《太上感應篇》

„Pismo o odczuwaniu odpowiedzi Niebios” (Taishang Ganying Pian) już na wstępie głosi, że nieszczęście i pomyślność nie mają stałych ścieżek — człowiek ściąga je na siebie własnym postępowaniem. Tekst opowiada historię Wei Zhongda, który w młodości pracował w Akademii Hanlin. Pewnego razu jego duszę zaprowadzono do podziemi, by stanął przed sądem. Urzędnik świata zmarłych kazał sługom przynieść dwa rejestry jego dobrych i złych uczynków. Zapiski o złych czynach wypełniały całe podwórze, podczas gdy zapis dobrych mieścił się na maleńkim zwoju grubości pałeczki.

Urzędnik pobladł i polecił zważyć oba zapisy. Ku zdumieniu wszystkich ten niewielki zwój dobrych uczynków przeważył stosy ksiąg o złych czynach, aż zadrżała ziemia. Wtedy urzędnik, który wcześniej był rozgniewany, ucieszył się i powiedział: „Możesz wracać”. Wei Zhongda nie rozumiał: „Nie mam jeszcze czterdziestu lat. Jak mogłem popełnić aż tyle złych czynów?”. Urzędnik wyjaśnił: „Wystarczy, że pojawi się zła myśl, a urzędnicy świata podziemnego już ją zapisują. Nie trzeba czekać, aż człowiek naprawdę popełni zły czyn”.

Wei Zhongda zapytał, co zapisano na małym zwoju. Urzędnik odparł: „Dwór zamierzał niegdyś rozpocząć wielką budowę i wznieść kamienny most w Sanshan. Złożyłeś memoriał, by temu zapobiec. Choć twojej rady nie przyjęto, sama myśl, by działać dla dobra państwa, miała ogromną moc. Gdyby cię posłuchano, zasługa i cnota wystarczyłyby, byś od razu stał się nieśmiertelnym. Nie zostałbyś wtedy sprowadzony do podziemi. Niestety, w codziennym życiu zbyt często dopuszczałeś złe myśli i utraciłeś przez to połowę swojej pomyślności”. Wei Zhongda rzeczywiście doszedł później jedynie do stanowiska ministra w Ministerstwie Urzędników i nie został kanclerzem.

Ta historia pokazuje, że nawet zła myśl, która nie przerodziła się w działanie, uszczupla pomyślność — tym bardziej czynią to rzeczywiste złe uczynki. Zhao Kangjing, wybitny urzędnik z czasów Północnej dynastii Song, trzymał na biurku dwa naczynia, czarne i białe, oraz fasolki. Gdy pojawiała się w nim dobra myśl, wrzucał białą fasolkę; gdy zła — czarną. Początkowo czarnych fasolek było wiele, lecz dzięki pracy nad sobą z czasem przybywało białych. Na tym właśnie polega główna nauka „Pisma o odczuwaniu odpowiedzi Niebios”: każda myśl i każdy poruszenie serca stają się bramą do nieszczęścia albo pomyślności, a skutki dobra i zła podążają za człowiekiem jak cień.

Mowa tu o kolejnych etapach doskonalenia ludzkiego umysłu. Gdy człowiek całkowicie porzuci nawet „drugą myśl” — czyli rozróżnianie dobra i zła — a także wyrzeknie się wszelkich zewnętrznych spraw, nawet drobiazgów codziennego życia, oznaczonych tu słowami „pingdou”, osiągnie stan jasny i przejrzysty, wolny od rozróżnień. Niestety, w sercach ludzi bezustannie wzbierają i opadają emocje. Jak mogliby być czyści i nieskalani niczym Zhao Kangjing, słynny uczciwy urzędnik z czasów dynastii Song? Jeśli tak dalej pójdzie, mogą utracić swój pomyślny los jak władca Wei, który według opowieści ściągnął na siebie nieszczęście przez własny egoizm.

Szczęście i nieszczęście człowiek sprowadza na siebie sam. Oba biorą początek w myśli, lecz rozchodzą się ku dwóm skutkom: dobru i złu. Pomyślność i przeciwności, błogosławieństwo i nieszczęście odpowiadają sobie nieuchronnie, jak cień podąża za ciałem. Nie trzeba czekać, aż skutki staną się widoczne, by je rozpoznać — najważniejsze jest dostrzec je zawczasu. Kto tak praktykuje, może w każdej chwili mieć czyste sumienie.

Dobro i zło rzeczywiście przynoszą skutki, które podążają za człowiekiem jak cień. Dowodzi tego przykład Cao Bina, słynnego generała z czasów Song i zasłużonego urzędnika założycielskiego Północnej dynastii Song. Był wierny władcy i skromny wobec innych, nie gromadził majątku ani nie tworzył prywatnych stronnictw. Wspierał ubogich i troszczył się o samotnych oraz bezbronnych, nie okazywał gniewu ani radości i nigdy nie nadużywał swojej władzy. W czasie kampanii wojennych surowo zakazywał masowego zabijania. Gdy zdobyto Suizhou, pozostali dowódcy chcieli wymordować mieszkańców, lecz on stanowczo się temu sprzeciwił. Przed atakiem na Jinling zapalił kadzidło i złożył przysięgę, że nie pozwoli krzywdzić ludności. Dzięki tym dobrym czynom jego potomkowie cieszyli się pomyślnością: synowie Cao Wei, Cao Cong i Cao Can zostali wielkimi generałami, najmłodszego syna Cao Qi pośmiertnie uhonorowano tytułem królewskim, a córka została cesarzową wdową Guangxian, matką cesarza Renzonga z dynastii Song. Blaskiem i znaczeniem rodzina ta przewyższyła wszystkie inne.

Dla kontrastu, Xue Wenjie, niegodziwy urzędnik królestwa Min z okresu Pięciu Dynastii i Dziesięciu Królestw, żywił osobistą urazę do generała Wu Yinga. Za pośrednictwem wróżbity oskarżył go o zdradę, przez co niewinny generał zginął. Gdy później państwo Wu zaatakowało Min, żołnierze tak bardzo nienawidzili Xue Wenjie, że celowo opóźniali marsz i odmawiali walki, dopóki władca Min im go nie wyda. W końcu żołnierze pocięli Xue Wenjie na kawałki i rozszarpali go, po czym zginął na miejscu. Te dwa przykłady dobitnie pokazują, że dobre czyny przynoszą pomyślność, a złe sprowadzają nieszczęście — prawdziwie i nieodwołalnie, niczym cień, który zawsze podąża za ciałem.

Ten fragment objaśnia zasadę odpłaty za dobro i zło oraz przedstawia boskie władze, które w zaświatach osądzają ludzkie przewinienia.

Najpierw opowiada o wytwórcy powozów imieniem Wen Jie. Zbudował on szczególny wóz więzienny, którego wnętrze najeżone było skierowanymi do środka żelaznymi kolcami. Więzień mógł się zranić przy najmniejszym ruchu. Wóz nie zdążył jednak zostać użyty, a jego twórca sam pierwszy doświadczył cierpienia. Pokazuje to, że odpłata za złe czyny jest nieunikniona — podąża za człowiekiem jak cień za ciałem.

Dalej tekst wyjaśnia zasadę odpłaty: związek między przyczyną a skutkiem jest prawem natury. Zasiew zboża przynosi plon, a ciernie z czasem rozrastają się i zajmują coraz większą przestrzeń. Jak mówi Księga Przemian (Yijing), dobro i zło narastają stopniowo, dlatego nie należy oceniać ich wyłącznie po tym, co widać w danej chwili.

