《周易參同契分章通真義》

Deze tekst bespreekt vooral hoe de taoïstische alchemie wordt verbonden met de filosofie van de Zhouyi (het Boek der Veranderingen). De uitleg is van Peng Xiao, een taoïst uit de Song-dynastie. Hieronder volgt een moderne interpretatie van de kerninhoud.

Om te beginnen worden de trigrammen Qian en Kun voorgesteld als de fundamentele poorten waardoor de veranderingen van de Zhouyi zich voltrekken, zoals ouders alle wezens voortbrengen en voeden. De trigrammen Kan en Li werken als een as die de beweging aandrijft. Bij het ontstaan van de kosmos heerste een chaotische oertoestand, de fasen Taiji en Taichu. Daarin lag de zuiverste vorm van de oorspronkelijke Qi besloten: de bron van hemel, aarde en alle wezens. Pas toen de oorspronkelijke Qi zich splitste, ontstonden hemel en aarde (Qian en Kun), Yin-Yang, de Drie Vermogens (hemel, aarde en mens) en de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water).

Wei Boyang (meester Wei) stelde dat de principes voor het bereiden van het Gouden Elixer overeenkomen met die van de kosmische schepping. Daarvoor moet men ten eerste de oorspronkelijke Qi uit de chaotische oertoestand van hemel en aarde als basis verzamelen; ten tweede de bewegingswetten van Qian en Kun als richtlijn nemen; en ten derde de groei en afname van Yin en Yang in Kan en Li volgen om het juiste moment en de juiste intensiteit van het vuur te bepalen. In de praktijk staan Qian en Kun voor de ketel en oven van de alchemie, terwijl Kan en Li de structuur daarvan verbeelden. Water en vuur staan voor de samenwerking van Yin en Yang, en de kringloop van de Vijf Fasen brengt de essentie samen. Het hele alchemistische proces lijkt op de beweging van zon en maan en moet de cyclische wet volgen van de driehonderdvierentachtig lijnen van de Zhouyi.

Het tweede deel licht toe hoe de vier trigrammen Qian, Kun, Kan en Li — twee paren van Yin- en Yang-trigrammen — samen een kringloopsysteem voor de alchemistische energie vormen. Ze werken als een blaasbalg die de omzetting van Yin en Yang aandrijft. De beoefenaar moet zich gedragen als een ervaren wagenmenner en de regels en maatstaven nauwgezet volgen. Binnenin stemt die de beoefening af op het ritme van Yin en Yang, zoals muziek en de kalender; naar buiten toe volgt die de veranderingen van de maan, met telkens een belangrijk moment na vijf of zes dagen. Zo komt de beoefening volledig overeen met de wetten van de natuur.

De term ‘terugkeer van het Gouden Elixer via de gouden vloeistof’ verwijst naar het hoogste niveau van de innerlijke alchemie. Een ‘blaasbalg’ was een werktuig waarmee men in de oudheid vuur aanwakkerde bij het smelten van metalen; hier staat het beeld voor de aandrijvende kracht van de twee Qi’s, Yin en Yang.

Deze tekstpassage beschrijft hoe men in de taoïstische Neidan-beoefening de vierenzestig hexagrammen van de Zhouyi gebruikt om de timing en intensiteit van het vuur te sturen. Bij de beoefening van de terugkeer van het Gouden Vloeibare Elixer, een gevorderde vorm van Neidan, bevindt zich in de kookpot en oven — symbolen voor het lichaam als vat van de beoefening — de Gouden Moeder en de Bloemenpoel, waar de Jing en Qi van de Dantian samenkomen. Deze plaats wordt ook de Geestkamer van de Gouden Foetus genoemd. De hele beoefening berust op de vier hexagrammen Qian, Kun, Kan en Li, die als de spil van een medicijnbuidel fungeren.

In de praktijk volgen zowel de Yin-Yang-kookpot — de twee toestanden tijdens de beoefening — als het gebruik van hard vuur en zachte talismannen, de fasen van vuurbeheersing, de kringloop van de vierenzestig hexagrammen. De vier seizoenen, de vierentwintig zonneperioden en de tweeënzeventig weersfasen van een jaar worden samengebracht in één maand. Vervolgens worden de veranderingen van die maand verbonden met de twaalf dubbele uren van een dag en een nacht. Door de tijd nauwkeurig te berekenen met de waterklok, kan de beoefenaar de beslissende momenten van de Yin-Yang-overgang — de twee snaren en Zi-Wu — vaststellen en zich afstemmen op de bewegingen van hemel en aarde.

Wie deze veranderingen in de vuurbeheersing precies weet te sturen, kan de uiterlijke overeenstemming met de Yin-Yang-natuurwetten laten samenvallen met de innerlijke vereniging van de Draak en de Tijger, waarin Jing, Qi en Shen versmelten. Zoals een bekwame ambachtsman zich aan zijn meetlat en winkelhaak houdt en een ervaren menner de teugels beheerst, zo moet ook de alchemist deze regels nauwgezet volgen.

Bij het gebruik van de hexagrammen komen dertig dagen van een maand overeen met zestig hexagrammen, één voor overdag en één voor ’s nachts. Samen met Qian, Kun, Kan en Li als grondslag zijn dat vierenzestig hexagrammen. De lijnen en beelden van de hexagrammen vormen het raamwerk van de dagelijkse beoefening; de getallen van de kalender en de tijdrekening ondersteunen dat raamwerk. De eigenschappen van Yang als hard en Yin als zacht komen tot uitdrukking in de wederzijdse voortbrenging en beheersing van Water, Vuur, Metaal en Hout.

Het derde en vierde hoofdstuk leggen dit nader uit. Vanaf de eerste dag van de maand, de nieuwe maan, wordt overdag het hexagram Zhun gebruikt en ’s nachts Meng, waarna de reeks zich volgens vaste volgorde voortzet. Aan het einde van de maand komen de hexagrammen Ji Ji en Wei Ji aan bod, die de kringloop van Yin en Yang, licht en donker, verbeelden. Binnen iedere dag kent elk dubbel uur zijn eigen patroon van beweging en stilstand, ochtend en avond; daarna begint de cyclus opnieuw. De beoefening verloopt zo als de onophoudelijke kringloop van zon en maan en vraagt om een nauwkeurige afstemming op de vuurbeheersing in iedere fase.

Deze passage gaat vooral over de patronen van Yin-Yang-verandering in de alchemistische beoefening en over het afstemmen van de cultivering van het Gouden Elixer op de vier seizoenen en de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water). Ik licht de passage per deel toe.

De beweging en rust van Yin-Yang keren steeds terug in de twaalf tijdsperioden van de dag. Van het uur van de Rat (子时, ongeveer 23.00 tot 01.00 uur) tot het uur van de Slang (巳时, ongeveer 09.00 tot 11.00 uur) neemt de Yang-Qi toe; in deze periode ligt de nadruk op innerlijke beoefening. Van het uur van het Paard (午时, ongeveer 11.00 tot 13.00 uur) tot het uur van het Varken (亥时, ongeveer 21.00 tot 23.00 uur) overheerst de Yin-Qi; dan vraagt de uitwendige verzorging aandacht. De Yang-Qi begint te groeien bij het uur van de Rat en bereikt haar hoogtepunt bij het uur van de Slang. De Yin-Qi begint sterker te worden bij het uur van het Paard en bereikt haar hoogtepunt bij het uur van het Varken. Deze wisseling van innerlijke en uiterlijke wasdom en afname lijkt op de cyclus in de Yijing, van het hexagram Fu (復, ‘Terugkeer’, dat het eerste ontstaan van Yang symboliseert) tot het hexagram Kun (坤, dat zuivere Yin verbeeldt).

De beoefening moet, net als de wisseling van de seizoenen, beloning en bestraffing kennen. De lente, met haar ontluikende levenskracht, staat voor beloning; de herfst, met haar strenge verval en verwelking, voor bestraffing. De uren van Rat, Os en Tijger corresponderen met de lente; die van Konijn, Draak en Slang met de zomer. Dit zijn de perioden voor de beoefening van Yang-vuur. De uren van Paard, Geit en Aap corresponderen met de herfst; die van Haan, Hond en Varken met de winter. Dit zijn de perioden voor de beoefening van het Yin-symbool (陰符, yinfu). Bij het regelen van de vuurfase binnen de twaalf uren moet de beoefenaar zich volledig richten naar de patronen van de vier seizoenen en de Vijf Fasen, en naar de wisselingen van dag en nacht, koude en warmte. Er mag geen enkele afwijking zijn; alleen dan kan het Gouden Elixer worden voltooid.

Een liedspreuk van de oude onsterfelijken zegt: wie de Dao heeft verkregen, beheerst de geheimen van de scheppende werking van Hemel en Aarde en kan de essentie van zon en maan in het elixervat verzamelen. Met subtiele beoefeningsmethoden keert die persoon Yin en Yang om en zet die geesten en machten aan het werk. Alleen wie de kringloop van de zielen van zon en maan werkelijk begrijpt, kan een ware onsterfelijke worden. Bij het bereiden van het vloeibare goud en het terugkerende elixer moet men de natuurlijke werking van Hemel en Aarde navolgen; anders is welslagen moeilijk.

