《莊子》

W otwierającym rozdziale "Zhuangzi · Swobodnej wędrówki" znajduje się niezwykła opowieść: w północnych głębinach morskich żyje ogromna ryba o imieniu Kun, której ciało rozciąga się na niewyobrażalne tysiące li. Ryba ta przemienia się następnie w potężnego ptaka zwanego Peng, którego grzbiet jest równie niezmierzony. Gdy rozpościera skrzydła, przypominają one chmury zwisające na horyzoncie. Ten boski ptak, gdy tylko zerwie się morski wiatr, wyrusza w podróż na południe, do "Niebiańskiego Jeziora".

Księga dziwów "Qi Xie" odnotowuje: "Gdy wielki Peng leci ku Południowemu Morzu, jego skrzydła wzburzają fale na trzy tysiące li, wznosząc się na podmuchach wichru na dziewięćdziesiąt tysięcy li wysokości. Tylko dzięki letnim wichrom czerwca może dokonać swej migracji". Wspomniane tu "dzikie konie" (odnoszące się do mgieł unoszących się nad wiosennymi polami) i wirujące pyły to naturalne zjawiska powstające z wzajemnego oddziaływania Qi (energii witalnej) nieba i ziemi.

Zhuangzi kończy tę opowieść głęboką refleksją: gdy spoglądamy w górę na błękit nieba, czy to naprawdę jest jego prawdziwy kolor? A może dlatego, że niebo jest zbyt odległe, nie jesteśmy w stanie dostrzec jego granic? Podobnie, gdybyśmy spojrzeli w dół z wielkiej wysokości, jaki obraz ujrzelibyśmy?

Ten fragment pochodzi z "Zhuangzi · Wędrówki poza światem" i używa żywych metafor, by zilustrować znaczenie gromadzenia zasobów:

【Metafora wody】

Gdy woda nie jest wystarczająco głęboka, nie uniesie dużego statku. Jeśli wylejesz filiżankę wody w zagłębieniu sali, źdźbło trawy może służyć jako łódka, ale postawiona filiżanka osadzi się na mieliźnie - to dlatego, że woda jest zbyt płytka, a "statek" zbyt duży.

【Metafora wiatru】

Gdy siła wiatru nie jest odpowiednio zgromadzona, nie uniesie potężnych skrzydeł mitycznego ptaka Peng. Aby wznieść się na wysokość dziewięćdziesięciu tysięcy li, Peng musi oprzeć się na potężnych prądach powietrza pod sobą. Tylko w ten sposób, unoszony wiatrem, może nieść niebiosa na swych barkach i lecieć na południe bez przeszkód.

【Drwiny cykady i gołębia】

Cykada i mały gołąb wyśmiewają jednak Penga: "My wzbijamy się gwałtownie w powietrze, lądujemy na wiązie, a jeśli nie możemy dolecieć, po prostu spadamy na ziemię. Po co lecieć aż dziewięćdziesiąt tysięcy li na południe?" To jak:

• Kto idzie na przedmieścia, zabiera prowiant na jeden dzień
• Kto wyrusza sto li dalej, przygotowuje zapasy na noc
• Kto podąża tysiąc li, gromadzi żywność na trzy miesiące

Jak te małe owady mogą zrozumieć aspiracje wielkiego Penga?

(Uwaga: "Peifeng" oznacza gromadzenie siły wiatru, "yao'e" - przeszkodę. Przeciwstawienie pokazuje, jak krótkowzroczni nie potrafią pojąć, że wielkie przedsięwzięcia wymagają solidnych fundamentów.)

W tym fragmencie "Zhuangzi" autor poprzez żywe metafory ukazuje różnice w percepcji i poziomach istnienia:

Granice poznania:

"Drobna przenikliwość nie sięga wielkiej mądrości, krótkie życie nie ogarnia długowieczności. Skąd to wiemy?

• Grzyby żyjące od świtu do zmierzchu (zhaojun) nie pojmują cyklu miesiąca
• Cykady letnie (huigu) nie rozumieją zmian całego roku"

To ograniczenia krótkiego istnienia.

