów historycznych, które pokazują, jak ważne jest korygowanie błędów swoich czasów: Zheng Kaifu powściągnął pychę Mo’ao, Gao Chai skorygował zbyt krótki okres żałoby przestrzegany przez Zai Yu, a Yan Zi przeciwdziałał rozrzutności Guan Zhonga. Choć działania te nie były doskonałe, wystarczyły, by naprawić złe obyczaje.

Teksty poszczególnych linii wyjaśniają te wskazówki bardziej szczegółowo. Linia początkowa dziewięć mówi o przyhamowaniu koła wozu i zamoczeniu ogona, co symbolizuje ostrożne postępowanie i pozwala uniknąć nieszczęścia. Linia druga sześć mówi, że gdy kobieta zgubi ozdobę do włosów, nie musi jej szukać: po siedmiu dniach odzyska ją, ponieważ pozostaje w zgodzie ze środkiem. Linia trzecia dziewięć opowiada, że król Gaozong z dynastii Shang prowadził wojnę z plemieniem Guifang przez trzy lata, zanim zwyciężył. Przykład ten pokazuje, że ludzi małostkowych nie należy obdarzać zaufaniem. Linia czwarta sześć przestrzega, by przez cały dzień zachowywać czujność, gdyż serce pełne wątpliwości nie zazna spokoju. Linia piąta dziewięć porównuje ofiary składane przez sąsiednie państwa: skromna ofiara zachodniego sąsiada przynosi większe błogosławieństwo. Linia górna sześć ostrzega przed zanurzeniem głowy, które symbolizuje nadmierne ryzyko; taki stan nie może trwać długo.

Całość podkreśla, że po osiągnięciu sukcesu należy zachować jeszcze większą ostrożność i czujność. Lepiej zadowolić się skromnym powodzeniem, niż zachłannie dążyć do pełni, bo wielki sukces łatwo prowadzi do zamętu. Nawet po przeprawieniu się przez rzekę trzeba nadal uważać i zachować postawę, jakby stąpało się po cienkim lodzie.

Ten fragment objaśnia głęboką mądrość zasady „gdy dzieło jest dokonane, wycofaj się” za pomocą obrazu heksagramu Ji Ji z Księgi Przemian (Yijing), który symbolizuje stan spełnienia. Trygram Li (Ogień) znajduje się pod trygramem Kan (Woda), a ogień pod wodą oznacza światło skupione wewnątrz. Tekst wskazuje, że prawdziwe spełnienie nie polega jedynie na osiągnięciach zewnętrznych. Wymaga też wewnętrznej przejrzystości i swobody. Tylko pełnia, w której ciało i umysł są w równowadze, może trwać.

Jako przykład tekst przywołuje króla Wu Dinga z dynastii Shang, znanego jako Gaozong, który wyprawił się przeciwko ludowi Guifang na północy. Nawet tak mądry władca potrzebował trzech lat, by pokonać mały kraj przy użyciu sił wielkiego państwa, co nadwyrężyło jego potęgę. Pokazuje to, że dążenie do wielkich osiągnięć łatwo prowadzi do rozrzutności i pobłażania sobie; gdy tylko osłabnie czujność, to, co już zdobyto, może się rozpaść. Podczas obrzędu ofiarnego lepiej zatem składać skromną, lecz regularną ofiarę Yueji niż próbować zjednać bóstwa obfitością darów, na przykład ofiarą z dużego zwierzęcia. Taka prostota łatwiej przynosi błogosławieństwo.

Górna, szósta linia znajduje się na szczycie trygramu Kan, który symbolizuje niebezpieczeństwo. Ostrzega, że człowiek pogrążony w zadowoleniu z osiągniętych sukcesów — „zamoczony po samą głowę” — traci jasność umysłu niczym pijany i nieuchronnie sprowadza chaos. Czujność określana słowami „strzeż się przez cały dzień” nie oznacza drobiazgowego roztrząsania codziennych strat i zysków, na przykład martwienia się o podarte ubranie. Chodzi o to, by nie tracić z oczu trudów, z jakimi mierzą się ludzie. Prawdziwy mędrzec wie, kiedy się zatrzymać, gdy napotyka niebezpieczeństwo. Nadmierna ostrożność może jednak sprawić, że człowiek utraci to, co naprawdę powinien chronić.