‘Hemel en Aarde nemen hun plaats in’ betekent dat het alchemistische vat, de oven waarin het elixer wordt bereid, de structuur van Hemel en Aarde moet navolgen. Zodra Qian (乾, Hemel) en Kun (坤, Aarde) hun plaats hebben ingenomen, bewegen Kan (坎, Water) en Li (離, Vuur) zich daarbinnen en veranderen zij. De trigrammen Kan en Li hebben geen vaste plaats: zij bewegen onafgebroken door de Zes Lege Ruimten (boven, beneden en de vier windrichtingen), omvatten alle dingen en vormen de grondregel van de beoefening. De bouw van de alchemistische oven bootst precies deze ordening na, waarin Hemel en Aarde elkaar ontmoeten, zoals verbeeld door het hexagram Ji Ji (既濟, ‘Reeds Voltooid’).

Deze passage beschrijft een kernprincipe van de taoïstische alchemie. De nadruk ligt op Yin-Yang, Kan en Li, en de Draak en de Tijger.

Eerst wordt de werking van Yin-Yang uitgelegd. Bij het alchemistische werk volgt het alchemistische vat — de oven — het patroon van Hemel en Aarde, van Qian en Kun. Daarin wordt de Gouden Moeder geplaatst, de grondstof voor het elixer. De twee Qi’s van Kan (Water) en Li (Vuur) hebben geen vaste plaats: wanneer water en vuur bewegen, wisselen rust en activiteit voortdurend. Ze circuleren door de zes richtingen, verschijnen en verdwijnen, worden benut en weer leeggemaakt. Die beweging ligt aan de basis van de veranderingen in alle dingen, als een leidraad van de Dao.

Het hoofdstuk ‘Het ongevormde beheerst het gevormde’ stelt dat onzichtbare Qi de macht heeft over zichtbare dingen. ‘Het ongevormde’ verwijst hier naar de Draak (kwikzilver, van Yang), en ‘het gevormde’ naar de Tijger (lood, van Yin). Lood en kwikzilver kunnen in een leeg alchemistisch vat niet uit zichzelf veranderen. Daarvoor is de op- en neergaande beweging van de Qi’s van Kan en Li nodig, zoals de wisseling van de seizoenen die het elixer tot stand brengt. Zo beheerst het onzichtbare in het lege vat het zichtbare. De Jing van de Draak en de Tijger zegt dat Yin en Yang elkaar beheersen en dat de Rode Vogel (Vuur) in de leegte brandt. Wanneer Yin afneemt, trekt Yang zich terug; wanneer Yang opkomt, houdt Yin zich op de achtergrond. In het komen en gaan van deze krachten veranderen ook de Qi’s van Kan en Li.

Het hoofdstuk ‘Woorden worden niet zonder grond gesproken’ benadrukt dat de woorden van wijzen altijd op inzicht berusten. Door de loop van zon en maan en de veranderingen van de geestelijke krachten te observeren, en door de eigenschappen van hard en zacht te onderscheiden, gebruikt men Metaal en Water als beelden voor de Draak en de Tijger. Zo worden Yin en Yang in beweging gebracht om hun essentie te verzamelen. Tijdens de wisseling van de seizoenen nemen groen, rood, wit en zwart elk hun plaats in een richting in. Toch zijn ze allemaal afhankelijk van de werking van het aarde-element in het midden, Wu en Ji — een alchemistische term voor het centrale deel van het alchemistische vat. Wu in het trigram Kan staat voor de essentie van de maan: Yang verscholen in Yin, als de metalen Tijger die uit het water tevoorschijn komt. Ji in het trigram Li staat voor de glans van de zon: Yin verscholen in Yang, als de kwikzilver-Draak die uit het vuur voortkomt. Daarom verzamelt men bij de alchemie de essentie van zon en maan en verenigt men de geestelijke krachten van Yin en Yang. Wanneer de omloop door de Hemel volledig is en de veranderingen van Yin en Yang hun voltooiing bereiken, is het de voedende kracht van De van de Aarde die uiteindelijk het wonderbaarlijke elixer tot stand brengt.

Kan en Li zijn de trigrammen voor Water en Vuur in de Bagua (Acht Trigrammen). De Draak en de Tijger, evenals lood en kwikzilver, zijn alchemistische termen voor stoffen met respectievelijk een Yang- en een Yin-aard. Wu en Ji zijn hemelse stammen die in de alchemie overeenkomen met de centrale positie van het aarde-element.

Deze passage uit de Cantong qi (Het Teken van de Drie Overeenkomsten) bespreekt de veranderingen van Yin-Yang en de beginselen van de alchemie. ‘Verandering’ (Yi) verwijst hier naar de Yijing (Het Boek der Veranderingen), dat met de bewegingen van zon en maan de wetten van hemel en aarde zichtbaar maakt. De zon en de maan zijn de duidelijkste symbolen van Yin en Yang. Het afnemen van Yang en het toenemen van Yin verloopt als een draaiend wiel: de twee Qi’s nemen beurtelings af en toe en zetten uit of trekken zich samen. De Yijing telt 384 lijnen — de Yin- en Yangtekens in de hexagrammen — en de 64 hexagrammen geven de veranderingen van Yin en Yang weer.

Van de laatste dag van de maand, de donkere maan, tot de eerste dag van de nieuwe maan begint het hexagram Zhen, dat staat voor de eerste opkomst van Yang, de essenties van hemel en aarde op te nemen. Dan verenigen hemel en aarde hun essenties en trekken zon en maan elkaar aan. De mannelijke Yang verspreidt subtiele energie; de vrouwelijke Yin draagt een geel embryo. In de ongedifferentieerde toestand vloeien Yin en Yang samen. Zo worden de grondslag gelegd en het embryo gevoed; pas wanneer de geest zich concentreert, kan een lichaam vorm krijgen. Alle beweging en verandering in het leven volgt dit patroon.

Ook het bereiden van het Gouden Elixer volgens de taoïstische Waidan (uiterlijke alchemie) berust op de vereniging van zon en maan: de essenties van Yin en Yang moeten samenvloeien. Die essenties doorlopen een cyclus als dag en nacht, die zich steeds herhaalt volgens de veranderingspatronen van de 64 hexagrammen en hun 384 lijnen. De vuurregeling — het beheersen van de temperatuur tijdens de bereiding — moet het komen en gaan van Yin en Yang volgen. Wanneer Yin opkomt, trekt Yang zich terug; de krachten van oost en west ontmoeten elkaar, zoals echtgenoten zich verenigen. Dan ontvangt het hexagram Zhen zijn teken: de geestelijke krachten van hemel en aarde paren en de zielen van zon en maan versmelten.

De zogenoemde ‘Chaos’, de alchemistische smeltkroes, lijkt op een ei. Het is de toestand waarin de bovenste en onderste boog — de twee halve maanden — samenkomen. De Yang-draak en de Yin-tijger, symbolen voor onder meer lood en kwik als alchemistische stoffen, reageren in die Chaos op elkaar. Zo worden de grondslag gelegd en het embryo gevoed, totdat alles zich uiteindelijk tot een elixer verdicht. De smeltkroes is dus een kleine hemel en aarde, waaruit alle beweging van het leven voortkomt. Mannelijke Yang behoort tot de hemel en is donker van kleur; vrouwelijke Yin behoort tot de aarde en is geel. Dit is de hoogste werking van de vader Qian en de moeder Kun — de oorsprong van hemel en aarde — bij het toepassen van de vuurregeling.

De scheppende werking in de smeltkroes weerspiegelt volledig de bewegingen van hemel en aarde. Als de vuurregeling niet klopt, is dat alsof de koude en de warmte uit hun evenwicht raken. Hoe zouden dan de hemel en de aarde volgens vaste patronen alle dingen kunnen voortbrengen? En hoe zou Yin en Yang uit evenwicht alsnog de vereniging van draak en tijger — de reactie tussen de alchemistische stoffen — teweeg kunnen brengen?

Verderop vermeldt de tekst hoe Confucius, ook wel Zhongni genoemd, de Deugd van Qian en Kun bij het begin van de kosmos prees en het tijdperk van de oeroude oorspronkelijke vorsten onderzocht. In ‘Guanju’, het openingsgedicht van de Shijing (Het Boek der Liederen), worden de twee Qi’s van Yin en Yang beschreven als met elkaar verstrengeld, als kiemen aan het begin van het leven. Het gedicht gebruikt beelden van hofmakerij en liefde om de eerste vereniging van Yin en Yang te verbeelden.

Confucius legt in de Yijing de Weg van Hemel en Aarde uiteen. Hij beschouwt Qian en Kun (Yin-Yang) als de oorsprong van alle dingen, en de hexagrammen Xian en Heng als de grondslag van de verhouding tussen echtgenoten. Dit is alsof de oeroerchaos wordt opengelegd: de werking van geesten en goden wordt zichtbaar en de wetmatigheden die Hemel, Aarde en alle dingen doordringen, worden met elkaar verbonden. De verhoudingen tussen vorst en onderdaan, vader en zoon, echtgenoten, en mannen en vrouwen komen erin naar voren, evenals de beginselen van voortbrenging en beheersing binnen de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal, Water). Ook de geheimen van de veranderingen in alle dingen worden er zichtbaar.