Różne skale czasowe życia:

• Na południu Chu rośnie drzewo Mingling, którego wiosna trwa pięćset lat i tyleż jesień
• W dawnych czasach rosło drzewo Dachun, którego jedna wiosna liczyła osiem tysięcy lat, podobnie jesień

Tymczasem ludzie za wzór długowieczności biorą Peng Zu, który żył zaledwie osiemset lat - czyż to nie przykre?

Makrokosmiczne wymiary przestrzeni:

Gdy król Tang pytał mędrca Ji, usłyszał:

• Na jałowej północy jest mroczne morze zwane Niebiańskim Stawem
• Mieszka tam ryba Kun o szerokości tysięcy li, której długości nikt nie zmierzył
• Jest też ptak Peng, którego grzbiet jak góra Tai, a skrzydła jak chmury sięgające horyzontu

(Uwaga: Przez różnice w postrzeganiu czasu i przestrzeni przez różne formy życia, tekst ukazuje względność poznania. Mingling i Dachun reprezentują istnienie przekraczające ludzkie pojmowanie, zaś Kun i Peng symbolizują byty przekraczające ograniczenia przestrzeni - wszystkie służą Zhuangziemu do podważenia antropocentryzmu).

Ten fragment pochodzi z "Zhuangzi · Beztroskiej wędrówki" i opowiada o kontraście między wielkim ptakiem Peng a małą wróblą, ukazując głębszą filozofię życia.

Wielki ptak Peng wznosi się na wirach wiatru, sięgając dziewięćdziesięciu tysięcy li w górę, przebijając chmury, dźwigając błękit nieba na swych skrzydłach, by dopiero wtedy skierować się na południe, ku Morzu Południowemu. Tymczasem mała wróbel (chi yan) szydzi z niego: "Dokąd on w ogóle leci? Ja podskakuję i frunę, ledwie kilka metrów w górę, by zaraz opaść, przelatując między krzakami ziół – oto prawdziwy szczyt lotu! Po co mu te wszystkie wysiłki?" W tym właśnie przejawia się różnica między małym a wielkim.

Zhuangzi używa tej metafory, by zilustrować różnice w ludzkich horyzontach: niektórzy są zadowoleni, gdy ich umiejętności wystarczają do sprawowania urzędu, ich charakter zyskuje uznanie w swojej wiosce, a cnota (De) odpowiada władcy, zdobywając zaufanie całego państwa. Patrzą na siebie z taką samą samozadowoloną dumą jak wróbel. Lecz Song Rongzi (mędrzec z państwa Song) tylko się z nich naśmiewa. Nawet gdyby cały świat go chwalił, nie stałby się przez to bardziej gorliwy; nawet gdyby cały świat go potępiał, nie pozwoliłby, by go to zdołowało.

(Dodatkowe wyjaśnienie: Ta kontrastująca opowieść o ptaku Peng i wróblu ukazuje taoistyczną "dyskusję o małym i wielkim", demonstrując, jak różne poziomy świadomości prowadzą do skrajnie odmiennych postrzegania rzeczywistości. Postawa Song Rongziego ilustruje taoistyczną doskonałość w "niedoznawaniu wpływu zewnętrznych rzeczy" – kluczowy aspekt duchowego kultywowania Wuwei).

W tekście Zhuangzi przedstawiono różne poziomy ludzkiego oświecenia:

Pierwsza część mówi, że ci, którzy potrafią odróżnić wewnętrzne od zewnętrznego i rozumieją granicę między honorem a hańbą, osiągnęli już pewien poziom mądrości. Jednak wciąż pozostają przywiązani do świata i nie osiągnęli pełnego wyzwolenia. Nawet Liezi – legendarny mistrz taoistyczny (Neidan) potrafiący ujeżdżać wiatr – choć wznosił się z gracją i wracał dopiero po piętnastu dniach, wciąż reprezentował ograniczony stopień oświecenia.