Następnie szczegółowo opisany zostaje system sądownictwa zaświatów. Na północy znajduje się Beidu Luofengshan, czyli Góra Luofeng w Północnej Stolicy. Wznosi się tam Niebiański Pałac Ciemnego Blasku, w którym mieści się trzydzieści sześć poziomów piekieł. Władzę sprawuje nad nimi Niebiański Władca Wielkiego Yin, wspierany przez czterech Władców Walki: Wschodu, Zachodu, Południa i Północy. Istnieje też sześć pałaców jaskiń, nad którymi panuje sześciu wielkich demonów. Trzej Urzędnicy — Nieba, Ziemi i Wody — odpowiadają za wymierzanie kar, a Dziewięciu Namiestników Ziemi zarządza dziewięcioma prowincjami. Swoje obowiązki pełnią również Władcy Pięciu Gór, bóstwa dwudziestu czterech okresów słonecznych, bóstwa dwudziestu ośmiu konstelacji i inne istoty boskie. Fengdu jest najwyższą instytucją niebios i ziemi, która rejestruje oraz osądza przewinienia.

Bóstwa te stosownie do wagi popełnionych czynów skracają ludziom życie. Sądownictwo zaświatów tworzy ściśle zorganizowany system: każdy pełni w nim określoną funkcję, a poszczególne władze współdziałają, by karać złe uczynki.

Pięć Szczytów (Wuyue), pięć wielkich świętych gór Daoizmu, stanowi filię zarządu Fengdu, daoistycznego świata zmarłych. Podlega mu wiele urzędów podziemnego świata. Instytucje te dzielą się na wydziały zajmujące się różnymi sprawami i zatrudniają tak wielu urzędników, że trudno ich zliczyć. Ostatnio pojawiła się wiadomość, że przy zarządzie gór utworzono nowy Urząd Rejestrowania Intencji. Składa się on z pięciu zespołów prowadzących akta i sześciu sędziów, którzy zapisują dobre i złe myśli pojawiające się w ludzkich umysłach.

Każda myśl człowieka — dobra czy zła — jest szczegółowo odnotowywana. Zapiski trafiają najpierw do urzędów kierowanych przez Yu, pana Odrodzenia, oraz pana Lü, cenzora cesarskiego. Następnie sporządza się z nich dwie kopie: jedną wysyła się do Urzędu Ustalania Wyroków, instytucji orzeczniczej w środkowym więzieniu Fengdao, a drugą do Urzędu Ostatecznego Rozstrzygania, który pełni funkcję sądu ostatniej instancji. Sędziowie pierwszego urzędu zasiadają na tronach z zielonego lotosu, natomiast wokół sędziów drugiego rosną gęste ciernie i osty. Od założenia tych instytucji w 28. roku ery Shaoxing dynastii Song Południowej do podsumowania sporządzonego w 8. roku ery Qiandao zdołało osiągnąć wyzwolenie dzięki dobrym uczynkom zaledwie 2806 osób. Aż 8761 osób miało natomiast wpaść do piekła cierni. Widać zatem, że na świecie mniej jest tych, którzy czynią dobro, niż tych, którzy czynią zło.

Piekło cierni przeznaczono dla ludzi podstępnych i niegodziwych. Skazani są w nim oplatani cierniami niezależnie od tego, czy stoją, chodzą, siedzą czy leżą, i cierpią nieznośne męki. Czy ludzie, którzy odbywają dziś tę karę, nie są tymi samymi, którzy niegdyś oszukiwali i czynili zło? O pomniejszaniu zasług mówią też odpowiednie fragmenty pism.

W pochwalnym komentarzu czytamy: „Duchy i bóstwa surowo strzegą porządku między Niebem a Ziemią, a kary w podziemnym urzędzie spadają na człowieka niczym cięcie nożem i piłą. Winę wymierza się stosownie do przewinienia, bez najmniejszej pobłażliwości. Skoro można pomniejszyć komuś zasługi, można mu też skrócić życie. Te niewidzialne odpłaty powinny tym bardziej budzić czujność i lęk”.

Pomniejszenie zasług prowadzi do ubóstwa, upadku i kolejnych nieszczęść. W daoistycznym zbiorze pism „Zapis obliczeń i lat” (Jisuan lu) czytamy, że dziesięć dni czystego postu może przysporzyć dziesięć ji zasług — jedno ji to dwanaście lat — a jeden dzień postu przydaje dziesięć旬. Prawdziwy post polega na oczyszczeniu serca i umysłu. Gdy komuś pomniejszono zasługi, staje się człowiekiem obciążonym winą, a bieda i zmartwienia zaczynają nadchodzić jedno po drugim.

Dawno temu naczelnik powiatu Fengfu, Qian Ruoyu, zdobył urząd w młodości dzięki intrygom. Był podstępny i okrutny, przez co nigdzie nie cieszył się sympatią. Na starość popadł w jeszcze większą nędzę: jego dzieci umierały jedno po drugim, a on został samotny i bezradny. Gdy udał się na górę Longhu, święte miejsce Daoizmu, by wyznać winy, przyśniło mu się, że bóstwo go karci: „Jesteś podstępny i okrutny, twoje zasługi dobiegają końca. Jaki pożytek z tego, że teraz wyznajesz winy?”

Niedługo potem Guo Xun, pełniący urząd naczelnika okręgu Liyang, rzeczywiście zmarł. Za życia jego kariera urzędnicza nie układała się pomyślnie i spotykały go rozmaite trudności oraz niepowodzenia. Stopniowo oddalali się od niego nawet najbliżsi przyjaciele. Ilekroć ogarniało go przygnębienie, widział, jak skaczą wokół niego dwa potwory przypominające małpy. Budziły w nim wielką odrazę, lecz nie potrafił ich przepędzić ani przed nimi uciec. Pewnego dnia potwory nagle przemówiły: „Jesteśmy duchami, które odpowiadają za rozpraszanie i uszczuplanie błogosławieństw ludzi. Ponieważ ściągnąłeś na siebie gniew Nieba, możemy cię nękać. Teraz wyznaczony czas dobiegł końca i odchodzimy. Możesz już zaznać spokoju”. Później stało się dokładnie tak, jak zapowiedziały. Była to odpłata za skrócenie przydzielonej mu długości życia: popadł w ubóstwo, tracił to, co posiadał, i nieustannie dręczyły go zmartwienia. Ach! Zamiast doprowadzać się do takiego położenia, dlaczego nie odmienić serca i postępowania wcześniej?

Pochwała głosi:

Życie człowieka jest jak korzeń drzewa — jego długość zależy od warunków, w jakich wzrasta. Jeśli odżywia je żyzna gleba, rozwiną się bujne gałęzie i liście. Jeśli zaś bezmyślnie je ścinać, wkrótce uschnie i zwiędnie. Czy Droga Niebios kogoś faworyzuje? Los, którego wszyscy się obawiają, każdy sprowadza na siebie własnym postępowaniem.

