《老子道德經》

Dao (Droga) można opisać słowami. Jednak zasady, które da się jasno wyłożyć i wykorzystać do rządzenia państwem oraz nauczania ludu, nie są wiecznym, naturalnym „stałym Dao”. Prawdziwie trwałe i niezmienne Dao podąża za naturą i pozwala ludziom osiągnąć długowieczność. Aby trwać przy stałym Dao, należy przez Wuwei (niedziałanie) pielęgnować ducha, a spokojem i brakiem ingerencji zapewniać ludziom pokój. Trzeba przytłumić swój blask, ukryć ślady i nie ujawniać własnych działań. Takiego Dao nie sposób w pełni wyrazić słowami.

Nazwy mogą służyć do określania bogactwa, wysokiego statusu i sławy wynoszącej człowieka ponad innych, ale i one nie są naturalnymi, niezmiennymi nazwami. Stała nazwa powinna być prosta jak u niemowlęcia, które jeszcze nie umie mówić, i jednolita jak jajko, zanim zostanie rozbite. Powinna też przypominać jasną perłę ukrytą w muszli lub piękny jadeit zamknięty w skale: w środku lśni, lecz z zewnątrz jest niepozorna, jak nieobrobiony kamień.

„Bezimienne” jest początkiem Nieba i Ziemi. Dao nie ma postaci, dlatego nie można go nazwać. Jest podstawą Dao: z pustki wprawia Qi (energię witalną) w ruch, rozprowadza przemiany i staje się źródłem Nieba i Ziemi. „Nazwane” jest matką dziesięciu tysięcy rzeczy. „Nazwane” oznacza tu Niebo i Ziemię: mają postać i położenie, a Yin-Yang dzielą się na miękkie i twarde, można więc określać je nazwami. Niebo i Ziemia podtrzymują pierwotne Qi, rodzą dziesięć tysięcy rzeczy i sprawiają, że rosną oraz dojrzewają, niczym matka wychowująca dziecko.

Dlatego tylko ten, kto stale zachowuje brak pragnień, może dostrzec subtelność Dao — jego istotę. Gdy człowiek nie daje się prowadzić pragnieniom, widzi, gdzie tkwi delikatna tajemnica Dao. Kto zaś stale żywi pragnienia, może obserwować, ku czemu ostatecznie zmierzają sprawy tego świata. „Brak pragnień” i „pragnienia” pochodzą z tego samego ludzkiego umysłu, lecz noszą różne nazwy. Człowiek wolny od pragnień potrafi zachować siebie na długo, natomiast pragnienia mogą mu szkodzić.

Obie te rzeczy nazywa się „tajemniczymi” — są głębokie i niezgłębione — ponieważ zarówno ludzie pragnący, jak i wolni od pragnień otrzymują Qi od Nieba i Ziemi. „Tajemnica w tajemnicy” oznacza, że w niebie kryje się jeszcze głębsze niebo. Ludzie otrzymują Qi różnej jakości: ten, kto otrzyma Qi zrównoważone i harmonijne, może stać się mędrcem lub świętym; ten, kto otrzyma Qi chaotyczne i zanieczyszczone, może popaść w chciwość i pożądanie. Zrozumienie tego, porzucenie namiętności i zachowanie wewnętrznej równowagi stanowią bramę do poznania subtelności Dao.

Pielęgnowanie ciała — rozdział drugi

Wszyscy na świecie wiedzą, co jest piękne, i ukazują własne piękno; wtedy ujawnia się również brzydota. Wszyscy wiedzą, co jest dobre, i szczycą się swoimi zasługami; wtedy pojawia się także zło, a między ludźmi rodzi się rywalizacja. Byt i niebyt zależą więc od siebie nawzajem: kiedy coś przejawia się jako „byt”, równocześnie istnieje też jego strona postrzegana jako „niebyt”.

Ten fragment klasycznego tekstu wyjaśnia zasadę wzajemnej zależności przeciwieństw oraz sposób, w jaki mędrcy zarządzają światem poprzez harmonizowanie się z naturalnym Dao (Drogą).

Trudne i łatwe wzajemnie się uzupełniają – wobec trudności należy postępować tak, jakby były proste. Długie i krótkie określają się przez porównanie – dopiero widząc niedostatki, dostrzegamy zalety. Wysokie i niskie współistnieją – patrząc w górę, pamiętajmy o tym, co poniżej. Dźwięki odpowiadają sobie wzajemnie – gdy śpiew zabrzmi u góry, echo odezwie się na dole. Przód i tył następują po sobie – gdy przewodnik rusza, podążają za nim inni. Dlatego mędrcy praktykują Wuwei (niedziałanie), rządzą poprzez Dao, nauczają bez słów, stając się żywym przykładem.

Wszystkie istoty rozwijają się spontanicznie, bez sprzeciwu, każda działa nieprzerwanie. Pierwotne Qi (energia witalna) karmi stworzenia, lecz ich nie posiada, dokonuje dzieł, lecz na nich nie polega, osiąga zasługi, lecz ich nie przywłaszcza. Właśnie dlatego, że nie rości sobie praw do osiągnięć, jego cnota trwa wiecznie. Kto nie pojmie tej prawdy, ten – niczym linia "Szóstki na szczycie" z "Księgi Przemian" – utknie w dualizmie wysokiego i niskiego, długiego i krótkiego. Otworzy się wówczas źródło niekończących się przemian, prowadząc do chaosu.

W części o "Uspokajaniu ludu" czytamy: Nie wynosi się tych, których świat nazywa "zdolnymi" (czyli ludzi elokwentnych, lecz oddalonych od Dao), aby lud nie zabiegał o sławę i zysk. Nie ceni się rzadkich skarbów, by odebrać pokusę kradzieży. Nie wystawia się na pokaz przedmiotów pożądania, by serca pozostały niewzruszone. Dlatego mędrcy rządzą państwem jak pielęgnują własne ciało: oczyszczają umysł, wzmacniają wnętrze, łagodzą pragnienie rywalizacji, krzepią kości i ścięgna, zachowując w ludziach prostotę – wolnych od nadmiaru wiedzy i pożądania. Nawet bystrzy nie odważą się wtedy działać samowolnie.

Wuwei (niedziałanie) to rezygnacja z wymuszonych działań na rzecz podążania za naturalnym biegiem rzeczy – wtedy żadne zarządzanie nie okaże się niemożliwe. Gdy nauczanie De (Cnoty) jest głębokie, ludzie samorzutnie znajdują spokój i dostatek.

Tekst opisuje naturę i funkcje Dao (Drogi). Choć Dao wydaje się puste i bezkształtne, przejawia nieograniczone działanie. Jest niezgłębione jak źródło wszystkich rzeczy, lecz nigdy się nie przechwala. Podobnie jak otchłań – przyjmuje wszystko, nie okazując swej ostrości.

W praktyce duchowej oznacza to: należy łagodzić ostrość charakteru i nie gonić za sławą czy osiągnięciami. Rozwiązuj konflikty i urazy, zachowując wewnętrzną czystość. Nawet mając wyjątkowe zrozumienie, nie należy się przechwalać, lecz harmonizować z otoczeniem jak światło mieszające się z pyłem. Tylko poprzez spokój i prostotę można osiągnąć trwałość. Dao istniało przed niebem i ziemią – wieczne i niezmienne – powinniśmy naśladować tę cechę w samodoskonaleniu.

Niebo i ziemia rodzą wszystkie istoty bez faworyzowania ludzi, traktując wszystko jednakowo jak słomiane psy ofiarne. Mędrcy naśladują tę postawę – troszcząc się o ludzi bez oczekiwania wdzięczności, zachowując naturalną postawę wuwei (niedziałania).