Wei Boyang (Meester Wei) gebruikte de beginselen van de Yijing als beeldspraak voor de alchemistische praktijk. Hij ontwikkelde de theorie van het Ding-apparaat, het vat waarin het elixer wordt bereid, naar het voorbeeld van de werking van Hemel en Aarde. Zoals Draak en Tijger (de twee Qi’s van Yin en Yang) zich verenigen en echtgenoten met elkaar gemeenschap hebben, zo is de alchemistische bereiding in het begin volkomen vormloos en substantieloos, als de oeroerchaos voordat die zich ontvouwde. Zodra het vuur wordt aangestoken en de vuurfasen van de alchemie in werking treden, vermengen de Jing en Qi van man en vrouw (Yin en Yang) zich. Dat doet denken aan de beelden uit de Shijing, waarin man en vrouw naar elkaar verlangen en elkaar zoeken met het oog op hun verloving en huwelijk. Vanaf het moment dat het vuur wordt ontstoken en de alchemistische bereiding begint, gaat het proces een nieuwe levensfase in. Terwijl Zon en Maan hun baan volgen, krijgen Draak en Tijger (de twee Qi’s van Yin en Yang) geleidelijk vorm.

Wijzen verschijnen niet zomaar uit het niets. Door de veranderingen aan de hemel waar te nemen, leren zij de Weg van de Hemel begrijpen. De voortgang en terugkeer, het buigen en strekken van hemelverschijnselen stemmen overeen met de wisseling van de seizoenen. Daarom omvat de Yijing de kern van de Weg van de Hemel. De wijze Fuxi keek omhoog naar de hemel en bestudeerde de sterren, en keek omlaag naar de aarde en onderzocht haar vormen. Zo stelde hij het aantal hexagrammen vast, doorgrondde hij de wetmatigheden van alle dingen en liet hij de mensen na hem inzichten na. Wie de Weg nog niet heeft doorgrond, kan erdoor een glimp opvangen van de geheimen van Hemel en Aarde, de essentie van Yin en Yang verwerven, de grondslag van de schepping leren kennen en de tekenen ervan herkennen. De wetmatigheden van wederzijdse voortbrenging en beheersing, en van voortgang en terugkeer, buigen en strekken, worden zo beheersbaar. Daarom zegt men dat de Yijing het Hemelse Hart omvat. Men moet dus de hemelverschijnselen als voorbeeld nemen, uiterst zuivere stoffen verzamelen, een Ding-vat en oven inrichten, de vuurfasen volgens hun verloop volgen, met een waterklok de juiste tijd bepalen en met de lijnen en trigrammen de zonneperioden berekenen. Zo kan men de grootse wetmatigheden van de werking van Hemel en Aarde volledig doorgronden.

Het hexagram Fu, de Terugkeer (Aarde boven Donder), staat voor het ontluiken van nieuw leven. Het is als een oudste zoon die zijn vader opvolgt en op zijn moeder steunt om een fundament te leggen. Het afnemen en toenemen van Yin en Yang stemt overeen met de toonhoogten; hun stijgen en dalen volgen de beweging van de Grote Beer. Op de derde dag van de maan verschijnt het eerste zwakke licht: het trigram Zhen, in het oosten, komt overeen met de positie Geng. Op de achtste dag staat de maan in het eerste kwartier: het trigram Dui, in het westen, komt overeen met de positie Ding; het maanbeeld ligt dan recht en strak als een koord. Op de vijftiende dag is de maan vol en is het zuivere Yang van het trigram Qian volledig aanwezig in het oosten. De pad, die de maan verbeeldt, en de maanessentie, die door het konijn wordt voorgesteld, verschijnen tegelijk; de Qi van Zon en Maan straalt in beide hemellichamen helder. De pad stemt overeen met de hexagrammen en zonneperioden, terwijl het jade konijn licht uitademt en opneemt. Na een cyclus van zeven à acht dagen, overeenkomend met één zonneperiode, begint de maan opnieuw van vol naar afnemend te gaan.

Wanneer het hexagram Fu zich in het begin vormt, ontluikt het leven: de oudste zoon zet het lichaam van zijn vader voort en steunt op zijn moeder om een grondslag te leggen. Dit verwijst naar het Kun-hexagram, dat uit zes Yin-lijnen bestaat. De onderste lijn verandert daar in een Yang-lijn, waardoor Fu ontstaat, met één Yang die voor het eerst opkomt. Daarom spreekt men van ‘het begin dat ontluikt’. Binnen het Kun-hexagram verandert een Qian-lijn en vormt zich de kern van Zhen (Donder), terwijl het buitenste trigram Kun (Aarde) blijft.

Deze passage uit de Jing (klassieker) gebruikt de wassende en afnemende maan als beeld voor de nauwkeurige regeling van het vuur tijdens de alchemistische beoefening. Ze beschrijft de wetmatigheid van de omzetting tussen Yin en Yang. Wanneer de maan zich vanaf de derde dag laat zien, lijkt dat op het trigram Zhen, een van de Bagua (Acht Trigrammen) en het symbool van de donder, dat alle leven tot ontwikkeling brengt. Dit vormt de basis van de alchemistische beoefening. Op de achtste dag, wanneer de maan het eerste kwartier bereikt, heeft de Yang-energie zich tot halverwege opgebouwd. Dat is te vergelijken met de gelijke delen goud (Yang) en water (Yin) in de alchemistische oven. Bij volle maan op de vijftiende dag verschijnt zuivere Yang, zoals in het trigram Qian, dat zuivere Yang belichaamt.

Vanaf de zestiende dag neemt de maan weer af. Dan moet het Yang-vuur worden teruggeschroefd en maakt men de overgang naar Yinfu, de regeling van de Yin-energie. Wanneer de maan op de drieëntwintigste dag het laatste kwartier bereikt, zijn Yin en Yang opnieuw in evenwicht. Op de dertigste dag, wanneer de maan geheel verdwenen is, is ook de Yin-energie uitgeput. Toch houdt de kringloop van Yin en Yang niet op. Zoals de maan weer verschijnt, zo moet ook tijdens de alchemistische beoefening de regeling van het vuur steeds opnieuw worden bijgesteld.

Verder vermeldt de passage Ren en Gui, de Yin-stammen van de Hemelse Stammen, in combinatie met Jia en Yi, de Yang-stammen. De trigrammen Qian en Kun omvatten begin en einde. De getallen zeven en acht, die overeenkomen met jonge Yang en jonge Yin, en negen en zes, die overeenkomen met oude Yang en oude Yin, verwijzen naar de maancyclus. Dertig dagen vormen één volledige cyclus van Yin en Yang; wanneer de Yang-energie is uitgeput, begint ze opnieuw te groeien. De rangschikking en beweging van de Bagua weerspiegelen de regelmaat waarmee zon, maan en sterren zich bewegen. De kern is dat men het middenpad vindt door het evenwicht tussen Yin en Yang te bewaren.

Met de veranderende maanfasen en het symbolische systeem van de Bagua wordt hier uitgelegd hoe precies het vuur tijdens de alchemistische beoefening moet worden geregeld. In de eerste helft van de maand voert men het Yang-vuur geleidelijk op; in de tweede helft schakelt men over op de regeling door Yinfu. Dat proces herhaalt zich, net als het wassen en afnemen van de maan. De verhoudingen tussen goud, dat de oorspronkelijke Jing (essentie) symboliseert, en water, dat de oorspronkelijke Qi (levensenergie) symboliseert, en de omzettingen tussen Yin- en Yang-energie moeten nauwkeurig worden bewaakt om het elixer te kunnen vormen.

Deze passage uit de Zhouyi cantong qi bespreekt vooral hoe je tijdens het alchemistische proces de verhitting regelt en afstemt op de bewegingen van Yin-Yang in hemel en aarde.

Tijdens de alchemistische beoefening moet je de eerste dertig dagen de wisselingen van Yin en Yang volgen. De eerste zeven en negen dagen horen bij de Yang-getallen; de zes en acht dagen bij de Yin-getallen. Qian en Kun (hemel en aarde) nemen elk de helft voor hun rekening. Op de dertigste dag is de cyclus van het Yin-teken en het Yang-vuur voltooid. De verhitting moet de hele maand worden geregeld volgens de bewegingen van de Bagua (Acht Trigrammen) en de hemellichamen.

Bij de concrete beoefening moeten tegenstellingen als het middernachtelijk uur en het middaguur, het oosten en het westen, het terugnemen en toevoegen van vuur en het stijgen en dalen van energie op elkaar worden afgestemd. Zo kunnen de twee Qi’s van Yin en Yang zich op natuurlijke wijze ontplooien en kunnen Metaal (long-Qi) en Water (nier-Qi) in harmonie komen. Een onjuist geregelde verhitting is als een afwisseling van droogte en overstroming: ze verstoort het principe van voortbrenging en maakt het moeilijk de vormen van de draak (Yang-Qi) en de tijger (Yin-Qi) te bewaren. Beoefenaars moeten deze beginselen zorgvuldig overdenken.

‘Oorspronkelijke Jing’ verwijst naar de goddelijke, zuivere Jing in de alchemistische oven: de meest oorspronkelijke essentie en Qi tussen hemel en aarde. Deze is niet aan te raken of te zien, maar kan door de werking van de schepping alles voortbrengen. Omdat ze niet rechtstreeks waarneembaar is, moet je haar aan de hand van verschillende tekenen toetsen en maatstaven vaststellen om de beoefening te sturen. De beoefenaar moet de hemeltekens observeren, de aardse gesteldheid onderzoeken en zich naar de tijdsomstandigheden richten. Zo kunnen de zielen van hemel en aarde zich verenigen en Yin en Yang in evenwicht komen. Door de verhoudingen tussen hemel, aarde en mens als de Drie Vermogens vast te leggen en de aanwijzingen van de trigrammen en lijntekens te volgen, kun je het ritme van stijgen en dalen in de ochtend en avond bepalen. Daardoor komen Qian en Kun tot rust en ontmoeten draak en tijger — Yin en Yang — elkaar.