W „Jing o przesuwaniu i przemianach Siedmiu Gwiazd” czytamy, że ci, którzy po kryjomu czynią zło, skrywają podstęp, postępują bezlitośnie i niesprawiedliwie oraz zapominają o otrzymanym dobru, zostaną przez Władców Gwiazdy Północnej, opiekunów życia i śmierci, uznani za wielkich złoczyńców. Brak wdzięczności i dobroci to wielkie zło; ukryty podstęp, bezlitosność i niesprawiedliwość również są wielkim złem. Ostatecznie brak cnoty i wdzięczności nie pozwala przynosić pożytku innym, a skrytość i podstęp nieuchronnie prowadzą do krzywdzenia ludzi. Oba rodzaje postępowania są równie nikczemne. Jeśli człowiek staje się tak odrażający, że nie znosi go ogół, sam ponosi za to winę.

Niegdyś Ding Wei, książę Jin, i Kou Zhun, książę Lai, sprawowali urzędy w tym samym rządzie. Wszyscy w kraju, zarówno ci, którzy znali Kou Zhun osobiście, jak i ci, którzy go nie znali, słysząc jego imię, chwalili jego lojalność i prawość. Gdy zaś słyszeli imię Ding Weia, wskazywali go jako nikczemnika. Dobre czyny przypisywano Kou Zhunowi, choć niekoniecznie naprawdę były jego dziełem; złe — Ding Weiowi, choć niekoniecznie wszystkie popełnił. Opinia publiczna tak wyraźnie rozstrzygnęła, komu przypisać dobro, a komu zło, że ostatecznie Ding Wei został zesłany na Hainan. Czyż nie była to odpłata za to, że nie przynosił innym pożytku, a wyrządzał krzywdę wielu ludziom? W pismach czytamy: „Gdy gromadzą się dobre uczynki, rodzi się szczęście; gdy narastają urazy, nadchodzi nieszczęście”. Nie ma w tym nic fałszywego.

Dawniej Du Yan, książę Qi, najpierw objął urząd prefekta Qianzhou, a zanim upłynęła jego kadencja, przeniesiono go do Fengzhou. Mieszkańcy obu prowincji spierali się na granicy. Ludzie z Qianzhou mówili: „To nasz dobry urzędnik”, a mieszkańcy Fengzhou odpowiadali: „Teraz jest już naczelnikiem naszej prowincji”.

Fragment opowiada kilka historii o karmicznej odpłacie. Ich główną myśl oddaje taoistyczne powiedzenie: „Nieszczęście i szczęście nie mają własnych bram — człowiek sam je sobie sprowadza”.

Gdy Zhang Zhongding ponownie objął rządy w Syczuanie, miejscowi cieszyli się, jak dzieci, które po rozłące znów spotkały rodziców. Do dziś stawiają mu tablice i składają przed nimi ofiary. Pokazuje to, że urzędnik, który rządzi życzliwie, zyskuje miłość ludzi. Jeśli zaś narosło zbyt wiele uraz, lepiej gromadzić dobre zasługi. Gdyby Xishi, zwana także Xizi, nie dbała o czystość i godność, ludzie odwracaliby się od niej z zatkanymi nosami. A kiedy woda rzeki Canglang jest mętna, nadaje się tylko do obmywania stóp. Piękno i brzydota, dobro i zło — wszystko człowiek sprowadza na siebie sam; nie może winić innych.

Prawdziwi Ludzie Taixu i Czerwony Władca z Góry Heng, dwaj taoistyczni nieśmiertelni, wskazują, że nawet jeśli ktoś sprowadza na mnie nieszczęście, mogę odpowiedzieć dobrodziejstwem i cnotą. Wtedy szczęście pozostanie przy mnie, a nieszczęście samo wróci do sprawcy. To ważna zasada kultywowania Dao. Tekst przytacza dwa przykłady. Lu Ying miał znakomity wygląd, lecz każdego, kto się z nim zadawał, spotykało nieszczęście. Yuan Bohe nie wierzył tej pogłosce; zaraz po wspólnej biesiadzie został jednak aresztowany. Podobny los spotkał Liu Jia. Wang Jian, nie wierząc w ostrzeżenia, nawiązał z nim znajomość, a wkrótce potem wybuchł pożar. Odtąd ludzie unikali Liu Jia jak sowy.

Na koniec tekst przestrzega przed ludźmi, którzy potajemnie czynią zło, a osłaniają się dobrą sławą. Głoszą zasady moralne i udają uczciwych, sądząc, że zdołają oszukać świat i cieszyć się bogactwem przez całe życie. Lecz Dao Niebios nieustannie przywraca równowagę i nieszczęście w końcu ich dosięgnie. Jak głosi końcowy komentarz, odpłata za dobro i zło podąża za człowiekiem niczym cień — każdy sam sprowadza ją na siebie swoim postępowaniem.

Przedstawiono tu zasadę, że dobro i zło przynoszą odpowiednie skutki. Szczęście nie omija człowieka bez przyczyny: dzieje się tak, gdy jego zasługi i cnota (De) nie są dostatecznie głębokie, by mógł spotkać się z pomyślnością.

Długowieczny Mędrzec z Góry Południowej powiedział Prawdziwemu Człowiekowi Taiji Xu Laile: jeśli ktoś szczerze skłania się ku dobru, z pewnością spotka go pomyślność. To, co nazywa się „omijaniem przez szczęście”, wynika w istocie z tego, że człowiek sam nie potrafi wytrwać w czynieniu dobra. Za panowania cesarza Taizonga z dynastii Song malarz Dong Yu przez pół roku malował smoki na ścianie Wieży Duangong. Jego kunszt był tak znakomity, że dzieło uchodziło za arcydzieło. Gdy jednak następca tronu zobaczył smoki na malowidle, przeraził się, a Taizong natychmiast kazał zamalować ścianę. Pół roku pracy poszło na marne. Gdyby książę się nie przestraszył, Dong Yu mógłby otrzymać hojny dar.

Inny przykład dotyczy Fan Zhongyana, który przebywał w Poyang. Mieszkał tam ubogi uczony o wielkim talencie. W tamtym czasie wśród ludzi pióra popularna była kaligrafia Ouyang Xuna, więc Fan Zhongyan chciał pomóc uczonemu wydostać się z biedy: zamierzał sporządzić tysiąc odbitek inskrypcji ze świątyni Jingfu i sprzedać je. Niespodziewanie piorun roztrzaskał kamienną tablicę, a plan pomocy spełzł na niczym. Te przykłady pokazują, że szczęście nie omija człowieka celowo; jego własne zasługi i cnota nie są po prostu dostatecznie głębokie.

W pochwalnym komentarzu czytamy: „Dobro i zło trafiają do tego, co im pokrewne; szczęście i nieszczęście zależą od człowieka. Feniks nie siada wśród cierni, a w gnieździe jadowitego węża nie rodzą się perły. W dolinie skutej lodem i śniegiem nie pojawia się wiosna”. Wszystko to jest skutkiem wzajemnego oddziaływania Qi (energii witalnej) i losu. Trzeba zrozumieć związki przyczyn i skutków.