Przestrzeń między niebem a ziemią wypełnia harmonijne qi (energia witalna), pozwalając rzeczom rozwijać się spontanicznie. Gdy człowiek oczyści się z pożądań i uciszy pięć narządów wewnętrznych, jego shen (duch) znajdzie spokój. Jak miech kowalski – właśnie dzięki pustce wewnątrz może wytwarzać przepływ. Pustka nie wyczerpuje się, a ruch generuje więcej energii.

Ostatnia rada dotycząca samodoskonalenia: nadmiar słów wyczerpuje jing (esencję), nadmiar działań osłabia ducha. Słowa łatwo ściągają nieszczęścia – lepiej zachować wewnętrzną równowagę, pielęgnować ducha, chronić qi i mówić jak najmniej.

Rozdział szósty: "Kształtowanie obrazu" wyjaśnia drogę pielęgnacji "ducha" (shen) w ludzkim ciele. Powód, dla którego "dolina ducha" (odnosząca się do nieustannej energii życiowej w ciele) nie umiera, tkwi w otrzymywanym odżywieniu. Człowiek, który potrafi pielęgnować duchy pięciu narządów wewnętrznych, może osiągnąć długowieczność. Każdy z pięciu narządów przechowuje innego ducha: wątroba przechowuje hun (duszę eteryczną), płuca po (duszę ziemską), serce shen (ducha), śledziona yi (intencję), a nerki jing (esencję) i zhi (wolę). Jeśli wszystkie pięć narządów zostanie uszkodzonych, pięć duchów je opuści.

Wspomniana tu "mroczna samica" (xuánpìn) odnosi się do źródła życia. "Mroczna" reprezentuje niebo i odpowiada ludzkiemu nosowi, "samica" reprezentuje ziemię i odpowiada ustom. Niebo poprzez nos pozwala człowiekowi wchłaniać pięć qi (energii Pięciu Faz), czyste qi gromadzi się w sercu, tworząc ducha (shen), mądrość, głos itp. - jego duchowa część nazywana jest hun (należąca do yang). Ziemia poprzez usta pozwala człowiekowi przyjmować pięć smaków (subtelne esencje pożywienia), mętne qi gromadzi się w żołądku, tworząc ciało, kości, mięśnie i krew - jego duchowa część nazywana jest po (należąca do yin). Nos i usta są jak bramy, przez które pierwotna energia nieba i ziemi przepływa. Podczas oddychania należy być delikatnym i utrzymywać długi, ciągły oddech, używając qi w sposób naturalny i zrelaksowany.

Rozdział siódmy: "Ukrywanie światła" używa zjawiska wieczności nieba i ziemi, by zilustrować drogę pielęgnacji życia. Powód, dla którego niebo i ziemia mogą trwać wiecznie, tkwi w tym, że nie zabiegają świadomie o własne przetrwanie, lecz funkcjonują naturalnie, nie oczekując niczego w zamian. Nie są jak światowi ludzie, gorączkowo zabiegający o prywatne korzyści. Mędrzec (ten, który osiągnął Dao) poprzez skromność i wycofanie zostaje wyniesiony do przodu, poprzez obojętność wobec siebie zostaje zachowany. Ludzie kochają go jak rodziców, a bóstwa chronią go jak niemowlę - właśnie dzięki jego bezinteresowności osiąga on samourzeczywistnienie.

Rozdział ósmy: "Zmienna natura" wskazuje, że najwyższa cnota jest jak woda. Woda karmi wszystkie istoty bez zabiegania o uznanie, przebywa w miejscach, których inni unikają - dlatego jest najbliższa Dao. Miejsce zamieszkania powinno wybierać nisko położone, umysł powinien być głęboki i spokojny, relacje - szczere i pełne człowieczeństwa (ren), słowa - godne zaufania i wiarygodne, zarządzanie - umiejętne, działania - wykorzystujące swoje mocne strony, a ruchy - podejmowane we właściwym czasie. Właśnie dzięki niekonkurowaniu z innymi nie wzbudza się niechęci.

Najwyższa dobroć jest jak woda. Człowiek najwyższej dobroci ma naturę podobną do wody. Woda odżywia wszystkie rzeczy, a jednak z żadną nie rywalizuje. Przebywa w nisko położonych, wilgotnych i zanieczyszczonych miejscach, których ludzie nie lubią, lecz spokojnie tam płynie i pozostaje. Dlatego woda jest najbliższa Dao (Drodze), podstawowej zasadzie, według której funkcjonują wszystkie rzeczy.

Natura wody niemal odpowiada naturze Dao: dobrze wybiera sobie niskie miejsca; jej usposobienie jest głębokie i spokojne; w kontaktach z innymi jest szczera i godna zaufania; w rządzeniu dobrze porządkuje sprawy, oczyszcza je i przywraca im równowagę; w działaniu potrafi skutecznie służyć — może być kanciasta albo zaokrąglona, a jej kształt dostosowuje się do formy naczynia; w ruchu umiejętnie wybiera właściwy czas: latem rozlewa się, zimą zamarza, działa stosownie do pory i nie sprzeciwia się rytmowi natury.

Woda nigdy nie rywalizuje: gdy się ją zatamuje, zatrzymuje się; gdy udrożni się jej drogę, płynie. Podąża za biegiem rzeczy i podporządkowuje się ludzkim działaniom, dlatego nie popełnia błędów. Taka jest natura wody; nikt pod Niebem nie ma jej tego za złe.

Rozdział dziewiąty: Umiarkowanie

Trzymać naczynie i bezustannie je napełniać aż po brzegi — lepiej w porę przestać. Naczynie przepełnione nieuchronnie się przewróci. Nadmiernie ostrzone ostrze nie może długo zachować ostrości. W końcu się stępi i zostanie odrzucone.

Nie da się strzec złota i jadeitu nagromadzonych po brzegi w sali. Nadmiar pragnień szkodzi duchowi, a nadmiar dóbr obciąża ciało. Kto po zdobyciu bogactwa i wysokiej pozycji staje się zarozumiały i zadowolony z siebie, sam ściąga na siebie nieszczęście. Będąc bogatym, należy wspierać ubogich, a zajmując wysoką pozycję, okazywać współczucie ludziom nisko postawionym. Jeśli ktoś zamiast tego staje się dumny i samowolny, z pewnością spotka go nieszczęście.

Gdy dzieło zostanie ukończone, a sława rozkwitnie, należy się wycofać i ustąpić z zajmowanego stanowiska — taki jest porządek Nieba. Oznacza to, że gdy człowiek doprowadzi swoje przedsięwzięcie do końca, zbuduje zasługi i zdobędzie uznanie, lecz nie zechce się wycofać ani ustąpić z pozycji władzy, może ściągnąć na siebie nieszczęście. To niezmienna zasada Nieba. Słońce, gdy osiąga najwyższy punkt, zaczyna przesuwać się ku zachodowi; po pełni Księżyc zaczyna ubywać. Gdy rzeczy osiągają szczyt rozkwitu, zaczynają podupadać; radość, gdy osiąga swój kres, przemienia się w smutek.

Rozdział dziesiąty: Zdolność działania

W ludzkim ciele mieszka dusza (hun) i duch (po) – hun odnosi się do świadomości i umysłu, po zaś do funkcji fizycznych. Stanowią one fundament istnienia życia. Należy o nie dbać, gdyż nadmierne emocje, takie jak radość czy gniew, mogą rozproszyć hun, a nagły przestrach może zaszkodzić po. Hun rezyduje w wątrobie, a po w płucach, dlatego nadmiar alkoholu i tłustych potraw uszkadza te narządy.