Druga część wyjaśnia, że nawet tacy jak Liezi, poszukujący duchowych nagród, nie są prawdziwie wyzwoleni. Choć uniknął chodzenia, wciąż zależał od wiatru. Prawdziwa mądrość polega na harmonijnym podążaniu za naturalnym porządkiem Nieba i Ziemi, na opanowaniu przemian sześciu rodzajów Qi (Yin-Yang, wiatr, deszcz, ciemność i światło), co pozwala swobodnie podróżować przez nieskończone wymiary istnienia – czy tacy ludzie potrzebują jakiegokolwiek oparcia?

Podsumowanie przedstawia trzy szczyty doskonałości: "Najwyżsi" (Zhiren) zapominają o sobie, "Duchowi" (Shenren) nie zabiegają o osiągnięcia, a "Mędrcy" (Shengren) nie pragną sławy.

Ostatnia część zawiera opowieść o cesarzu Yao, który chciał oddać władzę pustelnikowi Xu You, mówiąc: "Gdy świecą słońce i księżyc, po co utrzymywać płomyk świecy? Gdy spada deszcz, po co podlewać pola?" – pokazując, że wobec wyższych poziomów istnienia, światowe osiągnięcia stają się zbędne.

Ten fragment pochodzi z "Zhuangzi. Wędrówce poza światem" i opowiada historię Xu You, który odmówił cesarzowi Yao przekazania mu tronu. Oto współczesna interpretacja:

Cesarz Yao zwrócił się do Xu You: "Gdybyś tylko zgodził się objąć tron, świat natychmiast znalazłby się w doskonałym porządku. A ja wciąż zajmuję to stanowisko, choć czuję się niegodny. Pozwól, że przekażę ci władzę nad światem."

Xu You odpowiedział: "Skoro ty rządzisz światem, świat jest już dobrze zarządzony. Gdybym miał cię zastąpić, czyż nie czyniłbym tego dla pustej sławy? A sława to jedynie cień prawdziwej wartości. Czy mam gonić za cieniem?"

Następnie Xu You posłużył się metaforą: "Gdy ptak buduje gniazdo w głębi lasu, wystarczy mu jedna gałąź. Gdy polna mysz pije z rzeki, zaspokaja tylko swoje pragnienie. Wracaj do swoich spraw - po co mi cały świat?"

Na koniec dodał jeszcze jedno trafne porównanie: "Nawet jeśli kucharz nie przygotuje posiłku, kapłan odpowiedzialny za rytuały nie zajmie jego miejsca przy kuchennym piecu!" (Tu "kapłan" odnosi się do osoby reprezentującej bóstwa podczas ceremonii, a "naczynia rytualne" to święte przedmioty używane w ofiarach).

Ta opowieść ilustruje taoistyczną zasadę Wuwei (niedziałania) - prawdziwy mędrzec nie pragnie władzy, podobnie jak wszystkie istoty w naturze znajdują swoje właściwe miejsce. Przykłady ptaka i myszy pokazują, że człowiek potrzebuje naprawdę niewiele i nie powinien zabiegać o próżną sławę czy nadmiar władzy.

Jianwu zwrócił się do Lianshu z pytaniem: "Słyszałem niedawno słowa Jieyu, pustelnika z Chu, które wydały mi się tak przesadne i nieprawdopodobne, że aż graniczące z absurdem. Jego mowa wzbudziła we mnie niepokój niczym rozległa Droga Mleczna na niebie – tak bardzo odbiegała od zwykłej logiki i ludzkiej natury, że wydała mi się całkowicie oderwana od rzeczywistości."

Lianshu zapytał: "Cóż takiego powiedział?"

Jianwu odparł: "Mówił o odległej górze Guye, gdzie mieszka istota boska. Jej skóra jest biała jak śnieg i lód, a postać delikatna niczym u młodej dziewczyny. Nie spożywa ziaren ani pokarmów, żywiąc się jedynie czystym wiatrem i pijąc poranną rosę. Potrafi dosiąść obłoków i dosiadać latających smoków, podróżując poza cztery morza. Gdy tylko skupi swego Shen (ducha), może zapobiec wszelkim klęskom i sprawić, że plony obficie rodzą się same. Uważam to za szalone brednie, zupełnie niewiarygodne."