De passage benadrukt vooral dat de verhitting nauwkeurig volgens de tijdsmaat moet worden geregeld. Je moet weten wanneer je vooruitgang moet maken en wanneer je je moet terugtrekken, geheel in overeenstemming met de bewegingen van zon, maan en sterren. Alleen dan kan de alchemistische oven, als de wisseling van de seizoenen, alle dingen voortbrengen en wonderbaarlijke Jing en Qi vormen. Hoe zou een beoefenaar hier niet zorgvuldig mee omgaan?

‘Het begin van het besturen’ verwijst naar de eerste stap in het regelen van de verhitting. Zodra de metalen alchemistische oven is gegoten, moet je eerst zorgen dat deze volledig is afgesloten. Daarna ontvouw je de kern van de beoefening, als iemand die de beslissende stand van de Zeven Sterren van de Grote Beer weet te bepalen. Veranderingen binnen de trigrammen weerspiegelen zich in voortekenen van gunst of onheil; ook de banen van de vijf planeten moeten de tijdsomstandigheden volgen. Als de bewegingen van de achtentwintig sterrenhuizen afwijken, raakt Yin en Yang uit evenwicht.

Deze passage benadrukt hoe belangrijk het is om tijdens de alchemistische beoefening het innerlijke en het uiterlijke op elkaar af te stemmen, en beschrijft wat er kan gebeuren als men de natuurlijke regelmaat niet volgt.

Bij het alchemistische werk moeten het Gouden Water in het lichaam — een verwijzing naar de twee Qi’s van Yin en Yang — wederzijds afhankelijk zijn en in harmonie stromen. Net zoals de Grote Beer zich met de seizoenen verplaatst, moeten ook de Achtentwintig Sterrenhuizen — de vier groepen van zeven — ordelijk hun baan volgen. Als de sterrenbeelden ontregeld zijn of de tijdstippen niet kloppen, beïnvloedt dat de gunstige of ongunstige uitkomst van het alchemistische werk. Wanneer de uitwendige vuurregeling — de beheersing van de temperatuur tijdens het proces — verstoord raakt, raakt ook de innerlijke Qi-stroom uit balans. Zoals een verkeerde stand van de sterren de seizoenen ontregelt en verhindert dat er leven ontstaat, zo kan een onjuiste vuurregeling ervoor zorgen dat zich in de alchemistische ketel geen elixer vormt.

De ster Wenchang, die met de literaire prestaties wordt verbonden, voert het bevel over de hemelse ambtenaren, zoals bestuurders op verschillende niveaus in het aardse hof elk hun eigen taak hebben. Het Paleis van Wenchang telt zes sterren: de Opperbevelhebber, de Tweede Bevelhebber, de Edele Raadsheer, de Bestuurder van het Leven, de Bestuurder van de Registers en de Bestuurder van het Onheil. De Sterren van de Drie Terrassen — de zes sterren onder de Ster van de Grote Schepel — helpen de Hemelse Keizer bij het besturen van alles tussen hemel en aarde. Ook bij het alchemistische werk is dit van belang: de ketel moet de essenties van hemel en aarde en van alle dingen ontvangen om tot een geslaagd resultaat te komen. Wanneer Yin en Yang uit balans raken of de seizoenen hun orde verliezen, leidt dat tot verwijten, net zoals bij een alchemist die de vuurregeling verkeerd afstemt. Bij het Gouden Vloeistof-terugkeerelixer, een vorm van gevorderde alchemie, draait alles om de samenwerking tussen lood en vuur: het is moeilijk om echt lood, een hoogwaardige grondstof, te verkrijgen, en nog moeilijker om het ware vuur, de precieze beheersing van de temperatuur, te beheersen.

De zon bevat de essentie van de Vijf Fasen; de maan volgt in haar baan de Zes Lü, de toonhoogten die hier verwijzen naar de natuurlijke regelmaat. Een cyclus duurt dertig dagen en herhaalt zich steeds. Als de heerser — hier een beeld voor de leidende factor in het alchemistische werk — zelfgenoegzaam de juiste weg verlaat, of als de dienaren — een beeld voor de ondersteunende factoren — zich misdragen en de regels niet volgen, raken de wassende en afnemende maanfasen verstoord en dreigt onheil. De passage waarschuwt de alchemist zo de natuurlijke orde te volgen en niet eigenmachtig te handelen.

Deze passage beschrijft hoe Yin-Yang en de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water) in de taoïstische Neidan (innerlijke alchemie) met elkaar in evenwicht worden gebracht en in beweging zijn. Eerst wordt het alchemistische proces vergeleken met veranderingen aan de hemel. De maan doorloopt een cyclus van een halve maand. De Lü Lü, oorspronkelijk toonladders, staan hier voor het toe- en afnemen van Yin en Yang. De banen van de zon, de maan en de vijf planeten — Jupiter, Mars, Saturnus, Venus en Mercurius, die bij Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water horen — lijken op de bewegingen van de Yin- en Yang-Qi in het alchemistische vat, waar die stijgen en dalen en door elkaar stromen.

Tijdens de alchemie moeten de Qi-bewegingen op de noord-zuidas van Zi en Wu ordelijk verlopen: Zi hoort bij het noorden en Water, Wu bij het zuiden en Vuur. Zo kunnen de essenties van de Vijf Fasen zich vermengen met die van zon en maan. Dit lijkt op de kringloop van voorspoed en verval in hemel en aarde. Pi en Tai verwijzen naar de Pi- en Tai-hexagrammen uit de Yijing. Leven en dood volgen elkaar op in een voortdurende cyclus. Het Kun-hexagram staat voor de aarde; zijn wonderlijke werking is in de alchemie te vergelijken met het centrale paleis van de Dantian (energiecentrum). Dit paleis hoort bij de Deugd van Aarde en bestuurt het geheel.

Als er tijdens de alchemie iets misgaat, is dat te vergelijken met slecht bestuur. De heerser — een beeld voor de ware intentie in het centrale paleis — wordt zelfgenoegzaam en hoogmoedig, waarna de vier windstreken, die staan voor de Qi van de Vijf Fasen, geen hulde meer komen brengen. Corrupte en vleierige dienaren, een beeld voor de essenties van de Vijf Fasen en de zes Lü, veroorzaken verwarring in de maanfasen — Xian en Wang verwijzen naar de veranderingen daarin — en verstoren de tijdsindeling. Uiteindelijk ligt de verantwoordelijkheid voor die misstappen bij de heerser. In de alchemie verwijst dit naar de Jing van Metaal, de aangeboren oorspronkelijke Qi, en de goddelijke kamer van Aarde, oftewel de Dantian. Maakt de beoefenaar die de vuurfase regelt een fout, dan kan het Geurende Meisje, een beeld voor kwik en de oorspronkelijke Shen, ontsnappen; ook kan de Rode Draak, een beeld voor lood en de oorspronkelijke Jing, weglekken. Wanneer Shen en Qi uitgeput raken, valt er niet meer te spreken van het bereiden van de Gouden Elixer.

Hoofdstuk twintig, ‘De Poolster ontvangt de juiste orde’, behandelt de kern van de beoefening. De Poolster (Chenji) staat onbeweeglijk en recht, zoals een heerser die zetelt in de Ming Hall, de plaats waar een vorst in de oudheid bestuur uitoefende. Zo bestuurt hij zonder van de juiste Weg af te wijken. De beoefenaar moet de Dantian van binnen bewaken en zichzelf voeden, terwijl die in leegte, stilte en Wuwei (niet-handelen) blijft. Het innerlijke licht, de aangeboren geestelijke aard die van nature verborgen blijft, zal dan vanzelf het hele lichaam verlichten. Sluit de zintuigen af — het Dui-hexagram staat hier voor de mond — en verstevig de wortel van de geest, de aangeboren Ene Qi.

In de praktijk verblijft de goddelijke kiem, de eerste vorm van de innerlijke alchemie, in het centrale paleis, zoals de Poolster de sterren om zich heen leidt. De Qi van Yin-Yang en de Vijf Fasen gedragen zich als dienaren. Als de heerser, de intentie van de geest, recht is, kunnen de essenties van Metaal en Water in het alchemistische vat — de oorspronkelijke Jing en Qi — vanzelf ontstaan. De aard van Metaal bezit van zichzelf al licht; wanneer de vuurfase erbij past, gaat dat licht sterker stralen. Nadat de opening van het vat is afgesloten, worden de ware essenties van de drie lichten — zon, maan en sterren, die staan voor Jing, Qi en Shen — gebruikt om het geestelijke kwik, de oorspronkelijke Shen, te koesteren. De drie lichten verwijzen hier zowel naar het Yang-vuur, het Yin-teken en de Gouden Kiem in de innerlijke alchemie, als naar de wisseling tussen activiteit en rust in de uiterlijke tijdsindeling van de vuurfase.

Deze passage beschrijft de subtiele werking van Yin-Yang tijdens het alchemistische proces. In de oven ondergaan goud (lood) en kwik onvoorspelbare veranderingen. Die moeten volgens de wetten van de Hemel worden gestuurd, zodat de twee Qi’s van Yin en Yang — de Draak en de Tijger — zich goed kunnen verenigen. Zoals de Yinfu Jing zegt: wie de wetten van het universum begrijpt, kan de veranderingen van alle dingen beheersen.