Utrzymanie hun w stanie spokoju pozwala zjednoczyć się z Dao, unikając chaosu, a stabilizacja po przedłuża życie. Zdanie „Czy obejmując Jedność, możesz jej nie opuścić?” mówi, że jeśli człowiek potrafi zachować „Jedność” (odnoszącą się do harmonijnej esencji Qi zrodzonej z Dao), nie pozwalając jej opuścić ciała, osiągnie długowieczność. Ta „Jedność” przenika cały świat: niebo dzięki niej jest czyste, ziemia – spokojna, a władca, który ją posiada, zapewnia pokój poddanym. Dla człowieka „Jedność” przejawia się wewnętrznie jako wola, a zewnętrznie jako czyny; gdy rozciąga się na wszystkie rzeczy, staje się De (Cnotą). Wszystko to nazywamy „Jednością” – oznacza to skupienie umysłu, wolne od podziałów.

„Skupiając Qi, osiągnij miękkość” oznacza koncentrację na esencji Jing, by nie rozpraszała się, dzięki czemu ciało stanie się giętkie i posłuszne jak u niemowlęcia. Gdy wewnątrz nie ma rozproszonych myśli, a na zewnątrz ignoruje się światowe sprawy, duch Shen nie będzie się marnował. „Oczyść mistyczne zwierciadło” to metafora oczyszczenia umysłu („mistyczne zwierciadło” to zdolność umysłu do postrzegania wszystkich rzeczy), by pozostał nieskazitelny. Kultywujący siebie powinni pielęgnować esencję Jing, nie skupiając się nadmiernie na oddechu, a zarządzający państwem – szerzyć łaskę, nie afiszując się z nią.

„Niebiańskie Wrota” odnoszą się do Bieguna Północnego i Państwa Purpurowej Niedostępności (co symbolizuje czubek głowy człowieka), a ich otwieranie i zamykanie reprezentuje przemiany Yin-Yang. Dla praktykującego „Niebiańskimi Wrotami” są nozdrza – otwarcie to wydech, zamknięcie to wdech. „Czy możesz być jak samica?” oznacza, że w pracy nad sobą należy być cichym i miękkim jak samica, a w zarządzaniu państwem – dostosowywać się do okoliczności, nie wysuwając się na pierwszy plan. „Światło sięga czterech stron” opisuje jasność Dao, które jak słońce i księżyc oświetla wszystkie kierunki – choć wydaje się niewidzialne i niesłyszalne, wypełnia niebo i ziemię.

„Rodzić, lecz nie posiadać” oznacza, że Dao powołuje do istnienia wszystkie rzeczy, ale ich nie zawłaszcza. „Działać, lecz nie polegać” – że kształtuje je, nie oczekując wdzięczności. „Wzrastać, lecz nie rządzić” – że je karmi, nie narzucając władzy. To najgłębsze „Xuan De” (Tajemnicza Cnota) – cnota Dao jest tak niezgłębiona, że trudno ją dostrzec, a jednak pragnie, by ludzie ją pojęli.

Koło wozu ma trzydzieści szprych (w starożytności ich liczba symbolizowała trzydziestodniowy cykl księżyca), które zbiegają się w centralnym piastu (drewnianym rdzeniu koła). Piasto jest puste w środku, co pozwala skupić wszystkie szprychy. Praktykujący samodoskonalenie powinni oczyszczać umysł z natrętnych myśli, porzucać pragnienia i utrzymywać pięć narządów wewnętrznych w stanie pustki, aby duch (Shen) mógł powrócić do swej pierwotnej istoty. To właśnie dzięki pustce w piastu koło może się obracać; dzięki pustce wewnątrz karety można w niej podróżować.

Gdy lepi się naczynia z gliny, należy równomiernie ugniatać materiał. Użyteczność naczynia bierze się z jego pustej przestrzeni, która pozwala coś przechowywać. Budując dom, tworzy się drzwi i okna – dom staje się funkcjonalny właśnie dzięki tym pustym przestrzeniom, umożliwiającym wejście i zamieszkanie. Dlatego mówi się, że "byt" (materialna część) daje praktyczność, ale "niebyt" (pusta przestrzeń) stanowi istotę funkcjonalności. Podobnie jak pustka w brzuchu pozwala gromadzić ducha – gdyby był przepełniony, ciało uległoby zniszczeniu. Pustka jest kluczowa, ponieważ może pomieścić wszystkie rzeczy; niewidzialne Dao (kosmiczna zasada) właśnie poprzez pustkę rządzi światem form.

Rozdział dwunasty mówi o umiarze w pragnieniach: zanurzenie w barwnych kolorach otępia wzrok (nadmierne pożądanie piękna wyczerpuje esencję Jing); pochłonięcie muzyką osłabia słuch (przesyt dźwięków zakłóca ducha Shen); rozkoszowanie się smakami pozbawia wrażliwości podniebienia (niepohamowany apetyt oddala od Dao); pasja łowiecka wyprowadza umysł z równowagi (gwałtowne aktywności rozpraszają energię Qi); pożądanie rzadkich skarbów psuje charakter (chciwość niszczy ciało i duszę).

Dlatego Mędrcy koncentrują się na wewnętrznym rozwoju: strzegą natury pięciu narządów, odrzucają sześć pragnień (związanych z oczami, uszami, nosem, językiem, ciałem i umysłem), regulują wolę i oddech, pielęgnują mądrość ducha. Nie zabiegają o zewnętrzne doznania – oczy nie wędrują bez celu (bo przypadkowe spojrzenia rozpraszają Jing), odrzucają pokusy świata zewnętrznego na rzecz wewnętrznego udoskonalenia.

Rozdział trzynasty naucza, że zadowolenie przynosi szczęście: zarówno łaska, jak i hańba niepokoją ducha (gdyż przywiązuje się zbytnią wagę do zysków i strat), największym nieszczęściem jest nadmierne przywiązanie do siebie (gdy porzuca się troskę o ciało, co jeszcze może niepokoić?). Tylko ten, kto potrafi przyjąć świat jako własną odpowiedzialność, jest godzien powierzenia mu świata; tylko ten, kto zapomina o sobie, by kochać świat, zasługuje na zaufanie ludzkości.

Tekst opisuje stany psychiczne człowieka wobec zaszczytów i upokorzeń. Gdy otrzymuje się honory, drży się ze strachu jak stojąc na wysokości, bojąc się upadku; gdy doświadcza się hańby, również ogarnia niepokój, jakby spodziewając się nieszczęścia. Dlaczego tak się dzieje? Ponieważ ludzie przywiązują zbyt wielką wagę do swojego ciała i pragnień. Posiadając fizyczną formę, nieustannie martwimy się głodem, zimnem i trudem, a ulegając pożądaniom, łatwo ściągamy na siebie nieszczęścia. Gdyby udało się uwolnić z więzów ciała i zjednoczyć z Dao (pierwotną zasadą wszechświata), swobodnie przemieszczając jak unosząca się chmura, czy pozostałoby wówczas miejsce dla zmartwień?

Tylko ten, kto prawdziwie ceni swoje życie, może podjąć się odpowiedzialności rządzenia światem. Taki władca dba o siebie nie dla zaspokojenia egoistycznych pragnień, lecz by stać się oparciem dla wszystkich ludzi. Jedynie osoba obdarzona taką cnotą (De) jest godna sprawować władzę nad światem i czynić to długo bez błędów.

Dalej wyjaśnione są mistyczne właściwości Dao: patrząc na nie, nie widzisz - nazywa się to "Yi" (brak formy); słuchając go, nie słyszysz - nazywa się to "Xi" (brak dźwięku); sięgając po nie, nie chwytasz - nazywa się to "Wei" (brak substancji). Te trzy cechy nie dają się w pełni opisać słowami, gdyż Dao nie posiada koloru, głosu ani kształtu - można je jedynie pojąć poprzez medytacyjne doświadczenie. Gdy Yi, Xi i Wei stapiają się w jedno, tworzą pierwotny stan chaosu Dao.