Następnie omówione zostają przyczyny nieszczęść. Według Jing o Boskiej Mantrze Jedenastu Gwiazd Wielkiego Odpędzania Katastrof, istoty ze świata pragnień doświadczają nieszczęść, jeśli nie podążają prawą Drogą (Dao) i nie rozumieją obiegu Pięciu Faz (Drewna, Ognia, Ziemi, Metalu i Wody) ani tego, jak oddziałuje na nie jedenaście gwiazd przynoszących nieszczęście lub pomyślność. Zatrzymanie się Saturna lub Marsa, niekorzystne zbliżenie Wenus i Jowisza, ruch wsteczny Rahu i Ketu, a także zaćmienia Słońca i Księżyca mogą prowadzić do niepokojów w prefekturach i powiatach oraz sprowadzać nieszczęścia na ludność. Wiążą się z tym również klęski żywiołowe, takie jak powodzie i pożary, plagi owadów oraz wojny. Jing o Boskiej Mantrze Siedmiu Gwiazd mówi także, że Niebo i Ziemia ustanowiły Pięć Faz, by przemierzały świat i nadzorowały państwa sprzeniewierzające się zasadom moralnym oraz ludzi, którzy nie czynią dobra. Wszystkie istoty pogrążone w złudnym świecie, zaślepione niewiedzą… (oryginał urywa się w tym miejscu)

Ten fragment klasyki mówi o związku człowieka ze zjawiskami niebieskimi i podkreśla, że źródłem nieszczęść jest ludzkie serce, a nie gwiazdy. Jego treść można ująć w kilku częściach.

Na początku tekst wskazuje, że klęski żywiołowe, takie jak wojny, susze i powodzie, mogą się wydawać związane ze zjawiskami na niebie, lecz ich prawdziwą przyczyną jest skłonność ludzi do zła. Za panowania księcia Jinga z Song Mars — nazywany w dawnych Chinach Yinghuo (荧惑) — miał sprowadzić nieszczęście. Książę wolał jednak wziąć je na siebie, niż przenieść je na swoich poddanych. W rezultacie Mars wycofał się o trzy she — jednostki odległości między gwiazdozbiorami w dawnej astronomii.

Kolejny przykład opowiada o małżeństwie Zhang Shipinga, które straciło wzrok. Ich szczera praktyka Dao poruszyła Wenus, zwaną Taibai (太白) i zaliczaną do Pięciu Gwiezdnych Władców. Gwiazda przybrała postać uczonego i uleczyła ich oczy. Ma to pokazywać, że gwiazdy same w sobie nie są ani dobre, ani złe; znaczenie ma ludzkie serce.

Tekst podkreśla, że każdemu dniowi na ziemi odpowiada ruch gwiazd na niebie, ale gwiazdy nie sprowadzają z własnej woli pomyślności ani nieszczęść. Jak głosi Jing o pouczeniach Mistrza Chisonga (Chisongzi Zhongjie Jing), dobre i złe uczynki człowieka są zapisywane przez jego gwiazdę urodzeniową i przekazywane Niebiańskiemu Cesarzowi. Końcowa pochwała podsumowuje tę naukę: Dao Nieba może wydawać się odległe, lecz dobro i zło spotyka odpłata, pewna jak cień podążający za ciałem. Gdy człowiek wyczerpie swój zasób błogosławieństw, umiera — zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy.

Uwaga: Yinghuo (荧惑) to dawna chińska nazwa Marsa, Taibai (太白) oznacza Wenus, a Pięciu Gwiezdnych Władców to pięciu taoistycznych władców gwiezdnych. Chisongzi, czyli Mistrz Chisong, to postać legendarna, uznawana za nieśmiertelnego.

Ten fragment wyjaśnia taoistyczne przekonanie o odpłacie za dobre i złe uczynki. Bóstwa niebios — gwiazdy Trzech Tarasów oraz Władcy Gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy — zapisują nad głowami ludzi ich czyny i odpowiednio przedłużają lub skracają ich życie.

Przemiany Pięciu Faz (Drewna, Ognia, Ziemi, Metalu i Wody) podlegają własnym prawom. Bóg Przeznaczenia, który włada długością życia, na podstawie ludzkiego postępowania decyduje o jego skróceniu lub przedłużeniu oraz o zesłaniu nieszczęść. Cierpienie, a nawet śmierć, nie są przypadkowe: wynikają z nagromadzenia złych uczynków, przez które życie zostaje wyczerpane. Niestety, większość ludzi tego nie rozumie. W krótkim życiu wypalają się jak oliwna lampka i dzień po dniu marnują czas.

Trudno porzucić złe nawyki: niewielu jest tych, którzy naprawdę praktykują, a wielu ulega pragnieniom. W zamęcie świata, płynąc z nurtem, niemal nie sposób uniknąć błędów. Dziś za jeden czyn traci się kilka lat życia, jutro za inny — kolejne lata. Takie uszczuplanie trwa, aż życie się wyczerpie. Kto nie podejmuje właściwej praktyki i wciąż popełnia błędy, po śmierci trafia na jedną z trzech złowrogich dróg: odradza się jako zwierzę, staje się głodnym duchem albo wpada do piekła.

Tekst podaje kilka przykładów. Wang Zi zmarł z powodu surowego i bezwzględnego sprawowania urzędu, po czym odrodził się jako wół. Fei Yi zmarł, ponieważ miał nieuczciwe zamiary, i stał się głodnym duchem. Chen Tang nadużywał swojej przewagi, by krzywdzić innych, a po śmierci trafił do piekła. Przykłady te pokazują, że śmierć nie jest końcem, a złe czyny sprowadzają jeszcze dotkliwsze konsekwencje.

Gwiazdy Trzech Tarasów są w liczbie sześciu — każdy z trzech tarasów tworzy para gwiazd. Górny Taras włada długością życia i pełni funkcję Urzędnika Przeznaczenia; Środkowy Taras nadzoruje zasługi i przewinienia jako Urzędnik Czynów; Dolny Taras zapisuje dobro i zło jako Urzędnik Rejestru. Razem tworzą Niebiański Urząd, który rozstrzyga o życiu, śmierci i długości życia ludzi. Trzy dusze człowieka odpowiadają tym trzem tarasom. Władcy Gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy są bóstwami wyższej rangi: nadzorują bieg nieba, ziemi i wszystkich rzeczy, a także wyznaczają ludzkie życie i los. Każdy człowiek przy narodzinach otrzymuje pierwotną Qi (energię witalną) — energię wrodzoną. Bóstwa te osądzają jego los na podstawie tej podstawowej energii.

Końcowa pochwała mówi, że choć król Zhou miał mandat Niebios, nagle upadł, natomiast król Wen z rodu Zhou, mimo uwięzienia, żył dłużej. Wszystko podlega nieustannym przemianom: dobro przynosi dobre skutki, a zło — złe. Los człowieka jest w istocie w jego własnych rękach; długość życia zależy od jego myśli i czynów.

Budowa ludzkiego ciała przypomina budowę Nieba i Ziemi. Gdy spojrzeć na to z drugiej strony, można dostrzec, że zawierają się w nim zasady rządzące wszystkimi rzeczami. Serce jest szczególnie subtelne i przenikliwe: bez poruszania się może poznawać wszystko, a zarazem stanowi siedzibę ducha (Shen). Czy człowiek jest w ruchu, czy w bezruchu, serce nie przestaje pełnić swojej funkcji. Przypadkowe błaganie o pomyślność albo odpędzanie nieszczęść jest więc niemal dziecinną zabawą.

W ludzkim ciele znajdują się również Trzej Bogowie Zwłok, czyli trzy złowrogie bóstwa, które według taoizmu czają się wewnątrz człowieka. W dni Gengshen, ważne dni postu w taoizmie, wstępują do Niebiańskiego Dworu, by zdać sprawę z jego przewinień. Górny Bóg Zwłok, Pengju (zwany też Qinggu), mieszka w głowie i wzbudza chciwe pragnienia. Środkowy, Pengzhi (zwany też Baigu), przebywa w brzuchu i skłania do obżarstwa oraz gniewu. Dolny, Pengqiao (zwany też Xuegu), mieszka w stopach i pogrąża człowieka w pożądaniu. W każdy dzień Gengshen wszystkie trzy udają się do Nieba wraz z trzema duszami człowieka, by złożyć skargę.