Hoofdstuk 21 gebruikt de groei van planten als beeld voor het alchemistische proces. Eerst nemen goud en kwik — de grondstoffen voor de alchemie — in de oven de essentie van Hemel en Aarde op, zoals een zaadje ontkiemt. Met de juiste bereiding groeit het proces, net als een boom, van de stam tot aan de vrucht. ‘De Ene’ verwijst hier naar water, in alchemistische termen het Ware Water. Daarin ligt het Ware Goud besloten, de essentie van de alchemie, maar gewone mensen kunnen het mysterie ervan niet doorgronden.

Hoofdstuk 22 behandelt de samenwerking tussen ‘Hogere De’ en ‘Lagere De’. Hogere De is stil en handelt als water — een verwijzing naar de toestand boven in de oven. Lagere De blijft in beweging als vuur, dat onder de oven wordt gestookt. Wanneer water en vuur elkaar in evenwicht brengen, zijn Yin en Yang in harmonie, zoals Hemel en Aarde die elkaar ontmoeten. Boven wordt de oven afgesloten om de essentie te bewaren; dat heet ‘het aanwezige’. Onder levert het vuur door zijn werking energie; dat heet ‘het afwezige’. De energie die zo ontstaat, voedt het geestelijke embryo in de oven, de kiem van het elixer. Alleen wanneer de twee Qi’s van Yin en Yang samenwerken, kan het goddelijke elixer worden gevormd. Wei Boyang, hier aangeduid als Meester Wei, maakt in dit hoofdstuk de kernwet van de alchemie duidelijk.

De titel van hoofdstuk 23, ‘Ken het witte, houd vast aan het zwarte’, komt uit de Dao De Jing. In deze context betekent hij dat men tijdens de alchemie het Yang — het witte — moet kennen en het Yin — het zwarte — moet bewaren, zodat Yin en Yang in balans blijven. De passage benadrukt dat het alchemistische proces de natuurlijke wetten van wederzijdse voortbrenging tussen Yin en Yang en van harmonie tussen water en vuur moet volgen. Pas door samenwerking tussen boven en beneden, en door beweging en rust met elkaar te verenigen, kan het elixer worden voltooid.

Deze passage gaat vooral over de onderlinge verhoudingen tussen goud, water, kwik en andere stoffen in de taoïstische alchemie, en over de veranderingen die ze tijdens het alchemistische proces ondergaan.

Allereerst komt het principe ‘ken het witte en houd vast aan het zwarte’ aan bod. Wit staat voor de essentie van goud, de kern van het metaal; zwart staat voor de grondslag van water. Water is het scharnierpunt van de Dao (de Weg). Het getal ervan is één: het begin van Yin-Yang. In het mysterieuze water ligt de gele kiem besloten, een stof die in de beginfase van de alchemie ontstaat en de grondslag vormt van de Vijf Metalen. De rivierwagen van het noorden — een beeld voor de circulatie van water en vuur tijdens het alchemistische proces — lijkt op lood: van buiten zwart, maar van binnen met een gouden glans. Het is als een zonderlinge geleerde in grove kleren die een jade in zijn schoot draagt.

Goud kan water voortbrengen en is daarom de moeder van water. Tegelijkertijd is goud verborgen in water, zoals een moeder in haar kind besloten ligt. Water is het kind van goud, maar het kind ligt op zijn beurt verborgen in de baarmoeder van de moeder. Deze verhouding is bijzonder mysterieus: ze is tegelijk aanwezig en afwezig, als iets in een diepe afgrond dat nu eens zinkt en dan weer bovenkomt. Wanneer beide stoffen zich terugtrekken op hun eigen plaats, blijft het evenwicht bewaard.

Meer bepaald kan goud water voortbrengen, terwijl het zelf verborgen blijft in water. Zwart lood verandert en verblijft vervolgens in het westen, waar het de gouden baarmoeder van de Witte Tijger vormt — een alchemistische term voor een specifieke toestand. Kwik bevat goud en is tegelijk verborgen in de baarmoeder van goud. Tijdens de alchemistische bewerking wordt waar kwik, zuiver kwik, door het uitwendige symbolische vuur in beweging gebracht. In de moederstof zinkt het nu eens en komt het dan weer boven; soms lijkt het aanwezig, soms afwezig. Wanneer het vuur precies de juiste intensiteit heeft, houden de stoffen zich elk binnen hun eigen grenzen en bewegen ze niet zomaar heen en weer.

Ten slotte gaat het over het alchemistische proces dat wordt beschreven met de woorden ‘bij het verzamelen lijkt het wit, maar bij het bereiden wordt het rood’. Wat wordt verzameld, lijkt wit; tijdens de bereiding verandert het in rood. Van buiten lijkt het alledaags, maar van binnen bevat het de ware substantie. Dit alles beschrijft de wonderlijke veranderingen van stoffen tijdens het alchemistische proces. Met deze beelden toont Wei Boyang, ook wel de Meester Wei genoemd, de subtiele veranderingen die nauwelijks onder woorden te brengen zijn. Ze zijn waarlijk heilig en mysterieus.

Deze passage beschrijft de kernbeginselen en praktische werkwijze van de taoïstische alchemie. Eerst komen de basismaterialen aan bod: bij beweging en verandering vertoont wit metaal — een alchemistische term voor een bepaald metaal — een witte kleur; na verhitting op hoge temperatuur wordt het rood. Voor de alchemistische bewerking maakt men van dit metaal een ‘geestenkamer’, een vat van ongeveer één cun in doorsnee. Het symboliseert de toestand voordat de chaos zich heeft ontvouwd. De bovenste en onderste delen sluiten nauw op elkaar aan. In het vat wordt echt kwik geplaatst, een alchemistisch ingrediënt. Zo blijft het evenwicht tussen Yin en Yang behouden en ontsnapt er niets; alleen dan kunnen de ‘Draak en Tijger’ — een aanduiding voor de twee Qi’s van Yin en Yang — tot ontwikkeling komen.

De tekst benadrukt dat echt lood, de kernstof van de alchemie, al bestond voordat Hemel en Aarde gevormd werden. Het is de oorsprong waaruit alle dingen in Hemel en Aarde voortkomen. Wie werkelijk alchemie beoefent, moet deze oorspronkelijke, aangeboren stof als grondslag nemen, en niet gewone metalen, mineralen of planten die pas later zijn ontstaan. Wie niet begrijpt hoe Hemel en Aarde uit het niets ontstaan, kan de ware Weg van de alchemie niet beoefenen.

Het tweede deel beschrijft de inrichting van de alchemistische ruimte. Er moeten muren en poorten omheen staan, en de plek moet lijken op de onsterfelijke berg Penglai. De vier zijden moeten zorgvuldig worden afgeschermd om invloeden van buitenaf tegen te houden. Tijdens het alchemistische werk moet de geest tot rust komen en moet Shen (geest) en Qi de hele alchemistische ruimte vullen. De tekst onderstreept hoe belangrijk het is de alchemistische oven te bewaken: het slagen van het werk hangt daarvan af, en de beoefenaar moet voortdurend in afstemming blijven met de oven.

Alles bij elkaar ontvouwt deze passage een kerngedachte van de taoïstische innerlijke alchemie (Neidan): door het proces van kosmische schepping na te bootsen, brengt men in het lichaam of in de alchemistische oven opnieuw de wisselwerking van Yin en Yang en het ontstaan van alle dingen tot stand, om uiteindelijk het Gouden Elixer te vervolmaken.

De constructie binnen de alchemistische oven is verfijnd. De oven bevat een Geestenkamer, de kernruimte voor het alchemistische proces, en een Gouden Foetus, de eerste vorm van het elixer. Deze onderdelen zijn kronkelend met elkaar verbonden. Buiten de oven bevinden zich regelmechanismen die hem zorgvuldig afsluiten, zodat geen schadelijke Qi kan binnendringen en de ware Qi niet naar buiten lekt. Zo worden afleidende gedachten geweerd en hoeft men zich niet bovenmatig in te spannen.

Ook wanneer de oven door deze zorgvuldige afsluiting volledig met geest en Qi is gevuld, moeten de twee Qi’s van Yin en Yang nog op elkaar worden afgestemd. De kern is dat de vuurstand voortdurend wordt geregeld: zo blijft de ware Jing behouden en kan die zich omvormen. Bij een verkeerde regeling van de vuurstand vervliegt zelfs de ware Jing die zich in de oven bevindt. Alleen door het evenwicht tussen Water en Vuur (Yin en Yang) nauwkeurig af te stellen en daarin vol te houden, kan het werk slagen. Daarom verloopt de ware Qi volgens dezelfde ritmes als de activiteit van het menselijk lichaam.

Hoofdstuk 27: Analyse van onjuiste cultivatiemethoden

Tot de onjuiste cultivatiemethoden behoren overmatig naar binnen kijken en visualiseren, waardoor steeds meer afleidende gedachten ontstaan; het bewust nabootsen van de gang van sterren; en zich star houden aan de dagen en uren van de Zes Jia om een gunstig moment voor de beoefening te kiezen. Sommigen gebruiken bovendien duistere technieken om de Yang-Qi te onderdrukken. Troebele Qi raast dan ongecontroleerd rond en verstoort de Dantian. Tijdens de ademhaling nemen zij vreemde invloeden op en dag en nacht gunnen zij zichzelf geen rust. Het lichaam verzwakt geleidelijk, de geest raakt verward en suf, en de meridianen raken ontregeld als water dat aan de kook is.