Tekst ten wyjaśnia mistyczne właściwości Dao (Drogi) - kluczowego pojęcia taoizmu oznaczającego pierwotne źródło wszechświata i zasady jego funkcjonowania. Dao jest chaotyczną, zunifikowaną całością zawierającą trzy podstawowe elementy (prawdopodobnie odniesienie do triad Nieba, Ziemi i Człowieka), które ostatecznie łączą się w jedność. W górze Dao nie jest olśniewająco jasne, w dole nie jest mrocznie ciemne - jest nieprzerwanym, bezgranicznym continuum, którego nie da się zdefiniować konkretnymi nazwami.

Dao wykracza poza wszelkie określone formy: nie można go rozróżnić za pomocą kolorów (jak zielony, żółty, czerwony, biały czy czarny), opisać muzycznymi tonami (gong, shang, jue, zhi, yu) ani zmierzyć miarami długości czy wielkości. Ostatecznie powraca do stanu "braku przedmiotu" (wu wu) - pozbawiony konkretnej materialnej formy, a jednak nadający kształt wszystkim rzeczom; pozornie pozbawiony obrazu, a jednak ustanawiający formy dla wszystkich istot. Ten stan określa się jako "hu huang" (mglisty i nieuchwytny) - jakby istniał, a jednocześnie jakby go nie było, niemożliwy do precyzyjnego uchwycenia.

Stojąc przed obliczem Dao, nie widzimy jego początku, gdy się do niego zbliżamy, ani jego końca, gdy za nim podążamy. Mędrcy (ci, którzy osiągnęli Dao) opanowali tę odwieczną Drogę, by zarządzać współczesnymi sprawami. Zrozumienie obecnego przejawu "jedności" (yi) jako manifestacji Dao pozwala poznać pradawne pochodzenie wszystkiego - oto fundamentalna zasada Drogi.

Starodawni święci, którzy prawdziwie osiągnęli Dao, posiedli subtelne i mistyczne zrozumienie, łączące się z Niebem. Ich moralna doskonałość (De) była niezgłębiona: wewnętrzne widzenie przypominało ślepotę, a słuchanie wewnętrzne - głuchotę (co symbolizuje transcendencję zwykłego poznania zmysłowego). Ta głęboka mądrość taoistyczna pozostaje trudna do pełnego zrozumienia dla zwykłych ludzi.

Tekst ten przedstawia podstawowe postawy i zasady postępowania, które powinien pielęgnować adept Drogi (Dao).

Najpierw opisuje zewnętrzne przejawy praktykującego: powinien być ostrożny jak ten, kto zimą przekracza rzekę, zachowując szczególną rozwagę w działaniu; czujny jak ktoś, kto obawia się sąsiadów, powściągliwy w ruchach niczym ten, kto lęka się, że sąsiedzi odkryją jego wykroczenie; dostojny jak gość, który wobec gospodarza zachowuje naturalny szacunek.

Następnie porusza kwestię wewnętrznego doskonalenia: należy rozpuścić emocjonalne pożądanie jak topniejący śnieg, tak by serce stawało się coraz bardziej czyste i puste; być prostym jak nieociosane drewno – wewnątrz strzec ducha (Shen), na zewnątrz nie gonić za przepychem; przestronnym jak dolina, pojemnym i zdolnym pomieścić wszelkie zasługi i sławę; zachowywać swą naturę jak mętna woda, nie afiszując się umyślnie, lecz harmonizując z tłumem.

Dalej, używając wody jako metafory, pyta: Kto potrafi, niczym mętna woda, uspokoić się i stopniowo stać przejrzystym? Kto może trwać w bezruchu, by z wolna zyskać życiową energię (Qi)? Ci, którzy podążają tą Drogą długowieczności, nie dążą do nadmiaru. Właśnie dlatego, że nie pragną przepełnienia, mogą trwać przy tym, co stare, nie zabiegając o nowe osiągnięcia – trwanie przy starym to ukrywanie własnego blasku, zaś gonienie za nowym to przywiązywanie wagi do sławy i zysku.

Ostatni rozdział o "powrocie do korzeni" wskazuje: praktykujący powinien osiągnąć stan skrajnej pustki (co oznacza całkowite porzucenie emocjonalnych pożądań i oczyszczenie pięciu narządów), trwając w najgłębszej ciszy (co odnosi się do szczerego i ugruntowanego działania). Tylko w ten sposób można zachować prawdziwą naturę pośród przemian i ruchu wszystkich rzeczy.

Wszystkie istoty rosną i rozmnażają się, a poprzez obserwację ich cyklicznego obiegu odkryłem pewną zasadę: wszystkie rzeczy ostatecznie powracają do swego źródła. Człowiek powinien doceniać tę fundamentalną prawdę. Spójrz na bujną roślinność (termin "yunyun" oznacza gęste liście i gałęzie), która w końcu więdnie, gubi liście i powraca do korzeni, by odrodzić się na nowo.

Powrót do źródła nazywamy "ciszą" (jing), ponieważ korzenie są ciche, miękkie i pokorne, znajdują się na dole, dzięki czemu mogą uzyskać nowe życie. Ten stan spokoju nazywa się "fuming" (odnowienie życia u źródła) – utrzymanie tej ciszy pozwala powrócić do źródła życia i osiągnąć nieśmiertelność. Ta zasada powrotu do korzeni jest wieczna i niezmienna, a zrozumienie jej nazywamy "ming" (mądrością). Nieznajomość tej zasady i działanie w chaosie przynosi nieszczęście.

Ten, kto prawdziwie pojmie wieczną zasadę, rozwinie w sobie szerokie i包容ne serce, a ta包容ność prowadzi do bezstronności. Osiągnięcie bezstronności pozwala stać się "królem świata" (człowiekiem, który urzeczywistnił Dao). Prostota ciała i umysłu prowadzi do jedności i spokoju, gromadząc w sobie niezliczone duchy (shen). Osiągnięcie królewskiego stanu pozwala połączyć się z Niebiańskim Dao, a zjednoczenie z Dao zapewnia trwanie bez upadku.

Kto potrafi osiągnąć te cztery cechy: bezstronność, królewskość, zrozumienie Niebiańskiego Dao i zjednoczenie z Dao, ten rozwinie w sobie wielką Cnotę (De), uniknie nieszczęść i będzie trwał tak długo jak niebo i ziemia, wolny od niebezpieczeństw.

(Rozdział "Siedemnasta Czystość") Najwspanialsi władcy starożytności (termin "taishang" odnosi się do mądrych władców bezimiennej przeszłości) – ludzie jedynie wiedzieli o ich istnieniu, nie czcząc ich specjalnie, gdyż obyczaje były wówczas proste. Następni władcy – ludzie ich kochali i chwalili, gdyż ich Cnota (De) była widoczna, a łaska odczuwalna. Jeszcze inni – ludzie się ich bali, gdyż rządzili poprzez kary. Najgorsi władcy – ludzie nimi gardzili, gdyż ich zakazy były uciążliwe i uniemożliwiały szczere relacje. Gdy władcom brakuje prawdziwej wiarygodności, ludzie odpowiadają im oszustwem.

W zamierzchłych czasach oświeceni władcy działali z najwyższą ostrożnością, rzadko wydając rozkazy, gdyż głęboko rozumieli, że nadmiar słów łatwo oddala od Dao (Drogi) i prowadzi do utraty naturalnej istoty. Gdy w świecie panował pokój, ludzie żyli w dostatku, sądząc, że takie jest naturalne porządku rzeczy, nie zdając sobie sprawy, że było to wynikiem subtelnego wpływu cnotliwego rządzenia (De) władcy.

(Rozdział 18) Dopiero gdy Dao podupada, zaczyna się gloryfikować humanitarność i sprawiedliwość. W czasach, gdy prawdziwe Dao kwitnie, w każdym domu są synowie oddani rodzicom, a państwo ma lojalnych urzędników – nie ma wówczas potrzeby świadomego promowania cnót. Dopiero gdy Dao zostaje odrzucone, pojawia się konieczność nauczania o humanitarności. Gdy przebiegłość zyskuje na znaczeniu, pojawia się również obłuda. Jeśli władca ceni spryt i przywiązuje wagę do pozorów, poddani odpowiedzą jeszcze większym oszustwem. Dopiero gdy w rodzinie brak harmonii, zaczyna się wyróżniać synowskie oddanie; dopiero gdy państwo pogrąża się w chaosie, ujawniają się prawdziwie lojalni ministrowie.