Z człowiekiem ściśle związany jest także Wielki Wóz, ważna w taoizmie konstelacja boskich gwiazd. Losy ludzkiego ciała, a zwłaszcza długość życia, pozostają pod władzą Władców Gwiazd Wielkiego Wozu. Według Tajnej Formuły Dziewięciu Prawdziwych Władców (Jiuzhen Dijun Mijue), w punkcie Mingtang, położonym na głębokości jednego cala między brwiami, mieszkają Władca Wielkiego Wozu i Dziewięć Małżonek Taiyin. Sutra przyczyn i skutków karmicznych (Yebao Yinyuan Jing) głosi, że Qi siedmiu gwiazd skupia się w jedną gwiazdę, unoszącą się trzy stopy nad głową. Jej blask jaśnieje u ludzi czyniących dobro, a słabnie u tych, którzy czynią zło. Ilustrowana mapa bocznych powiązań Wielkiego Wozu (Beidou Pangtong Tu) podaje, że trzeciego i dwudziestego siódmego dnia każdego miesiąca Siedmiu Prawdziwych Władców zstępuje między ludzi, przyjmuje ofiary i bada ich dobre oraz złe uczynki. Gwiazdy Trzech Tarasów i Wielkiego Wozu rzeczywiście zapisują winy ludzi i skracają im życie. Nie są to czcze słowa.

Człowiek pragnący kultywować Dao i osiągnąć prawdziwe spełnienie powinien najpierw poskromić Trzech Bogów Zwłok. Według jednego przekazu, jeśli człowiek nie śpi przez trzy dni Gengshen, bóstwa te zapadają w ukrycie; jeśli wytrwa przez siedem takich dni, zostają unicestwione. Inne przekazy mówią, że trzeciego dnia miesiąca księżycowego, w dniu Yin, należy obcinać paznokcie, a siódmego dnia, w dniu Wu, obmywać ciało. Wszystko to ma uniemożliwić Trzem Bogom Zwłok złożenie skargi.

Ten fragment 《Tai Shang Ganying Pian》 omawia taoistyczne wierzenia dotyczące Trzech Zwłok i Boga Kuchni. Trzy Zwłoki, zwane też Trzema Pengami lub Trzema Robakami, to według taoizmu trzy złe duchy zamieszkujące ludzkie ciało: jeden w głowie, drugi w brzuchu, a trzeci w stopach. Ich zadaniem jest zapisywanie ludzkich przewinień.

Tekst wspomina dwa sposoby pozbycia się Trzech Zwłok. Pierwszy to rytuał „ścięcia Trzech Zwłok”, na przykład obcinanie paznokci u stóp. Drugi polega na czuwaniu w dniu Gengshen — taoistyczne wierzenia głoszą, że tego dnia Trzy Zwłoki wstępują do nieba, by donieść o ludzkich występkach, więc nie śpiąc, można im to uniemożliwić. Autor uważa jednak, że zamiast kurczowo trzymać się zewnętrznych metod, lepiej oczyścić umysł i ograniczyć pragnienia, by u samych źródeł odebrać Trzem Zwłokom sposobność do szkodzenia.

Jako przykład przywołuje mnicha Qixu. W górach spotkał on nieśmiertelnego Fengziego, który zabrał go do Nieśmiertelnej Stolicy Zhichuan. Fengzi zapytał, czy Qixu potrafi położyć kres „wrogości Trzech Pengów”, lecz mnich nie rozumiał, o co chodzi. Fengzi wyjaśnił, że Peng to nazwisko Trzech Zwłok: zamieszkują ludzkie ciało i zapisują dobre oraz złe uczynki, a w każdy dzień Gengshen wstępują do nieba, by zdać z nich sprawę. Dlatego adept powinien strzec ducha wewnątrz, a na zewnątrz obcinać paznokcie — co symbolizuje odcięcie się od Trzech Zwłok.

Dalej tekst omawia kult Boga Kuchni, zwanego także Bóstwem Losu. Bóg Kuchni czuwa nad losem domowników i ostatniego dnia każdego miesiąca wstępuje do nieba, by zdać sprawę z ich dobrych i złych uczynków. Ciężkie przewinienie skraca życie o dwanaście lat, a lekkie — o sto dni. Bóg Kuchni ma trzydzieści sześć wcieleń i potrafi przemieniać nieszczęście w pomyślność. Regularne składanie mu ofiar pomaga spełnić życzenia; najprostszy obrzęd polega na oczyszczeniu paleniska pod koniec miesiąca i złożeniu w ofierze kadzidła, kwiatów, wina oraz owoców.

W niebie Bóg Kuchni jest bezpośrednim wysłannikiem Pięciu Cesarzy, na ziemi — Tai Sui Pięciu Tonów, a wśród ludzi — Panem Kuchni. Żółty Cesarz pośród Bogów Kuchni, czyli Żółty Cesarz w palenisku, włada ludzkim losem i zapisuje ludzkie przewinienia w czarnej księdze. Autor zastanawia się z żalem: skoro Bóg Kuchni tak pilnie obserwuje ludzi, dlaczego ci, zajęci chwilową przyjemnością, nie pamiętają, że w ich domu jest Bóg Kuchni, i nie zachowują wobec niego respektu?

Końcowy komentarz podkreśla, że Bóg Kuchni jest bóstwem objętym oficjalnym kultem. Jeśli człowiek sam postępuje uczciwie, Bóg Kuchni nie ma mu nic do zarzucenia. Fragment ukazuje, że w praktyce taoistycznej najważniejsza jest praca nad własnym umysłem: zewnętrzne obrzędy mają swoje miejsce, lecz podstawą pozostaje codzienne pielęgnowanie cnoty.

Ten fragment tekstu mówi, że czyny człowieka w świecie podlegają niebiańskiemu nadzorowi, nagrodom i karom. Za ciężkie przewinienie Niebo może skrócić życie o dwanaście lat — nazywa się to „odebraniem okresu życia” (duoji). Za drobne przewinienie może odjąć sto dni albo jeden dzień — określa się to jako „odebranie rachuby życia” (duosuan).

Tekst szczegółowo wyjaśnia, że długość życia każdego człowieka zostaje zapisana w niebiańskich rejestrach już w chwili jego narodzin. Najwyższe bóstwo taoizmu, Taishang Laojun (Wielki Czcigodny Pan Lao), poleciło bóstwom nieba i ziemi, Słońcu, Księżycowi i gwiazdom oraz rozmaitym niebiańskim urzędnikom składać sprawozdania co trzy dni, zestawiać je co dziesięć dni i dokonywać podsumowania co sto dni. Ocena trwa bezustannie. Dobre uczynki i gromadzenie De (Cnoty/Mocy) mogą przedłużyć życie, natomiast złe czyny i wykroczenia natychmiast je skracają.

Tekst przytacza dwa przykłady. Kiedy Zhao Ye został zaprowadzony do Pałacu Shangqing, taoistycznej krainy nieśmiertelnych, na własne oczy zobaczył urzędników sprawdzających rejestry osób urodzonych w roku Wushen. Przy każdym człowieku odnotowano imię oraz codzienne czyny; za zasługi przyznawano dodatkowe lata życia, a za przewinienia je odejmowano.