Fang Shihua dodaje, że trygram Li, symbolizujący zależność, zawiera w swoim obrazie znaczenie zbroi i oręża, stąd określenie „wyprawa wojenna”. Dziewiąta linia na trzecim miejscu przynosi światło, które rozprasza ciemność, dlatego pojawia się w niej nazwa „Guifang”. Głębszy sens słów „strzeż się przez cały dzień” polega na zrozumieniu równowagi między zachowawczością a działaniem. Stan spełnienia, w którym woda i ogień pozostają w harmonii, wymaga wewnętrznego światła — cywilizacyjnego ładu podtrzymywanego od wewnątrz.

Dwa heksagramy z Jing „Księgi Przemian” — „Już dokonane” i „Jeszcze niedokonane” — ukazują różne stany rzeczy po zakończeniu i przed zakończeniem oraz sposoby właściwego postępowania w każdej z tych sytuacji.

Heksagram „Już dokonane” (ogień Li u góry, woda Kan u dołu) symbolizuje sprawę doprowadzoną do końca. Przypomina to sąsiadów ze wschodu (Li odpowiada wschodowi) i zachodu (Kan odpowiada zachodowi), którzy są od siebie zależni. W takiej chwili należy zachować skromność i umiar, nie ulegać chciwości — tylko wtedy korzyści mogą trwać. Sentencja heksagramu głosi: „Na początku pomyślność, na końcu nieład”. Oznacza to, że tuż po pomyślnym zakończeniu wszystko może wyglądać dobrze, lecz przy ostatniej linii, na górze, nadmiar przypomina wodę przelewającą się przez brzeg. Jeśli ktoś oddaje się wyłącznie piciu i zabawie, radość przeradza się w nieszczęście. Człowiek szlachetny może pić, by ukoić troski w trudnym położeniu albo odprężyć się podczas oczekiwania na właściwy moment. Gdy jednak sprawa jest już zakończona, pogrążanie się w przyjemnościach nie jest właściwe.

Yang Jian wyjaśnia, że „Już dokonane” oznacza pełny sukces. W tym heksagramie linie pierwsza, trzecia i piąta są mocne, yang, a druga, czwarta i górna są łagodne, yin. Każda zajmuje właściwe miejsce: dziewiąta piąta linia znajduje się na pozycji władcy, a szósta druga odpowiada jej od dołu. Mocne i łagodne siły są więc odpowiednio dopasowane, stąd określenie „sprzyja wytrwałości w tym, co prawe”. Znak ru („繻”) jest tu zapisywany wymiennie ze znakiem ru („襦”), oznaczającym krótką szatę. Przenośnie przypomina, że nawet ukończoną sprawę trzeba nadal otaczać troską i ostrożnością.

Heksagram „Jeszcze niedokonane” (woda Kan u góry, ogień Li u dołu) symbolizuje sprawę, która nie dobiegła końca. Obraz małego lisa przeprawiającego się przez rzekę pokazuje, jak można niemal osiągnąć cel, a jednak zmoczyć ogon i zaprzepaścić dotychczasowe wysiłki. Woda i ogień nie łączą się ze sobą, dlatego człowiek szlachetny powinien uważnie rozpoznawać naturę rzeczy i znaleźć dla siebie właściwe miejsce. Poszczególne linie przekazują następujące wskazówki: szósta pierwsza ostrzega, że pośpiech może skończyć się zamoczeniem ogona; dziewiąta druga mówi, że opanowanie kół rydwanu — czyli właściwego tempa — przynosi pomyślność; szósta trzecia zajmuje niewłaściwe miejsce, więc pochopne działanie niesie ryzyko; dziewiąta czwarta wskazuje, że wytrwałe trzymanie się prawej drogi pozwala dokonać wielkich czynów; szósta piąta ukazuje blask człowieka szlachetnego, a jego szczerość przynosi pomyślność; dziewiąta górna zaś ostrzega, że picie do tego stopnia, by zamoczyć sobie głowę, świadczy o braku umiaru.