(Rozdział 19) Należy odrzucić sztuczną mądrość świętych i powrócić do pierwotnego stanu. Pięciu Legendarnych Cesarzy ustanowiło obrzędy, a Cangjie (historyk Żółtego Cesarza) wynalazł pismo, lecz żadne z tych osiągnięć nie dorównuje erze Trzech Legendarnych Cesarzy, gdy węzły na sznurze służyły jako zapis, a rządy opierały się na zasadzie wuwei (niedziałania). Porzucenie przebiegłości przyniesie ludziom stokrotne korzyści; odrzucenie nauk o humanitarności pozwoli ludziom naturalnie powrócić do synowskiego oddania. Odrzucenie podstępów i obłudy, zamknięcie bram chciwości – a złodzieje znikną sami z siebie. Gdy władca rządzi sprawiedliwie i bezstronnie, ludzie nie będą czynić zła. Tej prawdy nie da się przekazać jedynie przez słowa – kluczowe jest działanie: zachowanie pierwotnej prostoty i zmniejszenie egoistycznych pragnień.

(Rozdział 20) Należy porzucić powierzchowną wiedzę, gdyż informacje niezgodne z Dao przynoszą jedynie zamęt. Formalna odpowiedź i swobodna reakcja mogą wydawać się podobne na powierzchni (lecz w istocie są zupełnie różne).

Współcześni władcy często lekceważą prostą istotę rzeczy, hołdując jedynie pozorom przepychu. Jakże niewielka jest różnica między dobrem a złem? Dobrzy ludzie otrzymują pochwały, źli – napomnienia, lecz czy ta różnica jest tak znacząca? Smutne, że dzisiejsi władcy odrzucają lojalnych i uczciwych, a faworyzują tych, którzy knują i schlebią.

Ludzie czczą tak zwanych "praktykujących Dao" (xiudao zhi ren), lecz prawdziwą czcią powinni otaczać niekończące się poszukiwanie mądrości. Nieroztropni władcy powinni obawiać się tych, którzy na pozór są ulegli, lecz w istocie szkodzą mądrym ministrom. Światowi ludzie pogrążają się w chaosie pragnień, gonią za powierzchowną wiedzą, nie znając umiaru.

Tłumy oddają się przyjemnościom, tonąc w pożądaniach – jak uczestnicy wystawnych uczt, wiecznie nienasyceni, niczym głodni łaknący przysmaków. Wiosną wspinają się na wzgórza, by podziwiać widoki; w porze, gdy Yin i Yang łączą swe siły, a natura budzi się do życia, ich umysły rozpraszają się w beztrosce. Tylko ja zachowuję spokój i prostotę, czysty jak niemowlę, które jeszcze się nie śmieje.

Samotny, bez oparcia, niczym biedak bez dachu nad głową. Wszyscy inni zdają się mieć nadmiar – bogactwa, które roztrwaniają, sprytu, którym oszukują. Tylko ja czuję się niekompletny, zachowując umysł głupca, nie mieszając się z tłumem, trwając niewzruszenie w czystości Dao.

Wszyscy błyszczą światową mądrością, tylko ja zdaję się otępiały; wszyscy są bystrzy i pełni pośpiechu, tylko ja jestem cierpliwy i łagodny. Jestem jak morze – bezkresne i głębokie, jak rzeka – niepowstrzymany w swym biegu. Niczym unoszony wiatrem puch, mój umysł wędruje po mistycznych sferach. Wszyscy działają z rozmysłem, tylko ja trwam w Wuwei (niedziałaniu), pozornie głupi, a jednak najbliższy Dao.

Różnię się od innych, bo cenię to, co karmi wszystkie istoty – Dao (kosmiczne źródło). Ci, którzy posiedli prawdziwe De (Cnotę/Moc), są jak puste naczynie – mogą wszystko pomieścić, godząc się na najniższe miejsce. Nie podążają za tłumem, lecz jedynie za wskazówkami Dao. Dao jako źródło wszelkiego istnienia jest mgliste i nieuchwytne, ciągle w ruchu, trudne do zdefiniowania, a jednak prawdziwe.

Ten fragment opisuje mistyczne właściwości Dao (Drogi) jako kosmicznego źródła i porządku. Dao wydaje się mgliste i nieuchwytne, a jednak zawiera w sobie prawdziwą substancję. Choć pozornie ciemne i bezkształtne, kryje w sobie zasady rządzące wszystkimi rzeczami. W Dao zawarta jest czysta energia Jing (esencja), ta niezwykła synteza Jing-Qi-Shen, gdzie spotykają się siły Yin-Yang w autentycznej jedności. Dao nigdy się nie przechwala, a jednak istnieje od zarania dziejów, będąc źródłem życiodajnej energii dla wszystkich istot.

Laozi poprzez retoryczne pytanie wyjaśnia: Poznanie prawdziwego pochodzenia wszystkich rzeczy możliwe jest właśnie dzięki zrozumieniu tych właściwości Dao.

Rozdział dwudziesty drugi przedstawia korzyści płynące z pokory:

Poddanie się woli innych, zamiast upierania przy swoim, prowadzi do zachowania integralności. Tymczasowe ugięcie pozwala ostatecznie wyprostować się mocniej. Nisko położone miejsca naturalnie wypełniają się wodą (co symbolizuje, jak pokorni zostają napełnieni De - Cnotą). Przyjęcie stanu zużycia prowadzi do odnowy, a powściągliwość w braniu przynosi obfitość. Niebiańskie Dao zawsze wspiera pokornych, a duchy błogosławią tych o otwartych sercach. Przeciwnie, nadmiar bogactwa wprawia w zakłopotanie jak je chronić, a nadmiar wiedzy może prowadzić do zagubienia.

Dlatego Shengren (osoby urzeczywistniające Dao) trzymają się fundamentalnej zasady Dao jako wzoru dla całego świata. Nie wysuwają się na pierwszy plan, a jednak widzą jasno; nie uważają się za nieomylnych, a jednak ukazują prawdę; nie chełpią się, a jednak osiągają wielkie dzieła. Shengren szerzą moralne nauczanie, nie przypisując sobie zasług, dzięki czemu ich cnota naturalnie promienieje.

Prawdziwi dobroczyńcy świata nie pysznią się swymi osiągnięciami, dlatego mogą długo zachowywać swą De (Cnotę). Mędrzec nie uważa się za wyjątkowego czy wielkiego, dzięki czemu pozostaje bezpieczny i wolny od niebezpieczeństw. Ponieważ nie rywalizuje z innymi, nikt w świecie nie może z nim konkurować. Dotyczy to wszystkich - zarówno utalentowanych, jak i przeciętnych - nikt nie może współzawodniczyć z tym, kto nie zabiega o rywalizację.

Starożytni mawiali: "Umieć ustąpić, by zachować całość" - czyż były to puste słowa? Dawna mądrość przekazuje, że umiejętność odpowiedniego ustępowania pozwala zachować siebie w całości, i jest to prawda niezaprzeczalna. Ci, którzy naprawdę pojmą tę zasadę, potrafią chronić siebie i powrócić do swej prawdziwej natury. "Szczerość" oznacza autentyczność bez fałszu. Kto potrafi ustąpić dla zachowania całości, ten jakby chronił swoje ciało przed zranieniem, by w końcu bezpiecznie powrócić w ramiona rodziców.