Drugi przykład dotyczy Fu Zhongxina. Mógł dożyć pięćdziesięciu dziewięciu lat, lecz skrócono mu życie do zera z powodu dwóch pozornie błahych uchybień: niepalenia kadzideł i wylegiwania się. Bóstwa wyjaśniły, że niepalenie kadzideł oznacza brak szacunku dla Nieba i Ziemi, a wylegiwanie się wskazuje na nadmierne oddawanie się przyjemnościom. Nie są to więc drobne przewinienia. Skoro ukarano nawet Fu Zhongxina, który na co dzień chętnie czynił dobro i wspierał innych, widać, jak surowy jest niebiański nadzór.

Główne przesłanie tego fragmentu to przestroga: każde codzienne działanie człowieka znajduje się pod obserwacją bóstw, a nawet pozornie małe uchybienia mogą wpływać na długość życia. Dlatego należy nieustannie uważać na swoje słowa i czyny oraz okazywać szacunek Niebu i Ziemi.

Ten fragment z Taishang Ganying Pian mówi, że osoby praktykujące muszą ściśle pilnować swoich myśli i postępowania. „Przewinienie” nie musi zostać wypowiedziane ani przełożone na czyn, by nim być. Wystarczy, że w sercu pojawi się niewłaściwa myśl. Nawet takie ledwie dostrzegalne przewinienia umysłu są wyraźnie widoczne dla bóstw.

Tekst podkreśla, że los człowieka może trwać dalej albo zostać przerwany, a często o szkodzie wyrządzonej praktyce decyduje nieuwaga wobec drobnych spraw. Gdy grzechy nagromadzą się do pewnego poziomu, mogą sprowadzić zgubę. Tylko gromadzenie De (Cnoty/Mocy) zapewnia opiekę Nieba. Niebo traktuje wszystkich jednakowo i nikogo nie faworyzuje.

Wymieniono setki większych i mniejszych przewinień, których muszą unikać ci, którzy pragną kultywować Dao (Drogę) i osiągnąć nieśmiertelność. Xu Xun, Prawdziwy Władca, jeden z Czterech Niebiańskich Mistrzów taoizmu, dokonał wielkich zasług, sporządzając talizmany, lecząc chorych i niosąc pomoc cierpiącym. Mimo to za trzy przewinienia — przez siedem pokoleń nie składał ofiar przodkom, a ponadto był chciwy i ukrywał zabójstwa — musiał czekać na szczególne ułaskawienie, zanim mógł wznieść się do nieba. Nieśmiertelna Yang Zhengjian, gdy była młoda, pomogła rodzicom ukryć dwa weny należnego podatku urzędowego, za co ukarano ją dodatkowym rokiem pobytu wśród ludzi. Nawet Tao Hongjing, autor Bencao, oraz Sun Simiao, autor Qianjin Fang, ponieważ używali w lekach owadów, odbierając im życie, mogli osiągnąć jedynie niższy stopień nieśmiertelności — nieśmiertelność przez opuszczenie ciała.

Najsurowszy przykład dotyczy czterdziestu siedmiu prawdziwych nieśmiertelnych, którzy praktykowali, zachowując w sercu pożądanie seksualne. Nie tylko odebrano im status nieśmiertelnych, lecz także poddano ich osądowi Trzech Urzędników — wielkich bóstw Nieba, Ziemi i Wody. Dlatego osoby pragnące długowieczności muszą unikać nawet najmniejszych przewinień i zachować czystość niczym perła bez śladu pyłu. W praktyce ważne jest niesienie pomocy światu i ratowanie ludzi, lecz równie istotne jest strzeżenie własnego serca i niedopuszczanie do powstania niewłaściwych myśli.

Ci, którzy dążą do długowieczności, muszą ostrożnie unikać kilkuset zakazanych czynów wymienionych w pismach.

Pochwała mówi:

Nieśmiertelność można osiągnąć przez naukę, a życie wieczne — dzięki odpowiednim metodom. Trzeba zgromadzić wiedzę o rozmaitych praktykach i lekach, ćwiczyć ducha oraz regulować oddech i Qi (energię witalną). Lecz pokusy świata zewnętrznego są liczne i różnorodne; wiele z nich wydaje się pociągających i przyjemnych. Aby mieć pewność, że serce jest naprawdę czyste i wolne od rozproszeń, należy najpierw dobrze wypełniać swoje obowiązki w świecie ludzi — dopiero wtedy można urzeczywistnić Drogę Nieśmiertelnych. Postępuj naprzód, gdy wymaga tego słuszność, a wycofuj się, gdy działanie byłoby z nią sprzeczne.

Objaśnienie przypisu mówi:

W rozmaitych klasycznych tekstach Droga jest objaśniana na wiele sposobów. Najłatwiej zrozumieć ją dzięki wykładowi zawartemu w Doktrynie środka. Tekst ten mówi: „To, co Niebo nadaje człowiekowi, nazywa się naturą; podążanie za naturą nazywa się Drogą”. Natura jest istotą Drogi, a Droga — jej działaniem. Zanim pojawią się ludzkie pragnienia, przejrzysty i spokojny stan serca jest naturalnym przejawem natury, a zarazem istotą Drogi. W codziennym życiu podążanie za własną naturą i nieuleganie pragnieniom stanowi jej działanie oraz urzeczywistnienie Drogi. Czy jest w codziennych słowach i czynach coś, co nie byłoby przejawem Drogi? Dlatego Konfucjusz pytał: „Który czyn nie jest podążaniem za tą Drogą?”. Postępowanie właściwe jest zgodne z Drogą, a niewłaściwe — sprzeczne z nią. Robić to, co należy, i zatrzymać się, gdy należy przestać — oto postępować i wycofywać się, o czym mówi Pouczenie Najwyższego o odpłacie i skutkach (Taishang Ganying Pian). Ludzie często jednak nie potrafią podążać za własną naturą i zachować czystości serca sprzed narodzin pragnień. Dlatego mylą się w działaniu: uznają to, co słuszne, za błędne, a to, co błędne, za słuszne; wycofują się, gdy powinni iść naprzód, i ruszają naprzód, gdy powinni się wycofać.

赵抃, dostojnik z czasów dynastii Song, znany jako książę Zhao Qingxian, mawiał: „To, co robię w dzień, wieczorem wyznaję Niebu, paląc kadzidło i oddając dziewięć pokłonów. Nie śmiem robić tego, czego nie śmiałbym wyznać”. Su Zhe, zwany Huangmen, zapisał słowa pana Yin: „Wieczorem zapisuję na papierze swoje dzienne uczynki. Nie robię tego, czego nie mógłbym zapisać”. Obaj potrafili podążać za własną naturą i właściwie rozstrzygać, kiedy działać, a kiedy się wycofać. Ilu jednak ludzi na świecie naprawdę rozumie tę zasadę?

Pochwała mówi:

Droga jest tuż przed nami; jasna i oczywista — taka jest Droga wieczna. Wrodzona człowiekowi zdolność rozpoznawania dobra i zła pozwala odróżnić je przez zwrócenie się ku własnemu sercu. Gdy jedna myśl pozostaje niezmącona, naturalnie ujawniają się prawdziwa wiedza i właściwa zdolność działania. Szukanie Drogi gdzie indziej jest oszukiwaniem samego siebie.