Oba heksagramy uczą, że po zakończeniu sprawy trzeba wystrzegać się pychy i zniecierpliwienia, a przed jej ukończeniem działać spokojnie i krok po kroku. W obu sytuacjach należy umieć zachować umiar. Podobnie jest z ubraniem: nie powinno być ani zbyt krótkie, ani zniszczone przez zaniedbanie. Trzeba stale trzymać się środka.

W „Księdze Przemian” (Yijing) heksagram „Jeszcze nieprzekroczone” (Weiji) opisuje sytuację, w której sprawa nie została jeszcze doprowadzona do pomyślnego końca. „Jeszcze nieprzekroczone” oznacza, że nie przeprawiliśmy się jeszcze przez trudności. Jeśli w takim momencie ktoś niecierpliwie dąży do sukcesu, zachowuje się jak dziecko, które nie rozumie niebezpieczeństwa i działa lekkomyślnie. Przypomina to małego lisa próbującego przeprawić się przez rzekę: moczy ogon, przez co jego położenie staje się jeszcze gorsze. Podobnie było z historycznym władcą Fu Jianem, który nad rzeką Fei stacjonował z milionową armią i, choć sam znajdował się w niebezpieczeństwie, chciał pochopnie przeprawić się przez rzekę. Czyż nie świadczy to o tym, że nie rozumiał, czym jest niebezpieczeństwo?

Dziewiąta linia na drugim miejscu rozumie tę zasadę, dlatego przytrzymuje koło wozu i nie spieszy się z przeprawą. Tekst linii mówi, że takie postępowanie przynosi pomyślność. Szósta linia na trzecim miejscu jest już blisko wyjścia z niebezpieczeństwa — trygram Kan symbolizuje zagrożenie — lecz nie wydostała się z niego całkowicie, więc wyprawa wojskowa w tym momencie nie wróży pomyślnie. Nad nią znajduje się dziewiąta linia na czwartym miejscu, symbolizująca jasność. Szósta linia na piątym miejscu, zajmująca pozycję władcy, obdarza ją zaufaniem, a dziewiąta linia na czwartym miejscu prowadzi wojska do boju. Choć więc sama szósta linia na trzecim miejscu nie wyrusza, cały układ sił może dzięki temu pokonać trudności.

Pokazuje to, że mądremu władcy zawsze towarzyszą zdolni ministrowie, a tam, gdzie są zdolni ministrowie, sprawy mogą zakończyć się pomyślnie. To, co pozornie jeszcze się nie udało, ostatecznie samo osiąga powodzenie. Dlatego heksagram Weiji mówi o pomyślnym rozwoju: nawet gdy sukces wydaje się jeszcze odległy, w odpowiednim czasie pojawiają się ludzie zdolni doprowadzić sprawę do końca, ministrowie, którzy ich wspierają, oraz sprzyjająca chwila.

Szósta linia na piątym miejscu, pozycja władcy, może zapewnić „pomyślność przy wytrwałości i brak żalu”, ponieważ jej wnętrze jest jasne i prawe — trygram Li symbolizuje jasność. Cnoty władcy promieniują na jego ministra, dziewiątą linię na czwartym miejscu, i dlatego przynoszą pomyślność. Cnota władcy przypomina słońce: musi roztaczać blask. Gdy więc w okresie, w którym sprawa nie została jeszcze doprowadzona do końca, pojawia się tak światły władca, trudno sobie wyobrazić, by sukces nie nadszedł.