(Rozdział 23: Pustka i Niewyrażalne) Małomówność jest zgodna z naturą Dao (Drogi). "Rzadkie słowa" oznaczają ostrożność w mówieniu. Gadatliwi sprzeciwiają się naturalnemu porządkowi. Wicher nie wieje cały dzień, ulewa nie trwa od rana do nocy. Nawet Niebo i Ziemia, będąc źródłem tych gwałtownych zjawisk, nie potrafią utrzymać ich długo - cóż dopiero człowiek? Niebo i Ziemia to najpotężniejsze siły, a ich wichury i ulewy nie trwają bez przerwy - jak więc człowiek może marzyć o nagłym sukcesie?

Dlatego ci, którzy podążają za Wielkim Dao, powinni naśladować jego właściwości - zachowywać spokój i równowagę, zamiast gwałtowności wichury. Ci, którzy jednoczą się z Dao, postępują zgodnie z jego zasadami; ci, którzy pielęgnują De, działają według jej miar; ci zaś, którzy zbłądzili, trwają w swym błędzie, upierając się przy swoim, co prowadzi do alienacji. Kto jednoczy się z Dao, tego Dao chętnie przyjmuje; kto jednoczy się z De, tego De chętnie przyjmuje; kto zaś trwa w błędzie, temu błąd staje się domem.

Jeśli władca nie okazuje podwładnym zaufania, oni odpłacą mu niewiarą. Wszystkie rzeczy przyciągają swe podobne: zgodne dźwięki rezonują ze sobą, chmury podążają za smokiem, wiatr towarzyszy tygrysowi, woda płynie ku nizinom, ogień lgnie do suchych przedmiotów - takie są prawa natury.

(Rozdział 24: Gorycz i Łaska)

Stanie na palcach jest niestabilne – ci, którzy łakną władzy, sławy i szybkich sukcesów, w końcu nie zdołają utrzymać się w życiu. Szerokie kroki nie prowadzą daleko – ci, którzy wynoszą się ponad innych i zachowują się arogancko, zamiast tego zostaną odrzuceni przez otoczenie i nie posuną się naprzód.

Ci, którzy wpatrują się tylko w siebie, w rzeczywistości nie widzą siebie wyraźnie. Zwykli ludzie często uważają, że mają piękny wygląd i szlachetne zachowanie, nie zdając sobie sprawy ze swej brzydoty i prostackich manier. Samozwańczy mędrcy nie zyskują uznania, ponieważ gdy ktoś ciągle poniża innych, by się wywyższać, wszyscy zjednoczą się, by przysłonić jego blask.

Samochwały nie mają prawdziwych zasług. Ci, którzy chełpią się swoimi osiągnięciami, w rzeczywistości tracą prawdziwe dokonania. Miłośnicy przechwałek nie trwają długo – takie postępowanie jest w praktyce Dao jak resztki jedzenia czy zbędny tłuszcz na ciele. Gdy taki zarozumiały i żądny chwały człowiek rządzi krajem, nakłada uciążliwe podatki, łapie się stanowisk, a lud go nienawidzi. Urzędnik, który stale krzywdzi innych, budzi tylko strach i odrazę. Dlatego prawdziwy mistrz Dao nie pozostanie w służbie takiego państwa.

(Rozdział 25) Istnieje coś, co było przed niebem i ziemią – to właśnie Dao. Dao nie ma stałej formy; z chaosu rodzi wszystkie rzeczy, istniejąc wcześniej niż niebo i ziemia. Jest bezdźwięczne, puste i bezkształtne, jedyne w swoim rodzaju i niezmienne. Dao krąży bez końca, przenika yin i yang, nie ulegając zepsuciu – można je nazwać matką wszystkich stworzeń pod niebem.

Nie wiem, jak je właściwie nazwać. Widząc, że wszystkie rzeczy z niego pochodzą, nazywam je na wyrost "Dao". Z braku lepszego określenia mówię, że jest "wielkie", ponieważ jest najwyższe, nieograniczone i obejmuje wszystko.

Ten fragment tekstu opisuje wszechogarniającą naturę Dao (Drogi) oraz relację między "Czterema Wielkimi" (Dao, niebo, ziemia i władca). Dao jest największe - nie jest jak niebo, które zawsze pozostaje w górze, ani jak ziemia, która zawsze spoczywa na dole. Jest w ciągłej przemianie i obecne wszędzie. Moc Dao przenika niebo i ziemię, przenikając wszystko, by ostatecznie powrócić do człowieka. Stąd kolejność: najpierw Dao, potem niebo, ziemia i władca. Niebo okrywa wszystkie istoty, ziemia je podtrzymuje, a władca nimi rządzi. Wśród tych czterech kosmicznych zasad, władca jest jednym z elementów.

Człowiek powinien naśladować ziemię w jej spokoju i łagodności. Ziemia rodzi zboża, gdy ją uprawiamy, wydaje źródła, gdy kopiemy, daje bez rozgłosu i nie żądając nic w zamian. Ziemia naśladuje niebo, niebo naśladuje Dao, a Dao naśladuje naturę. Istota Dao polega na byciu naturalnym, nie potrzebuje niczego naśladować.

Rozdział 26 mówi o znaczeniu "ciężaru" i "spokoju". Ciężar jest podstawą lekkości - władca pozbawiony powagi traci autorytet, a praktykujący, któremu brak powagi, traci ducha (Shen). Jak kwiaty i liście, które są lekkie, więc szybko opadają, podczas gdy korzenie, będąc ciężkie, trwają długo. Spokój jest panem niepokoju - władca pozbawiony spokoju traci autorytet, a praktykujący bez spokoju naraża się na niebezpieczeństwo. Smok dzięki spokojowi potrafi się przemieniać, podczas gdy tygrys, z powodu swego niepokoju, łatwo ginie przedwcześnie. Dlatego mędrcy w swym postępowaniu nigdy nie odstępują od zasad powagi i spokoju, nawet pośród bogactwa i zaszczytów potrafią wznieść się ponad świat materialny.

Niestety, niektórzy władcy ulegają lekkomyślności i niepokojowi, przez co tracą poparcie poddanych ("lekkość powoduje utratę podwładnych"), a także swoją pozycję ("niepokój powoduje utratę tronu"). To samo dotyczy praktyki duchowej - lekkość i niepokój prowadzą do utraty ducha. Rozdział 27 naucza, jak mądrze stosować te zasady w życiu.

Prawdziwie biegły w chodzeniu nie pozostawia śladów wozu. Mistrzowie praktyki Dao skupiają się na wewnętrznej pracy nad sobą - nie potrzebują opuszczać komnat ani przekraczać progów, by kultywować drogę, dlatego nie zostawiają zewnętrznych śladów. Ci, którzy opanowali sztukę mowy, nie popełniają językowych potknięć, gdyż z rozwagą dobierają słowa przed ich wypowiedzeniem, dzięki czemu unikają krytyki świata. Biegli w obliczeniach nie używają liczydeł - rozważając sprawy poprzez pryzmat Dao, trzymają się istoty rzeczy i pojmują prawdę bez skomplikowanych wyliczeń.

Mistrz zamykania nie potrzebuje zasuw, a nikt nie może otworzyć - odnosi się to do zamykania pragnień i strzeżenia ducha (Shen) mocą Dao, co jest skuteczniejsze niż najsolidniejsze rygle. Ekspert wiązania nie używa lin, a nikt nie rozplącze - chodzi o utrzymywanie ładu poprzez Dao, które tworzy węzły w ludzkich sercach, trudniejsze do rozwiązania niż materialne pęta. Dlatego Mędrzec zawsze umie ratować innych, nauczając lojalności i synowskiej pobożności, by ocalić ludzkie życie i pozwolić każdemu znaleźć właściwe miejsce. Równie biegły jest w ochronie wszystkich istot, podążając za rytmem czterech pór roku, by nic nie doznało krzywdy - dlatego nic nie zostaje zmarnowane. Mędrzec nie gardzi kamieniem, a nie faworyzuje jadeitu, traktując wszystkie byty równo - to właśnie jest mądrość przejęcia wielkiego Dao.