(Dodatkowe wyjaśnienie: Ta rozmowa przedstawia nadprzyrodzony wizerunek "istoty boskiej" z tekstów Zhuangzi, ukazując taoistyczne dążenie do ideału osobowości wykraczającej poza świat doczesny i żyjącej w nieskrępowanej wolności. Opisy takie jak "nieżywiąca się ziarnami" stały się później ważnymi elementami wierzeń w nieśmiertelnych w taoizmie.)

Lian Shu odpowiedział: "Istotnie tak jest."

"Ślepiec nie potrafi docenić piękna wzorów,

głuchy nie usłyszy dźwięku dzwonów i bębnów.

Czyż tylko ciało może być głuche i ślepe?

Takie same ułomności istnieją w ludzkim umyśle.

Te słowa

odnoszą się właśnie do ciebie."

"Ów Człowiek Duchowy (ten, który osiągnął Dao),

jego De (Cnota/Moc)

potrafi ogarnąć wszystkie istnienia i zjednoczyć je w całość.

Gdy świat pogrąża się w chaosie,

czyż będzie się trudził zarządzaniem Podniebnym Mandatem?"

"Taki człowiek

nie może zostać zraniony przez zewnętrzne rzeczy.

Nawet gdy potopy sięgają niebios, nie zostanie zatopiony,

gdy wielka susza topi metale i kamienie, nie odczuje gorąca.

Proch i odpady z jego ciała

mogłyby stworzyć mądrych władców takich jak Yao i Shun,

jakże więc mógłby zaprzątać sobie głowę światowymi sprawami!"

"Mieszkaniec Song przywiózł ceremonialne czapki (zhangfu) by sprzedać je w Yue,

lecz lud Yue obcina włosy krótko i tatuuje ciała,

więc zupełnie ich nie potrzebują.

Gdy Yao zarządzał podniebnym ludem..."

(Objaśnienia:

1. Metafora ślepoty i głuchoty ilustruje, że ograniczenia percepcji dotyczą nie tylko zmysłów, ale także poziomu umysłowego

2. "Człowiek Duchowy" to w filozofii Zhuangzi osoba o najwyższym stopniu kultywacji, zdolna do osiągnięcia jedności z wszechrzeczą

3. Przypowieść o handlarzu czapek pokazuje, że niewłaściwe działania są jak sprzedawanie towarów tam, gdzie nie ma na nie zapotrzebowania)

Pierwszy fragment:

Dawno temu pewien człowiek odniósł wielkie sukcesy w zarządzaniu państwem. Później udał się do mitycznej góry Miaoguye, by odwiedzić czterech oświeconych mistrzów. Gdy dotarł do północnego brzegu rzeki Fen, nagle uświadomił sobie, że wszystkie jego wcześniejsze osiągnięcia polityczne stały się zupełnie bez znaczenia. (Zhuangzi używa tej przypowieści, by zilustrować jak praktykujący Dao przekracza przyziemne troski)

Drugi fragment:

Hui Shi (przedstawiciel szkoły Mingjia) powiedział Zhuangziemu: "Król Wei podarował mi nasiona ogromnej tykwy. Wyhodowane owoce były tak duże, że mogły pomieścić pięć dan [starożytna jednostka pojemności]. Gdy próbowałem użyć jej jako naczynia na wodę, okazała się zbyt krucha, by utrzymać własny ciężar. Po przecięciu na łyżki, były zbyt duże, by pasować do jakiegokolwiek pojemnika. Choć tykwa była imponująco wielka, uznałem ją za bezużyteczną i rozbiłem."