Anderen stapelen aarde op om een altaar te bouwen en brengen daar dag en nacht offers. Ze roepen geesten op om zich te manifesteren en zijn opgetogen wanneer ze in een droom een teken menen te ontvangen. Ze denken zo hun leven te kunnen verlengen, zonder te beseffen dat ze juist een vroege dood kunnen bespoedigen. Zulke handelingen gaan in tegen de natuurlijke orde en wijken volledig af van de rechte Weg van de Gele Keizer en Laozi. Ze staan haaks op de wetten van het Hemelse Onsterfelijke Hof van de Negen Hemelen.

De ware meester Wei Boyang wees erop dat mensen, doordat ze de grondslag van de Grote Dao niet begrijpen, op dwaalwegen belanden. Zo houden ze zich bezig met de rituele passen van de Hemelse Gang en het betreden van de sterren, die bij een beginnersfase horen, kiezen ze dagen voor hun beoefening, of wenden ze zich tot seksuele technieken, ademhalingsmethoden en het inhouden van de adem. Deze methoden brengen de Qi-stromen in wanorde en beschadigen de geest en de ziel. De Yang-geest ontsnapt uit het lichaam, terwijl Yin-invloeden de organen aantasten. De Zeven Po, de troebele Yin-Qi’s in het lichaam, dwalen rond als levende lijken; de Drie Lijkwormen, schadelijke invloeden in het lichaam, richten in de ogen hun wanorde aan. De meridianen raken omgekeerd en ontregeld, en de Dantian stort in. Wie naar onsterfelijkheid streeft, brengt zo zijn eigen leven schade toe. Hoe zou diegene dan een staat van zuiverheid kunnen bereiken?

Sommigen richten ook altaren op en vereren onzuivere geesten en godheden in de hoop een onsterfelijke te ontmoeten en de Dao te verwerven. In plaats daarvan halen ze geesten over zich heen. Wat bedoeld was om het leven te verlengen, versnelt juist de dood; hun lichamen rotten weg en blijven blootliggen in het veld. Hoe ver zulke handelingen tegen de Hemelse Dao ingaan, en hoe ver ze afstaan van de rechte Weg van de Gele Keizer en Laozi, laat zich nauwelijks meten. Er zijn al meer dan genoeg lessen uit het verleden: men behoort ze werkelijk ter harte te nemen.

Deze passage stelt dat de beoefening van de Weg de juiste, orthodoxe methode moet volgen en dat men moet vermijden af te dwalen naar verkeerde praktijken. Sommige beoefenaars raken verward in hun Jing en Qi en krijgen visioenen of dromen. Vervolgens denken ze dat ze onsterfelijk kunnen worden, terwijl hun methode in werkelijkheid tegen de natuurlijke orde ingaat. Wei Boyang (meester Wei) waarschuwt mensen zulke dwaalwegen niet te volgen, maar zich rechtstreeks aan de juiste Weg te wijden.

De ware Weg naar een lang leven is het innemen van het ‘Gouden Vloeibare Terugkeerelixer’, een hoogwaardig elixer uit de taoïstische alchemie. Wie het inneemt, kan volgens de tekst weer jong worden: wit haar wordt zwart, een oude man herwint zijn kracht en een oude vrouw wordt weer een meisje. Uiteindelijk wordt de beoefenaar een ‘ware mens’, iemand die de Weg heeft bereikt. Ook de Huangting Jing vermeldt dat het bereiden van het ‘Elixer van de Negen Omwentelingen en Acht Kostbaarheden’, een elixer dat herhaaldelijk wordt gezuiverd, en het opnemen van de essentie van zon en maan de veroudering kunnen vertragen. Dit is een verheven methode om overdag naar de hemel op te stijgen en onsterfelijk te worden.

Hoofdstuk 28 verduidelijkt dat wie deze beginselen begrijpt, ijverig moet oefenen, dag en nacht. Na drie jaar het elixer te hebben ingenomen, kan men volgens de tekst vuur en water trotseren en zich vrij verplaatsen. Zodra de beoefening is geslaagd, moet men Yin-deugden opbouwen en het juiste moment afwachten. Dan roept de godheid Taiyi de beoefenaar naar Zhongzhou, het verblijf van de onsterfelijken. Uiteindelijk wordt diens naam opgenomen in het register van de onsterfelijken en stijgt diegene als onsterfelijke op naar de hemel. De passage licht daarbij toe dat Taiyi de heerser over de alchemie is en dat Zhongzhou gelijkstaat aan Shenzhou, China. Beoefenaars moeten dus eerst in de mensenwereld verdienste opbouwen om in aanmerking te komen voor de verheffing tot onsterfelijke.

Hoofdstuk negenentwintig beschrijft hoe je tijdens het alchemistische proces de hitte beheerst. De trigrammen uit de Yijing (het Boek der Veranderingen) dienen hier als beeld voor de veranderingen in de vuurkracht. De Yanyue, de halvemaanvormige alchemistische oven, is als het kookvat. De Witte Tijger, die Lood aanduidt, is van doorslaggevend belang bij het verhitten. Kwik is als een stromende parel, en de Groene Draak, die Kwik aanduidt, werkt ermee samen. De vereniging van het oosten — de Groene Draak — met het westen — de Witte Tijger — is als de wederzijdse aantrekking van ziel en geest.

De wassende maan, op de zevende of achtste dag van de maankalender, komt overeen met het getal acht van het trigram Dui. De afnemende maan, op de tweeëntwintigste of drieëntwintigste dag, komt overeen met het getal acht van het trigram Gen. Samen vormen de twee achten zestien: het gewicht van één jin, want in de oudheid bestond een jin uit zestien liang. Dit sluit aan bij de 384 lijnen van de Yijing en laat zien dat de vuurkracht even nauwkeurig moet worden geregeld als de veranderingen van de lijnen. Bij het alchemistische werk moet je de patronen van de Yijing volgen en letten op het wassen en afnemen van Yin en Yang, zoals verbeeld door de hexagrammen Pi en Tai. Het kookvat heeft de vorm van een opwaarts gerichte maan. De Gouden Tijger, oftewel Lood, is daarin van belang voor de beweging van de ingrediënten. Onder invloed van het vuur van Bing en Ding uit het zuiden werken het rode Kwik en de Groene Draak, oftewel Kwik, samen; de Rode Vogel, die het vuur vertegenwoordigt, stuwt ze voortdurend naar de Gouden Foetus, het product van de alchemie.

Met ziel en geest worden de ziel van de oostelijke Groene Draak en de geest van de westelijke Witte Tijger bedoeld. De wassende en afnemende maan omvatten elk acht dagen; samen vormen ze zestien dagen, het gewicht van één jin. Dat gewicht is verdeeld in 384 zhu, een oude gewichtseenheid, precies als de maand waarin Yin en Yang elk een gelijk deel innemen. Zo krijgt de vorm van Hemel en Aarde — Yin en Yang — gestalte, volgens hetzelfde patroon als één omloop van de hemellichamen.

Hoofdstuk dertig gaat over de veranderingen van metaal in hevig vuur. Echt goud verliest bij blootstelling aan een groot vuur niets van zijn kleur of glans. Net zoals zon en maan sinds het ontstaan van hemel en aarde helder zijn gebleven, verliest echt goud nooit aan gewicht. De vorm van zon en maan blijft onveranderd. Goud komt in wezen voort uit de maan en ontvangt op de eerste dag van elke maand de kracht van de zon. Uiteindelijk keert het goud terug naar zijn oorsprong. Aan het einde van de maand omhult het zich met het zonlicht, verbergt het zijn omtrek en zinkt het weg in de leegte. Dan hervindt het zijn aard en straalt het in het kookvat.

Volgens de onderlinge beheersing van de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water) kan vuur metaal beheersen. Toch wordt goud door het vuur juist tot een bruikbaar voorwerp gevormd, zonder dat een van beide schade lijdt. De Gouden Foetus vervliegt daarom niet in het kookvat, maar wordt juist helderder. Sinds het kookvat van Hemel en Aarde is ingericht, stromen de essenties van zon en maan er onafgebroken in. Ze versterken elkaar en worden allebei zuiverder. Het gewicht van het goud blijft hetzelfde, terwijl zon en maan er eeuwig omheen draaien en het beschijnen.

Dat goud uit de maan voortkomt, betekent dat goud Yin-essentie is en in het westen ligt, de richting die in de Vijf Fasen bij Metaal hoort. Op de eerste dag van de maand ontvangt de maan de kracht van de zon en brengt zo goud voort. Dat goud naar zijn moeder terugkeert, verwijst naar de omloop van de maan, waarbij goud overgaat in Water: Metaal brengt Water voort. Wanneer de Yang-kracht aan het einde van de maand is uitgeput, omhullen goud en water elkaar, verbergen ze hun omtrek en zinken ze weg in de leegte. Het einde van de maand staat voor het einde van het jaar, en het begin van de maand voor het begin van het jaar. Goud en water nemen een vaste vorm aan en blijven in de ruimte van het kookvat bestaan.

Deze passage beschrijft hoe Yin-Yang en de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water) elkaar binnen de alchemie voortbrengen en beheersen. Het getal van Zi (Water) is één en dat van Wu (Vuur) is twee; samen vormen ze drie. Wu en Ji (Aarde) hebben als getal vijf. Drie en vijf samen zijn acht: dat is de betekenis van ‘drie en vijf in harmonie; de acht stenen herstellen de juiste ordening’.