Widać stąd, że postawa, z jaką Mędrzec mierzy się ze światem, jest każdego dnia spokojna, jakby wszystko już zostało doprowadzone do końca — jak w heksagramie „Już przekroczone” (Jiji).

Fragment ten omawia dialektyczny związek między heksagramami „Ji Ji” (Już dokonane) i „Wei Ji” (Jeszcze niedokonane) w Księdze Przemian oraz zawartą w nich naukę o życiu.

W życiu nie ma dnia, w którym wszystko byłoby już dokonane, ani chwili, która nie wymagałaby dalszego wysiłku. Dlatego ludzie stale pragną doprowadzić różne sprawy do końca. Gdy pojawia się smutek, może zaraz nadejść radość; gdy przychodzi radość, znów rodzi się smutek. Ta naprzemienność trosk i radości pobudza mędrców do wytężonej pracy, przy której zapominają, że zbliża się starość. Właśnie dlatego połączone heksagramy „Ji Ji” i „Wei Ji” ukazują podstawową zasadę Księgi Przemian.

Heksagram Qian podkreśla nieustanne doskonalenie siebie, pracowitość przez cały dzień i czujność także wieczorem — i słusznie. Ci, którzy oddają się pijaństwu i uciechom, a powodzenie zawraca im w głowie, rozluźniają się, sądząc, że wszystko już zostało osiągnięte. Nie wiedzą, że zaraz nadejdzie stan „Wei Ji”. To ludzie, którzy — jak powiadają mędrcy — nie potrafią wytrwać ani dobrze doprowadzić sprawy do końca. Władca postępujący w ten sposób doprowadzi kraj do upadku, minister zrujnuje swój dom, zwykły człowiek zaszkodzi samemu sobie, a uczony utraci hart ducha. Kto na przestrzeni wieków zdołał uniknąć tej prawidłowości?

Fang Shihua wyjaśnia: gdy lis przeprawia się przez rzekę, jeszcze jej nie pokonał — woda symbolizuje heksagram Kan. Dopiero dotarcie na drugi brzeg, symbolizowany przez heksagram Li, oznacza zakończenie przeprawy. Dlatego Księga Przemian mówi, że heksagram „Wei Ji” przynosi pomyślność, ponieważ miękka linia zajmuje pozycję centralną — chodzi o szóstą linię w piątym miejscu, w górnym trygramie Li. Słowa o małym lisie, który niemal przeprawił się przez rzekę, znaczą zaś, że nie wydostał się jeszcze całkowicie z niebezpieczeństwa — chodzi o pierwszą linię w dolnym trygramie Kan.

W tej samej sprawie, w stanie „Ji Ji”, należy postępować ostrożnie, by nie wyczerpać się po trzech latach; w stanie „Wei Ji” trzeba natomiast nabrać sił i działać, aby po trzech latach zdobyć nagrodę. W „Ji Ji” trzeba wystrzegać się wzniecania nowych problemów, a w „Wei Ji” warto dążyć do osiągnięć. Piąta linia heksagramu Li, zajmująca pozycję władcy, oraz czwarta linia, zajmująca pozycję ministra, wskazują, że pomyślność i brak żalu wynikają z trwania przy właściwej drodze. Dziewiąta linia na szczycie może pozwolić sobie na ucztowanie tylko dzięki szczerości szóstej linii w piątym miejscu. Uczta i wino po dokonaniu wielkiego dzieła w stanie „Ji Ji” mogą być przez chwilę nieszkodliwe, lecz jeśli człowiek zanurzy się w nich bez reszty — „zamoczy głowę” — znajdzie się w sytuacji odpowiadającej szóstej linii na szczycie heksagramu „Ji Ji” i nieuchronnie poniesie porażkę. Czy cesarz Xuanzong z dynastii Tang i inni nie są przykładami tych, którzy szybko osiągnęli sukces, a potem równie szybko upadli?