Trzeci fragment:

Zhuangzi odpowiedział: "Naprawdę nie potraficie wykorzystywać wielkich rzeczy. W państwie Song żył człowiek, który opracował maść chroniącą przed odmrożeniami rąk. Przez pokolenia jego rodzina utrzymywała się z pomocy pracownikom piorącym jedwab. Pewien przybysz usłyszał o tym i zaproponował sto złotych za recepturę. (Poprzez tę historię Zhuangzi pokazuje, że wartość rzeczy zależy od sposobu ich wykorzystania)"

Ten fragment pochodzi z "Zhuangzi" i przedstawia trzy przypowieści ilustrujące zasadę "pełnego wykorzystania rzeczy". Oto współczesna interpretacja:

【Opowieść o maści przeciw odmrożeniom】

Pewna rodzina od pokoleń posiadała recepturę maści zapobiegającej pękaniu dłoni na mrozie (bu gui shou), zarabiając jedynie skromne sumy na jej sprzedaży. Kiedy ktoś wykupił ten sekret za wysoką cenę i ofiarował królowi Wu, sytuacja zmieniła się diametralnie. Gdy Yue zaatakowało, król Wu wykorzystał maść podczas zimowej bitwy wodnej - jego żołnierze, chronieni przed odmrożeniami, odnieśli druzgocące zwycięstwo, a odkupiciel otrzymał ziemię w lenno. Ta sama receptura - raz służyła tylko do płukania jedwabiu, innym razem przyniosła tytuły i władzę. Klucz tkwi w sposobie zastosowania.

【Przypowieść o wielkiej tykwie】

"Posiadasz tykwę (hu) mogącą pomieścić pięć dan zboża - dlaczego nie uczynisz z niej pływającej łodzi (da zun), by żeglować po rzekach i jeziorach? Zamiast tego martwisz się, że jest zbyt duża i nie masz gdzie jej przechować! To pokazuje, że twój umysł wciąż jest wąski jak zarastająca drogi bylica."

【Drzewo pozornie bezużyteczne】

Hui Shi mówi Zhuangziemu: "Mam wielkie drzewo, które ludzie nazywają ailanthus (chu). Jego pień jest zniekształcony i nie da się go wyprostować liną ciesielską, gałęzie powykrzywiane nie pasują do cyrkla ani kątownicy..." (Zhuangzi odpowie później, wykazując "pożytek z nieużyteczności", pokazując że pozornie bezużyteczne rzeczy mogą mieć głębsze zastosowanie).

Te trzy przykłady demonstrują, że wartość rzeczy nie leży w nich samych, ale w sposobie ich wykorzystania. Ta sama maść może dać różne efekty, wielka tykwa może stać się skarbem, a "bezużyteczne" drzewo może mieć ukryte zalety - wszystko to zachęca do wykroczenia poza konwencjonalne myślenie.

Zhuangzi powiedział: "Czy nigdy nie widziałeś dzikiego kota lub łasicy? Wyginają grzbiety, czając się w zasadzce, by pochwycić przechodzącą zdobycz; skaczą na wschód i zachód, nie zważając na wysokość, aż w końcu wpadają w sidła i giną w sieciach."

"Spójrz teraz na jakoa – jego ciało jest wielkie jak chmura na horyzoncie. Choć osiąga ogromne rozmiary, nie potrafi nawet złapać myszy. Ty zaś masz wielkie drzewo i martwisz się, że jest bezużyteczne. Dlaczego nie zasadzisz je na pustkowiu Niebytu? Mógłbyś wówczas przechadzać się beztrosko u jego boku, leżeć swobodnie w jego cieniu. Nie ścięłyby go siekiery, nic by mu nie zagroziło. Skoro jest tak bezużyteczne, jakże miałoby ściągnąć na siebie nieszczęścia?"

[Komentarz: Ta przypowieść Zhuangziego ilustruje filozofię "pożytku z nieużyteczności". Dzikie koty i łasice symbolizują tych, którzy pozornie są sprytni, lecz sami stają się ofiarami. Jak zaś reprezentuje pozornie potężne, lecz niepraktyczne istnienia. Zhuangzi głosi harmonię z naturą, wskazując, że to właśnie pozornie bezużyteczne rzeczy potrafią zachować swoją integralność.]