Bij het alchemistische werk reageren de Groene Draak (Hout) en de Witte Tijger (Metaal) op elkaar en stemmen ze hun ademhaling op elkaar af, als een echtpaar dat zich verenigt. Gele aarde is de vader van Metaal; de vloeibare parel (kwik) is de moeder van Water. Aarde kan kwik bedwingen en voorkomen dat het vervliegt. De Vermiljoenvogel (Vuur) moet zorgvuldig worden geregeld: als er te veel Water is, dooft het Vuur, zoals de afnemende en nieuwe maan — de veranderingen in de maanfasen — uiteindelijk terugkeren naar de deugd van Aarde. De eigenschappen van Metaal, Vuur en Water komen samen, maar vinden alle hun oorsprong in één en dezelfde wortel.

Vervolgens gaat de tekst in op de wonderbaarlijke werking van het innemen van het elixer. Zelfs gewoon voedsel als sesamzaad, ook wel jusheng genoemd, kan het leven verlengen; hoeveel te meer geldt dat voor zulke onsterfelijkheidsmiddelen als het Gouden Vloeibare Elixer en het Terugkerende Elixer. Een waarachtig Gouden Elixer vergaat nooit, want het is de bron van de oorspronkelijke Qi van Hemel en Aarde. De Daodejing zegt: ‘Het naamloze is het begin van Hemel en Aarde.’ Het Gouden Elixer belichaamt die oorspronkelijke Qi.

Na het innemen van het Gouden Elixer verspreidt het goudzand zich als wind en regen door de vijf ingewanden en de zes organen. Het geeft het gezicht een stralende gloed, maakt wit haar weer zwart en laat verloren tanden teruggroeien. Ouderen krijgen hun jeugdkracht terug en oudere vrouwen worden weer jonge meisjes. Zo kan men zich bevrijden van het lijden van de wereld en een ware mens worden.

Deze passage behandelt vooral de grondbeginselen van de alchemie en de wetten van de natuur. Eerst wordt gesteld dat alles tussen Hemel en Aarde is voortgekomen uit de oorspronkelijke ‘Ene Qi’ (levensenergie). Echt goud — de essentie van het metaal dat bij de alchemie wordt gebruikt — is als een moeder die goudzand voortbrengt. Dat goudzand kan worden gebruikt om het Terugkeer-Elixer te bereiden, een middel dat onsterfelijkheid belooft. Het element Aarde speelt een hoofdrol in de wisseling van de seizoenen en is gedurende het hele alchemistische proces van belang. Wei Boyang (meester Wei) vertelt zijn navolgers dat dit elixer na inname wonderbaarlijke uitwerkingen heeft. Anders dan gewone medicijnen verspreidt de werking ervan zich snel door het hele lichaam: het verjongt de mens, maakt wit haar weer zwart en laat tanden teruggroeien, zodat men lang kan leven.

Hoofdstuk drieëndertig gebruikt verschillende vergelijkingen om uit te leggen dat de alchemie de wetten van de natuur moet volgen. Loodwit verandert bij verhitting weer in lood; sneeuw en ijs smelten door warmte tot water; goudzand en kwikzilver hebben dezelfde aard. Wie een elixer voor onsterfelijkheid wil bereiden, moet materialen gebruiken die van dezelfde aard zijn. Dat is als gewassen verbouwen met gierstzaad of kuikens uitbroeden met eieren. Dingen van verschillende soorten kunnen niet in elkaar veranderen: zwaluwen en mussen brengen geen feniksen voort, en vossen en hazen geen paarden. Water stroomt naar beneden, terwijl vuur opstijgt. Zo werkt de natuur.

Hoofdstuk vierendertig benadrukt dat de alchemie het beginsel van ‘voortbrengen uit hetzelfde soort’ moet volgen. Echt goud vormt de grondslag van het elixer en kan goudzand en kwikzilver voortbrengen, de materialen die voor de alchemie nodig zijn. Zoals gewassen uit zaad groeien en eieren kuikens voortbrengen, zo werkt de natuur. Wie ten onrechte niet-verwante materialen gebruikt, zoals metalen en mineralen, planten en bomen, of rijp en dauw, zal er niet in slagen een elixer te bereiden. Water heeft van nature de eigenschap naar beneden te stromen en vuur die om zich heen uit te slaan. De alchemie moet deze natuurlijke eigenschappen volgen om het elixer van lang leven met succes te bereiden.

Tot slot merkt de passage op dat er in de wereld veel mensen zijn die de Dao zoeken, maar slechts weinigen de wetten van de natuur werkelijk begrijpen. Daarmee wordt duidelijk gemaakt dat wie de Weg wil cultiveren en alchemie wil beoefenen, deze grondbeginselen goed moet begrijpen en volgen.

Er zijn in de wereld veel belezen geleerden. Hoewel ze grote aanleg hebben, verspillen ze hun inspanningen en geld wanneer ze geen ware meester vinden die hen de weg wijst. Ze volgen boeken slaafs en oefenen op goed geluk, geleid door hun eigen verbeelding. Sommigen experimenteren blindelings met mineralen als qiangshi-dan, mica, arseenerts, magneetsteen en zwavel. Ze mengen die met aarde uit Yuzhang — het huidige Jiangxi — en voegen zelfs brons uit de Vijf Mineralen toe als hulpmiddel. Maar ze beseffen niet dat deze stoffen, met hun tegenstrijdige eigenschappen, niet samengaan. Hoe vaak ze het ook proberen, mislukking is onvermijdelijk. Hun poging om slim te zijn, laat juist hun dwaasheid zien. Op zulk geluk hopen levert uiteindelijk weinig op; alleen de wijzen begrijpen de werkelijke betekenis. Velen zoeken vanaf hun jeugd de Weg, maar beginnen eraan te twijfelen wanneer ze oud zijn geworden en verlaten dan het juiste pad. Het is alsof je door een bamboebuis naar de hemel kijkt: met zo’n beperkt blikveld kun je de toekomst niet overzien.

Meester Wei Boyang merkt op dat deze geleerden weliswaar graag de Dao beoefenen, maar zonder leiding van een ware meester alleen de boeken napraten. Ze verspillen hun geld aan het bereiden van allerlei middelen, in de hoop onsterfelijk te worden. Hun hele leven blijven ze in dwaling volharden. Als iemand die door een buis naar een luipaard kijkt, raken ze op een dwaalspoor en zijn hun pogingen gedoemd te mislukken. De eerdere toelichting heeft al uitgelegd waarom stoffen met uiteenlopende eigenschappen niet samengaan.

Hoofdstuk vijfendertig beschrijft het voorbeeld van de hoogste wijzen. De grootste van hen is Fuxi, die als eerste de Bagua (Acht Trigrammen) tekende naar het voorbeeld van hemel en aarde. Koning Wen van Zhou geldt als toonbeeld van heerschappij: met zijn uitspraken bij de trigrammen en lijnen legde hij de principes van de Veranderingen uit. Confucius, een van de grootste wijzen, voegde daar met de Tien Vleugels toelichting aan toe. Deze drie uitzonderlijk begaafde wijzen volgden elkaar op. Hoewel ze in verschillende tijden leefden en ieder iets anders tot stand brachten, waren hun Deugd en verdiensten even groot. De klassieken die zij nalieten, vormen één doorlopende traditie en maken het mogelijk de maat en omvang van de dingen tussen hemel en aarde nauwkeurig te berekenen. Wat vorm heeft, is gemakkelijk te meten; tekens zonder vorm zijn moeilijk te voorzien. De Zhouyi, de Shijing en de Shangshu, door de wijzen nagelaten, werden voorbeelden voor latere generaties.

Meester Wei prijst de bijzondere aanleg van Fuxi, koning Wen en Confucius, die ieder hun wijsheid op eigen wijze lieten zien. Fuxi werkte de Weg van de Veranderingen uit en bracht de beginselen van hemel, aarde en alle dingen met elkaar in verband. Koning Wen onthulde via de trigrammen en lijnen wat geluk en ongeluk brengt. Confucius stelde de gedichten en geschriften samen en legde de grondslagen van menselijke verhoudingen vast. Zij konden de loop van de sterren nauwkeurig berekenen en de veranderingen tussen hemel en aarde doorgronden. Zelfs het onmetelijke hemelruim ontsnapt niet aan de wet van opkomst en verval. En Yin-Yang, dat leeg lijkt, omvat in werkelijkheid vaste patronen van beweging en verandering. Daarom volgden de wijzen deze wetten na: zij namen Qian en Kun als beeld voor de alchemistische ketel, lieten de twee Qi’s van Yin en Yang alle levensvormen omvatten en bepaalden de tijd door de schaduw van de zon te observeren. Zo lieten zij de ware Qi door de zes leegten — boven, beneden en de vier windrichtingen — in een kringloop bewegen.

(Toelichting: ‘zes leegten’ verwijst naar de zes richtingen: boven, beneden en de vier windstreken. In de innerlijke alchemie staat dit voor de baan waarlangs de ware Qi door het hele lichaam circuleert. ‘Eén Qi omarmen’ verwijst naar het kernprincipe van de beoefening: de geest concentreren en de Qi verzamelen.)

Hemel en aarde brengen alle dingen voort. Tastbare vormen zijn gemakkelijk te begrijpen, maar de onzichtbare en vormloze veranderingen van Yin-Yang zijn moeilijk te doorgronden. Zonder de drie wijzen Fuxi, koning Wen en Confucius, die met de Yijing de Weg van de hemel onderzochten, hoe zouden mensen dan het geheim van de harmonie tussen water en vuur — de afstemming van Yin-Yang — kunnen begrijpen? En zonder de geschriften die wijzen uit vroegere tijden hebben nagelaten, waar zouden beoefenaars dan de methoden leren om de draak en de tijger — de twee Qi’s van Yin en Yang in het lichaam — te beheersen?