Pismo mówi: „Nie chodź krętymi ścieżkami”.

Objaśnienie przypisu mówi:

Najwyższy Laozi powiedział: „Wielka Droga jest z natury równa i prosta, lecz ludzie wolą chodzić na skróty”. „Równa” oznacza gładką drogę, a „ścieżka” — drogę krętą i niewłaściwą. Podobną postawę ukazuje przykład konfucjańskiego ucznia Dantaimingminga, znanego ze swej prawości… (Dalsza część objaśnienia słów „nie chodzić krętymi ścieżkami” nie zachowała się w całości.)

Ten fragment Pisma za pomocą dwóch opowieści pokazuje, że na drodze kultywacji należy nieustannie zachowywać uważność: wystarczy chwila nieuwagi, by zaprzepaścić nadarzającą się sposobność.

Pierwsza opowieść mówi o Li Tuifu, który żył w odosobnieniu na górze Hengshan i żałował, że nie spotkał jeszcze prawdziwego mistrza. Pewnego dnia, wędrując po głębi gór, usłyszał odgłos gry w weiqi. Podniósł wzrok i ujrzał dwóch Nieśmiertelnych grających na wierzchołku drzewa. Już miał podejść i poprosić ich o nauki, lecz rozproszyła go przechodząca wieśniaczka. Odwrócił się, a Nieśmiertelni zniknęli. Opowieść ta pokazuje, że kultywacja wymaga skupienia: jedna chwila rozproszenia może sprawić, że utracimy sposobność.

Druga opowieść dotyczy Zhang Mu, który jako naczelnik powiatu zauważył, że po każdej ofierze w miejscowej świątyni znika całe wino. Zastawił pułapkę, upił rzekome bóstwo i odkrył, że winowajcą jest stary gibon. Gdy zwierzę się obudziło, powiedziało: „Zasługuję na śmierć, ale to, co przez wiele lat zgromadziłem, może się przydać mieszkańcom powiatu”. Po tych słowach uciekło. Ta opowieść ostrzega, że nawet pozornie drobna zła skłonność, taka jak zamiłowanie do wina, może doprowadzić do poważnych następstw.

Późniejsza pochwała podsumowuje, że droga kultywacji z pozoru jest prosta, lecz wymaga ostrożności na każdym kroku. Trzeba stale pilnować swoich słów i czynów, kierując się zasadami właściwego postępowania, oraz nieustannie badać własne postępowanie. W przeciwnym razie łatwo zboczyć z drogi.

Następnie tekst objaśnia znaczenie wyrażenia „nie oszukiwać w ciemnej komnacie”: prawdziwy szlachetny człowiek zachowuje prawość nawet w ukryciu, gdy nikt go nie widzi. Przywołane fragmenty „Doktryny środka” i „Księgi pieśni” przypominają, że właśnie w miejscach odosobnionych należy zachować szczególną czujność. Prawdziwy Władca Skrzydlatego Bóstwa, Yisheng Zhenjun, poucza Zhang Shouzhen, że jeśli człowiek strzeże swej czystości i zachowuje prawość myśli, samorzutnie postępuje zgodnie z zasadą Niebios. Wspomniany przykład Zhang Jianzhanga, choć nierozwinięty, podkreśla znaczenie zachowania prawej myśli w obliczu niebezpieczeństwa.

Główna myśl jest taka, że kultywację należy zaczynać od drobnych spraw i stale zachowywać prawą myśl. Nawet bez nadzoru trzeba strzec własnego wnętrza, ponieważ jeden błędny impuls może doprowadzić do nieodwracalnych następstw.

Mężczyzna w niebieskiej szacie przypłynął łódką i powiedział, że urzędnik niebiański chce się z tobą zobaczyć. Gdy byłeś jeszcze jak we śnie, dotarłeś już do brzegu. Urzędnik rzekł: „Przez całe życie postępowałeś uczciwie i otwarcie. Nawet w ukryciu, gdzie nikt nie mógł cię zobaczyć, nie oszukiwałeś własnego sumienia. Niebo wszystko to widziało. Nie martw się o fale i wiatr. Wsiądź ponownie na łódź, a przydzielę ludzi, by cię eskortowali”. Zhang Jian rzeczywiście wykonał później zadanie i bezpiecznie wrócił. Następnie zrezygnował ze stanowiska, by podjąć naukę Dao, a ostatecznie osiągnął Dao i stał się nieśmiertelnym.

Gdy Wei Xingshi objął urząd w zachodnim Syczuanie, zabrał ze sobą bratanka, Wei Weia. Towarzyszył im stary żołnierz imieniem Ding Yue. Wei Wei zauważył, że nie jest on zwyczajnym człowiekiem. Zanim zdążył o to zapytać, Ding Yue sam się pożegnał, mówiąc: „W rzeczywistości jestem nieśmiertelnym. Niebo doceniło twoją postawę: «nie oszukujesz nawet w ukryciu», i przysłało mnie, bym cię wystawił na próbę. Okazało się, że twoja reputacja jest zasłużona. Z pewnością osiągniesz Dao i staniesz się nieśmiertelnym, ale musisz jeszcze przejść przez dwie kalpy”. Wei Wei zapytał, czym są owe dwie kalpy. Ding Yue wyjaśnił: „Konfucjaniści mówią o «pokoleniach», buddyści o «kalpach», a daoisci o «kurzach». Dwa pyły oznaczają dwie kalpy”.

Jakże to przykre! Dzisiejsi ludzie oszukują bezwstydnie nawet na oczach tłumu, a cóż dopiero w ukryciu, gdzie nikt nie może ich zobaczyć? Dlatego starożytni często mówili o „przekraczaniu tego, co zwyczajne, i wkraczaniu w świętość”, dziś jednak rzadko się to spotyka. Klucz do tego, by nie oszukiwać nawet w ukryciu, tkwi wyłącznie w nas samych.

Pochwała głosi:

Otoczenie bywa jasne albo ciemne, lecz myśl nie dzieli się na jawną i ukrytą. Ledwie pojawi się jakiś zamiar, znają go już Niebo, Ziemia i duchy. Nieuczciwe postępowanie jest jak wezbrana powódź. Prawdziwe samodoskonalenie nie polega na zewnętrznych oznakach. Chodzi o to, by nawet w samotności mieć czyste sumienie, zachować prawość serca i doskonalić własną osobę.

Cnotę i zasługi należy gromadzić z taką żarliwością, z jaką rolnik wyczekuje obfitych plonów, i z taką pilnością, z jaką kupiec prowadzi swoje interesy. Dziś gromadź cnotę, jutro rób to dalej; dziś dokonuj dobrych czynów, jutro kontynuuj. Według przekazów, aby osiągnąć nieśmiertelność niebiańską, wystarczy w ciągu czterech lat dokonać tysiąca trzystu dobrych uczynków, a aby zostać nieśmiertelnym ziemskim — trzystu w ciągu roku. Niestety, ludzie często porzucają wysiłek w połowie. Czy nie słyszeliście historii o kropli wody drążącej skałę?

Zixu Yuanjun opowiadała: „Dawno temu żył pan Fu, który od dzieciństwa pragnął poznać Dao. Przez siedem lat kultywował się w kamiennej pustelni na górze Jiao. Pewnego dnia spotkał Prawdziwego Człowieka Taiji, który dał mu drewniane wiertło i kazał przewiercić ogromny głaz gruby na pięć chi. Powiedział: «Gdy przewiercisz kamień, osiągniesz Dao». Pan Fu nie ustawał w wierceniu przez czterdzieści siedem lat. W końcu przebił kamień, a Prawdziwy Człowiek Taiji rzeczywiście przybył, by poprowadzić go ku nieśmiertelności”.