Dobrzy ludzie są nauczycielami tych niedoskonałych, a ci ostatni stają się materiałem do refleksji dla pierwszych. Kto nie szanuje nauczyciela i nie ceni okazji do nauki, choć uważa się za mądrego, w istocie jest zaślepiony. Zrozumienie tej zasady oznacza pojmowanie subtelnej i głębokiej istoty Drogi.

Rozdział dwudziesty ósmy mówi o powrocie do pierwotnej prostoty: znając moc męską (Yang), a zachowując kobiecą łagodność (Yin), godząc się być doliną świata. Jak woda płynąca w naturalny sposób w dół, pokora i łagodność przyciągają ludzi, dzięki czemu wieczna Cnota (De) nigdy nie odchodzi. Należy powrócić do stanu czystej niewinności niemowlęcia. Znając światło, a trwając w pozornej ciemności, godząc się być wzorem dla świata. Choć wewnętrznie oświecony, na zewnątrz zachowuje milczenie i skromność.

Ten fragment pisma przedstawia zasady rządzenia światem oraz pielęgnowania własnego charakteru. Laozi uważa, że osoba zdolna stać się wzorem dla świata zachowa swoją De (Cnotę) w sposób trwały. Taka osoba nie zboczy z właściwej ścieżki i ostatecznie powróci do źródła Dao (Drogi) – stanu Najwyższego Szczytu (Wuji) – co zapewni jej długowieczność.

W życiu należy zachować pokorę nawet w chwilach chwały, niczym głęboka dolina przyjmująca wody setek rzek. Gdy człowiek osiągnie tę dolinową pustkę, jego De wypełni się po brzegi. Powrót do pierwotnej prostoty przypomina surowe, nieociosane drewno. Wszystkie rzeczy wyłaniają się z tego prostego stanu – gdy Dao się różnicuje, rodzą się Shen (duchy), słońce i księżyc, oraz Pięć Faz (Drewno, Ogień, Ziemia, Metal, Woda). Mędrcy wykorzystują te zasady w rządzeniu, niczym pierwszy minister przewodzący urzędnikom. Prawdziwie doskonałe zarządzanie nie powoduje szkód, podobnie jak w samodoskonaleniu – należy używać Wielkiego Dao, by regulować pragnienia, nie naruszając przy tym Shen.

Rozdział 29 przedstawia zasadę Wuwei (niedziałania). Ten, kto pragnie rządzić światem poprzez siłowe działania, według autora skazany jest na porażkę. Świat jest świętą rzeczywistością, której nie można przemocą przekształcać. Przymusowe rządy prowadzą do upadku, a upór w narzucaniu własnych pomysłów – do utraty korzeni. W świecie istnieją naturalne przeciwieństwa: za przodem podąża tył, ciepłu towarzyszy chłód, sile – słabość, a stabilności – niebezpieczeństwo.

Ten fragment pisma przedstawia zasady rządzenia państwem i doskonalenia siebie, podkreślając konieczność podążania za Dao oraz unikania skrajności i nadmiaru.

Najpierw wskazuje, że miejsca pozornie bezpieczne często kryją niebezpieczeństwa. Dlatego mądry władca, zarówno w zarządzaniu państwem, jak i w samodoskonaleniu, powinien porzucić trzy skrajności: nadmierne dążenie do przyjemności zmysłowych (zbytnie oddawanie się muzyce i pięknu), ekstrawaganckie ubrania i jedzenie (rozrzutność) oraz przepych pałaców i budowli (przesadny komfort). Odrzucając te nadmierne pragnienia i zachowując zrównoważoną Drogę, praktykując rządy przez niedziałanie (wuwei), świat naturalnie podda się przemianie.

Następnie tekst omawia sztukę prowadzenia wojny. Prawdziwy doradca władcy nie zdobywa dominacji siłą, lecz podąża za Niebiańskim Dao i wprowadza rządy cnoty (De), dzięki czemu wrogowie sami się poddają. Wojna przynosi poważne konsekwencje: pola w okolicach obozów wojskowych leżą odłogiem, po wielkich bitwach nieuchronnie następują lata nieurodzaju, a nawet pogoda się pogarsza, wpływając na wzrost zbóż i ostatecznie szkodząc życiu ludności. Ci, którzy biegle władają sztuką wojenną, dążą jedynie do osiągnięcia słusznego celu i potrafią powstrzymać się w odpowiednim momencie, nie afiszując się siłą dla popisywania się. Nawet po zwycięstwie zachowują pokorę, unikają pychy i nie chełpią się zasługami, rozumiejąc, że wojna jest ostatecznością. Wszystkie rzeczy bowiem, osiągając szczyt rozwoju, zaczynają podupadać - tak jak rośliny, które po bujnym rozkwicie więdną, czy ludzie, którzy po osiągnięciu szczytu siły starzeją się. Ci, którzy bezrefleksyjnie dążą do demonstracji siły, sprzeciwiają się prawom Dao i szybko zmierzają ku zagładzie.

Poprzez przykłady rządzenia i prowadzenia wojen fragment ten wyjaśnia kluczowe taoistyczne koncepcje "zachowania środka" i "niedziałania", ostrzegając przed skrajnościami i nawołując do podążania za naturalnym porządkiem rzeczy.

Broń jest przedmiotem nieszczęsnym, gdzie "nieszczęsny" oznacza przeciwieństwo pomyślności i harmonii. Narusza ona spokój ducha (Shen), zakłóca harmonijną energię (Qi) między niebem a ziemią i nie jest narzędziem godnym człowieka cnotliwego (De). Nie powinniśmy upiększać ani gloryfikować broni, gdyż wszystkie istnienia jej nienawidzą – każde jej użycie nieuchronnie przynosi krzywdę, dlatego człowiek prawdziwie zjednoczony z Dao (Droga) nie sięga po nią z własnej woli.

Prawdziwy mędrzec w codziennym życiu czci lewą stronę (symbol łagodności i receptywności), lecz w sprawach wojny honoruje prawą (symbol siły i działania), co ukazuje fundamentalną sprzeczność między sztuką wojny a ścieżką mędrca. Broń jako rzecz nieszczęsna nie powinna zajmować ważnego miejsca w hierarchii wartości człowieka szlachetnego – sięga się po nią jedynie w ostateczności, gdy chaos i nieszczęście zagrażają ludowi, którego trzeba chronić. Nawet po zwycięstwie należy zachować postawę dystansu, nie celebrując sukcesu jako czegoś dobrego; radowanie się triumfem byłoby równoznaczne z czerpaniem przyjemności z zabijania.

Ten, kto lubi zabijać, nigdy nie zdobędzie prawdziwego poparcia Podniebnego Mandatu. Władca oddający się rzezi sprzeciwia się niebiańskiemu porządkowi (Tian Dao). W wydarzeniach pomyślnych czci się lewą stronę (gdzie rezyduje energia życia Yang), podczas gdy prawa strona (sfera śmierci Yin) zarezerwowana jest dla rytuałów żałobnych. Dlatego w armii generał pomocniczy zajmuje pozycję lewostronną (choć niższą rangą, zgodną z zasadą Yang), podczas gdy naczelny wódz stoi po prawej (mimo wyższej godności, odpowiada za zabijanie) – jest to w istocie potraktowanie wojny według rytuału pogrzebowego. Gdy poległych jest wielu, należy okazać żałobę i skruchę, rozważając własne niedostatki w Cnocie (De), które uniemożliwiły przemianę ludzi poprzez Dao, prowadząc do cierpienia niewinnych. W dawnych czasach zwycięski wódz zajmował miejsce głównego żałobnika, odziany w białe szaty i opłakujący poległych – to właśnie ukazuje, jak mędrzec przedkłada De nad militarne środki. Nawet gdy musi unicestwić źródło nieszczęścia, w jego sercu nie ma radości, tylko ciężar jak przy ceremonii pogrzebowej. Przeczuwając niekończące się wojny przyszłych epok, Mędrzec (Shengren) pogrąża się w głębokim smutku.