Liu Yongxiang mówi: Niebo dało początek wodzie, Ziemia zaś ogniowi; woda i ogień są najważniejszymi funkcjami Nieba i Ziemi. Heksagramy Qian i Kun kończą się na Kan i Li, czyli na wodzie i ogniu. Woda Kan znajduje się na dole, ogień Li — u góry. Choć oba pełnią funkcje Nieba i Ziemi, w rzeczywistości nie mogą wzajemnie na siebie oddziaływać. Heksagramy Xian i Heng kończą się natomiast na Li i Kan. Woda wznosi się, ogień opada, a Kan i Li wchodzą ze sobą w kontakt. Wówczas serce może zaznać spokoju, ciało — zdrowia, a państwo — pokoju. Czegóż nie dałoby się wtedy dokonać? Oto ostateczna zasada Nieba i Ziemi. Jak mogłoby być tak, że początek jest pomyślny, a koniec pogrąża się w chaosie? Czyż to, że Księga Przemian kończy się heksagramem „Wei Ji”, nie jest zatem właściwe?

Ten fragment jest interpretacją linii szóstej trzeciej i szóstej piątej heksagramu Wei Ji z Jing Yijing (Księgi Przemian), który symbolizuje stan niedokończenia. Kilku uczonych analizuje głębsze znaczenie tych linii z różnych perspektyw.

Wu Youqing, uczony Yijing z czasów dynastii Yuan, wskazuje, że pozycje wszystkich linii w heksagramie Wei Ji są niewłaściwe. Objaśnienie Obrazów szczególnie podkreśla jednak linię szóstą trzecią, ponieważ siła Yin, łagodna i uległa, znajduje się tu w skrajnie niebezpiecznym położeniu. Wang Bi, uczony klasyczny z okresu Trzech Królestw, uważa, że linia dziewiąta druga, choć zajmuje niewłaściwą pozycję, znajduje się w centrum i podąża właściwą drogą. Linia szósta piąta natomiast, łagodna i rozumna, zajmuje zaszczytne miejsce oraz potrafi powierzać zadania ludziom zdolnym, nie rządząc samowolnie. Kieruje siłą zbrojną dzięki cnocie kultury i łagodnością poskramia twardość — oto blask szlachetnego człowieka. Gdy ufa się zdolnościom innych i nie podejrzewa ich o złe intencje, wszyscy dają z siebie wszystko, a dzieło może się powieść. Dlatego mówi się: „Szczerość przynosi pomyślność”.

Yang Wanli, poeta z czasów południowej dynastii Song, rozwija tę interpretację. Linia szósta piąta znajduje się w niespokojnych czasach Wei Ji, lecz stawia im czoła dzięki łagodnej sile Yin. Przynosi jej pomyślność zarówno trwanie przy właściwej drodze, jak i szczerość oraz wiarygodność; po raz trzeci pomyślność zapewnia jej blask cnoty. Dlaczego? Natura tej linii należy do trygramu Li, symbolizującego światło. Na niebie Li jest słońcem, a na ziemi płomieniem: letnie słońce żarzy się mocniej, a ognisko nocą wydaje się jaśniejsze. Linia szósta piąta, uosabiając rozkwit kultury i jasności, z pokorą rozpoznaje sprawy urzędników, a szczerze i niezachwianie ufa ludziom wybitnym. Dzięki temu może przekształcić wielkie trudności w czas bez przeszkód, a kryzys Wei Ji — w pomyślny stan Ji Ji, czyli spełnienia. Skoro towarzyszą jej trzy wielkie błogosławieństwa pomyślności, a zarazem nie ma w niej żalu, cóż pozostaje do podawania w wątpliwość?

Porównując zjawiska natury ze sprawami ludzkimi, ta interpretacja ukazuje mądrość przywódczą potrzebną w przeciwnościach: łagodność, która poskramia siłę, oraz szczere i ufne traktowanie innych.