Gewone mensen kunnen van nature de toekomst niet voorspellen, maar door de klassieken te bestuderen kunnen zij tot inzicht komen. Zoals je dingen helder kunt zien zodra je een gordijn opzijschuift, en in de verte kunt kijken wanneer je een hoge toren beklimt, zo lijkt de wijsheid van de wijzen misschien onbereikbaar, maar toch kun je haar door de Yijing leren begrijpen. Hierna volgt een korte toelichting op de inhoud van de Huojing (het Geschrift van het Vuur).

De Huojing telt zeshonderd hoofdstukken. Hoewel het werk omvangrijk is, blijft de kern ervan dezelfde. De teksten beschrijven met grote ernst de wezenlijke aanwijzingen voor de cultivering, maar helaas verdiepen mensen zich vaak niet in de oorsprong ervan. Yin en Yang zijn twee kanten van één geheel. Ik waag het hier voor mensen die ervoor openstaan uitleg te geven; hoe zou ik zomaar een boek durven schrijven? Als ik zwijg, kan de Grote Weg verloren gaan, maar als ik alles opschrijf, ben ik bang hemelse geheimen prijs te geven. Na lang aarzelen kan ik alleen maar zuchten. Uiteindelijk besluit ik de hoofdlijnen beknopt toe te lichten; de bijzonderheden moeten mondeling worden doorgegeven.

De zeshonderd hoofdstukken zijn in feite het totale aantal vuurfasen — de regeling van het vuur tijdens het alchemistische proces — dat is afgeleid van de loop van de sterren aan de hemel. Ochtend en avond komen elk overeen met een hexagram. De volgorde van de zeshonderd hoofdstukken volgt volledig de wetten van de bewegingen van hemel en aarde. Daarom berusten de veranderingen van jaar, maand, dag en uur op hetzelfde beginsel. Wei Boyang, de auteur van de Cantong qi (De overeenstemming van de Drie), durfde de Grote Weg niet te verhullen door te zwijgen, maar evenmin alles uit te schrijven en zo hemelse geheimen prijs te geven. Hij kon daarom alleen de hoofdlijnen en kernpunten aangeven; de fijnere inzichten moeten mondeling van meester op leerling worden overgedragen.

Gebruik metaal — dat hier lood betekent — als dam, dan kan water — hier kwik — veilig stromen. Van het metaal zijn vijftien delen nodig, en van het water evenveel. Weeg de hoeveelheden nauwkeurig af bij de alchemistische oven; van het water mag iets meer worden genomen, vijf delen extra. Twee delen dienen als waar metaal — de essentie van het elixer — en moeten hun oorspronkelijke gewicht behouden. Het derde deel wordt niet rechtstreeks aan het vuur blootgesteld, maar werkt samen met de eerste twee. Wanneer de drie stoffen zich vermengen, ontstaat een wonderbaarlijke verandering. Onderaan stijgt zuivere Yang-Qi op; de stof wordt eerst vloeibaar en stolt daarna. Het gevormde product heet de “Gele Aarde”. Als een verkeerde werkwijze het elixer doet mislukken, is al het eerdere werk vergeefs en wordt bovendien de levensduur van de beoefenaar aangetast. Het eindproduct verandert dan in asachtig afval.

De Metaalmoeder — hier lood — bevindt zich in het midden van het alchemistische vat. Net als een dam houdt zij de stroom van kwik in bedwang, zodat metaal en water in harmonie samengaan. Naarmate de tijd verstrijkt, nemen metaal en water elk op hun eigen wijze de essentie van hemel en aarde in zich op, totdat zij uiteindelijk volmaakt tot één geheel versmelten.

Deze passage behandelt de voornaamste stappen en beginselen van de oude alchemie. Eerst wordt gezegd dat het ‘moederzand van goud’ — het basismateriaal voor de alchemie — tijdens het proces niet verloren gaat en even kostbaar is als goud. De ‘ware aarde’, een bijzondere grondsoort die bij de alchemie wordt gebruikt, neemt niet aan de reactie deel. Goud, vuur en hout komen onder invloed van water en vuur in het alchemistische vat terecht. Hun verschillende eigenschappen versmelten en brengen wonderlijke veranderingen teweeg.

De alchemistische grondstoffen nemen aanvankelijk de essentie van de zon op en worden vloeibaar. Daarna stollen ze tot de ‘gele draaggrond’, een alchemistische term voor de stof die in een eerste fase is gevormd. Door de omloop van de hemelse kringloop en de werking van Yin-Yang en de Vijf Fasen (Hout, Vuur, Aarde, Metaal en Water) keren ze uiteindelijk terug naar het ‘centrale paleis’, het midden van de alchemistische oven. Dit weerspiegelt de Deugd van de Aarde van de Gele Keizer. Wanneer de alchemie slaagt, wordt de stof zo fijn en doorzichtig als stofdeeltjes die je door een raam ziet.

Hoofdstuk 38 beschrijft de praktische stappen. Stamp de grondstoffen fijn, meng ze en doe ze in de ‘rode poort’, een specifiek deel van de alchemistische oven. Sluit het geheel zorgvuldig af. Verhit het vervolgens onafgebroken, dag en nacht: begin met een zacht vuur en eindig met een krachtig vuur. Houd de temperatuurveranderingen nauwlettend in de gaten en doorloop twaalf cycli van de zonnejaarkalender. Wanneer de Qi bijna is uitgeput, wordt de stof paars. Uiteindelijk ontstaat de ‘teruggekeerde Dan’, het kostbaarste elixer. Een uiterst kleine hoeveelheid — een dao gui, een oude maateenheid — volstaat om een wonderbaarlijk effect te bereiken.

Hoofdstuk 39 verklaart de werking van de Vijf Fasen. Water kan vuur bedwingen, zoals de maan het licht van de zon verduistert. De botsing tussen water en vuur vindt doorgaans plaats rond de dagen van de nieuwe maan. Wanneer het water sterk aanzwelt, onderdrukt het de Yang-energie; wanneer het vuur verzwakt, wordt het overdag donker. Het afnemen en toenemen van Yin en Yang is een natuurwet. De Vijf Fasen zijn in wezen ongrijpbare Qi, moeilijk in woorden te vatten. Toch kun je, door de algemene wetmatigheden van de bewegingen in hemel en aarde te begrijpen, hun werking in het alchemistische vat doorgronden. Wanneer Yin en Yang zich verenigen, stijgt het vuur en neemt het water af. Zodra het water het vuur aanwakkert maar tegelijk verzwakt, begint de ‘zonnesiel’ — de Yang-energie — zichtbaar te worden.

Deze passage beschrijft het beginsel van Yin-Yang dat elkaar voortbrengt binnen de alchemie. De maan begint op de dag van de nieuwe maan, de eerste dag van de maand, met de maanessentie — het Yin-aspect. Tegen het einde van de maand, op de laatste dag, veranderen het mannelijke en het vrouwelijke, oftewel Yin en Yang, in elkaar. Dat lijkt op de alchemistische omzetting waarbij cinnaber, het Yang-aspect, en kwik, het Yin-aspect, elkaar voortbrengen. Zo werkt de natuurlijke orde van hemel en aarde, en zo wordt de Weg van de alchemie helder zichtbaar.

Hoofdstuk veertig bespreekt de functie van ‘namen’: namen bepalen de aard van dingen en woorden drukken hun natuur uit. Wanneer metaal — dat staat voor gevoel — terugkeert naar zijn oorspronkelijke natuur, kan men het ‘terugkerende elixer’ noemen: een elixer dat terugkeert naar de oorsprong en de bron. De auteur waagt zich niet aan eigen beweringen, maar volgt de geschriften van de wijzen uit de oudheid. Hij noemt de Jing van de Draak en de Tijger, de Gouden Bloem die de Gele Keizer bereidde, het herfstelixer dat de vorst van Huainan bereidde, en de toevoeging van de gele kiem, een grondstof voor de alchemie, door Wang Yang. Deze wijzen konden hun beoefening volhouden; mensen zonder de juiste aanleg konden het doel niet bereiken. De Weg van de cultivering is in vroeger en later tijden dezelfde.

Metaal staat voor gevoel en water voor aard. Metaal kan kwik voortbrengen — gevoel keert dan terug naar aard. Tegelijkertijd ontstaat metaal zelf uit water, want water is de moeder van metaal; en water ontstaat uit metaal, want metaal is de moeder van water. Vandaar de naam ‘terugkerend elixer’. Dit is vergelijkbaar met de eerder beschreven verhouding waarin de moeder zich in de foetus verbergt en het kind in de moederschoot besloten ligt. Wat Wei Boyang, ook wel meester Wei genoemd, uiteenzet, is geen loze bewering: hij betoogt zijn leer aan de hand van de trigrammen uit de Yijing en de oude Jing van de Draak en de Tijger. Ook prijst hij de Gele Keizer, de vorst van Huainan en Wang Yang als wijzen uit het verleden die hun beoefening konden volhouden. De Weg van de cultivering komt in vroeger en later tijden uit één bron; mensen zonder de juiste aanleg kunnen haar niet bereiken. Daarom spoort hij latere generaties aan er zorgvuldig over na te denken. Deze kernpunten zijn al helder uiteengezet en zijn waarachtig.