Dao (Droga) jako źródło i zasada wszechświata nie posiada stałego imienia. Przejawia się zarówno jako yin (miękkość), jak i yang (twardość); potrafi rozluźniać i napinać, powoływać do istnienia i unicestwiać. Niczym nieociosane drewno zachowuje pierwotną prostotę – choć wydaje się drobna, żadna istota pod niebem nie ośmieli się jej lekceważyć.

Gdy władca strzeże tej prostej Drogi, wszystkie rzeczy naturalnie do niego przylgną. Gdy jego działania harmonizują z rytmem nieba i ziemi, pojawiają się pomyślne znaki niczym rosa zstępująca z niebios. Bez wydawania rozkazów ludzie samorzutnie znajdują zgodę. Dao, początkowo bezimienne, włada wszelkimi nazwanymi rzeczami; bezkształtne, panuje nad wszystkim, co ma formę. Nadanie imienia rodzi pragnienia, które oddalają od De (Cnoty), prowadząc do nieszczęść. Kto naśladuje porządek Dao i praktykuje zasady De, ten zyskuje niebiańską ochronę i unika niebezpieczeństw. Związek Dao ze światem przypomina naturalny bieg strumieni łączących się z morzem.

Rozdział 33 mówi o mądrości kultywowania De: poznanie innych to przejaw inteligencji, ale poznanie siebie to prawdziwa mądrość. Pokonanie innych wykazuje siłę, lecz zwycięstwo nad własnymi pragnieniami stanowi prawdziwą moc. Zadowolony jest najbogatszy, wytrwały w praktyce Dao – najbardziej ambitny. Kto zachowuje Jing (esencję) i powściąga żądze, ten przedłuża życie; kto panuje nad wzrokiem, słuchem i mową, unika konfliktów i cieszy się trwałością.

Rozdział 34 ukazuje: wielkie Dao jest jak rzeki żywiące wszystkie istoty – stwarza, lecz nie zawłaszcza, karmi, lecz nie dominuje. Właśnie przez to, że nigdy nie uważa się za wielkie, osiąga prawdziwą wielkość.

Dao (Droga) płynie jak woda – wszechobecna, czasem ukryta, czasem widoczna, pozornie istniejąca, a jednak nieuchwytna. Nie da się jej dostrzec oczami ani w pełni opisać słowami. Rozciąga się zarówno na lewo, jak i na prawo, przenikając wszystko. Wszystkie istoty rozwijają się dzięki jej wsparciu ("shi" oznacza właśnie to zależne oparcie), lecz Dao nigdy nie uchyla się od tej opiekuńczej roli. Stwarza dziesięć tysięcy rzeczy bez roszczenia sobie zasług, karmi całe stworzenie bez narzucania swej woli.

Choć Dao niczym władca żywi wszystkie istoty, nie domaga się zapłaty jak ziemscy królowie. Pozostając w stanie całkowitej wolności od pragnień, można je nazwać "małym" – ukrytym, pozbawionym śladów, wolnym od przywiązań. Wszystkie istoty powracają do Dao ("gui" oznacza przyjmowanie odżywczego Qi Dao), lecz nie poddają się mu jak rozkazom ludzkich władców. Właśnie dlatego Dao jest jednocześnie "wielkie", gdyż pozwala rzeczom przychodzić i odchodzić w pełnej swobodzie. Dlatego Święci (ci, którzy urzeczywistnili Dao) naśladują tę zasadę – nie zabiegają o wielkość, a jednak osiągają prawdziwą wielkość. Wpływają na świat poprzez własny przykład, bez słów wprowadzając naturalny porządek.

Rozdział 35 mówi o "uchwyceniu wielkiego obrazu" (zrozumieniu istoty Dao). Gdy Święci trzymają się Dao, ludzie naturalnie do nich przychodzą; gdy pielęgnują swoją naturę, Niebiańskie Duchy (Shen) zstępują, by im pomóc. Gdzierzeczy gromadzą się bez szkody, tam panuje pokój; gdy praktykujący nie narusza swojego ducha, ciało zachowuje zdrowie i długowieczność. Jak smaczny posiłek zatrzymuje podróżnych, tak radość płynąca z praktyki Dao uspokaja umysł. "Jedność" (czysty stan Dao) oznacza porzucenie zarozumiałości na rzecz pustki – niczym przechodzień, który nie przywiązuje się do niczego. Słowa opisujące Dao wydają się mdłe, wzrok go nie dostrzega, ucho nie słyszy, lecz w praktyce jest niewyczerpane – stosowane w rządzeniu wzmacnia naród, w praktyce wewnętrznej przedłuża życie, nigdy nie tracąc swej mocy.

Rozdział 36 objaśnia "subtelne oświecenie" (ukrytą mądrość). Przedstawia on paradoksy ilustrujące naturę Dao: aby coś ściągnąć, najpierw trzeba to rozciągnąć; aby osłabić, najpierw wzmocnić; aby znieść, najpierw podnieść; aby odebrać, najpierw dać. Oto mądrość "subtelnego oświecenia" – miękkość ostatecznie pokonuje twardość. Jak ryba nie może opuścić głębin, tak władca nie powinien lekkomyślnie ujawniać swoich strategii, lecz umieć ukrywać prawdziwą siłę.

Ten fragment klasycznego tekstu przedstawia dwie fundamentalne zasady taoizmu: dialektykę rozwoju zjawisk oraz zasadę Wuwei (niedziałania) w zarządzaniu państwem i samodoskonaleniu.

Pierwsza część dotyczy praw rozwoju rzeczywistości: jeśli chcesz coś ograniczyć, musisz najpierw pozwolić temu osiągnąć maksymalne rozprzestrzenienie; aby osłabić przeciwnika, należy najpierw pozwolić mu stać się na tyle potężnym, że ściągnie na siebie nieszczęście; by coś znieść, trzeba najpierw doprowadzić to do stanu rozkwitu i arogancji; jeśli pragniesz coś zdobyć, najpierw obdaruj, by wzmóc chciwość. Te cztery strategie, choć subtelne, są niezwykle skuteczne. Podobnie jak miękkość pokonuje twardość – to co giętkie trwa dłużej, podczas gdy sztywne łatwo się łamie. Ryba nie może opuścić głębokiej wody (metafora trzymania się swojej miękkiej natury), gdyż straciłaby ochronę. Narzędzia władzy (ostre narzędzia) nie powinny być pokazywane podwładnym, tak jak metody kultywowania Dao nie mogą być przekazywane nieodpowiednim osobom.

Druga część wyjaśnia zasadę Wuwei w rządzeniu i samodoskonaleniu: Dao zawsze działa poprzez naturalne niedziałanie, a jednak wszystko osiąga. Jeśli władca podąża za tą zasadą, wszystkie rzeczy rozwijają się spontanicznie. Gdy ludzie zaczynają pałać pożądaniem, należy ich ukoić czystą "prostotą Dao". "Bezimienna prostota" odnosi się do istoty Dao. Nauczając ludzi poprzez De (Cnotę), doprowadzamy ich do powrotu do stanu czystości i braku pożądania – wtedy świat naturalnie osiąga spokój. Prawdziwa sztuka rządzenia nie polega na wymuszaniu, lecz na moralnym przywództwie, które pozwala wszystkim rzeczom naturalnie wrócić na właściwą ścieżkę.

Heshang Gong (słynny taoistyczny uczony z dynastii Han) w swoim komentarzu szczególnie podkreśla, że "bezimienna prostota" odnosi się zarówno do natury Dao, jak i do wewnętrznej czystości praktykującego. Władca powinien dawać przykład, przemieniając świat poprzez czyste i naturalne De, zamiast stosować przymusową interwencję.