Pani z Góry Południowej (taoistyczna nieśmiertelna) opowiadała kiedyś taką historię: dawno temu pewien człowiek postanowił kultywować Dao (Drogę), lecz nie znał konkretnej metody. Każdego ranka i wieczoru klękał więc przed uschłym drzewem i modlił się o nieśmiertelność. Wytrwał tak przez dwadzieścia osiem lat. Nagle drzewo zakwitło, a sok z jego kwiatów był słodki jak miód. Człowiek zjadł kwiaty i wypił sok, po czym natychmiast osiągnął Dao i stał się nieśmiertelny. Widać z tego, że gromadzenie zasług nie wymaga koniecznie oddawania czci kamieniom czy drzewom; najważniejsza jest wytrwałość. Kto szczerze dąży do Dao, ten może osiągnąć swój cel.

Droga mędrców polega na doskonaleniu siebie i przynoszeniu pożytku innym, a za swój obowiązek uznaje się pielęgnowanie humanitarnej cnoty. Kultywowanie Dao należy zaczynać od własnej natury i z należytą uwagą wykonywać nawet najmniejsze dobre uczynki. Osiągnięcia wymagają długotrwałego wysiłku, nie można więc pragnąć ich zdobyć w pośpiechu. Najważniejsze jest zachowanie współczucia wobec wszystkich istot.

W sutrach buddyjskich zapisano, że Budda nauczał bodhisattwę Puyan: nasze ciało powstaje z czasowego połączenia czterech wielkich elementów — ziemi, wody, ognia i wiatru. Gdzie znajdzie się to złudne ciało, gdy elementy te się rozdzielą? To, co nazywamy „umysłem”, jest w istocie złudnym poznaniem powstającym, gdy sześć zmysłów — oczy, uszy, nos, język, ciało i umysł — styka się ze światem zewnętrznym. Kiedy ustają jego wpływy, owo złudne poznanie również zanika. Dlaczego ludzie wciąż przywiązują się do tego złudnego „umysłu”? Tym bardziej powinni wykorzystać go do praktykowania współczucia.

Budda nauczał, że współczucie, radość, życzliwość i bezstronność to cztery niezmierzone postawy umysłu. Laozi, Najwyższy Pan Lao (Taishang Laojun), również wskazywał „współczucie, oszczędność i nieprzejmowanie pierwszeństwa w świecie” jako trzy skarby. Skoro mędrcy przywiązywali tak wielką wagę do współczucia, o ileż bardziej powinni troszczyć się o nie zwykli ludzie? W pismach wspomina się, że nad płomieniem lampy żyją drobne istoty, które utrzymują się, pochłaniając światło. Zdmuchnięcie płomienia może je zabić. Mahakaśjapa, jeden z dziesięciu głównych uczniów Buddy, przed wstąpieniem do zakonu polecił żonie wycisnąć olej i nakarmić nim woły. Żona nie mogła znieść myśli, że podczas wyciskania oleju giną drobne istoty. Wszystkie te nauki pokazują, że praktykę należy zaczynać od współczucia okazywanego w najdrobniejszych sprawach.

Ten fragment Pisma ukazuje znaczenie współczucia za pomocą kilku opowieści. W starożytności rodzina Bao Wenwang Minzhonga przez siedem pokoleń powstrzymywała się od zabijania zwierząt i chętnie wypuszczała je na wolność. W pokoleniu Minzhonga pojawiły się jednak wątpliwości. Udał się więc po radę do mistrza chan Xiao Fahua i zapytał, czy można po prostu nie zabijać ani nie wypuszczać zwierząt na wolność, lecz pozwolić, by wszystko toczyło się własnym biegiem. Mistrz surowo go skarcił: „Jesteś w wielkim błędzie! Czy sądzisz, że zrozumieć oznacza nic nie robić? Nawet pozbawiony świadomości słup nie potrafi ratować cierpiących. Buddowie i bodhisattwowie nie nauczają w ten sposób”. Minzhong oblał się zimnym potem i ponowił ślubowanie, że wypuści na wolność milion istnień.

Później, gdy niósł pomoc ofiarom klęski w okolicach rzeki Huai, usłyszał dobiegający z bambusowego kosza nad rzeką gwar małży. Wymienił za żywność kilkadziesiąt dan małży, wyrecytował dla nich pisma, a następnie wypuścił je na wolność. Zaczął się jednak zastanawiać: „Skoro uwolniłem tak wiele małży, czy nie odrodzą się przypadkiem po to, by odwdzięczyć mi się, zostając członkami mojej rodziny? Czy sam nie sprowadzę na siebie kłopotów?”. Tej nocy przyśnił mu się Bodhisattwa Mandziuśri, który rozwiał jego wątpliwości: „W jednym z poprzednich żywotów ja także odrodziłem się jako małż. Trwaj przy dobrym sercu i nie wątp”. Dopiero wtedy Minzhong uwierzył bez zastrzeżeń.

Inna opowieść dotyczy Wang Huana. W okresie Xuanhe ciężko zachorował i był bliski śmierci. We śnie ukazał mu się złoty Budda i powiedział: „Za życia wypuściłeś na wolność ponad dziesięć tysięcy istnień. Nie jest ci pisana śmierć”. Przekazał mu też receptę: równą ilość porii, tarczycy, korzenia derezy chińskiej i lukrecji. Wang Huan zażył lekarstwo zgodnie z zaleceniem i rzeczywiście wyzdrowiał.

Na koniec tekst podsumowuje, że współczucie jest podstawą wszelkiego dobra. Wszystkie istoty pod niebem pochodzą ze wspólnego źródła; każda kocha życie i lęka się śmierci. Opowieści te dowodzą, że bóstwa otaczają opieką wszystkie istoty i nie pomijają nawet tych najmniejszych. Jak głosi pochwalny wiersz: „Wszystkie istoty pochodzą ze wspólnego źródła i podlegają Niebiańskiemu Nakazowi; radość z życia i lęk przed śmiercią są wspólną naturą”.

Mowa tu o współczuciu, które powinno cechować osobę praktykującą. Z natury człowiek jest dobry, lecz jeśli pozwala sobie na okrucieństwo i przemoc, bez umiaru zabijając i gotując żywe istoty, zatraca swoją pierwotną naturę. Współczucia są godne nawet drobne latające owady i pełzające stworzenia. Człowiek prawdziwie obdarzony cnotą życzliwości patrzy na wszystkie rzeczy tak, jak na samego siebie. Dopiero taka życzliwość jest pełna.

„Taishang Ganying Pian” (Pismo Najwyższego o odpowiedzi Nieba na ludzkie czyny) to taoistyczny tekst zachęcający do czynienia dobra. Podkreśla zasadę współodczuwania Nieba i człowieka oraz to, że dobro i zło przynoszą odpowiednie skutki. Ten fragment zwraca szczególną uwagę na potrzebę rozwijania przez praktykujących współczucia wobec wszystkich istot i na to, by nie lekceważyć ich życia tylko dlatego, że są małe. W taoizmie uważa się, że wszystkie rzeczy mają duchową naturę, a krzywdzenie istot żywych osłabia własną cnotę i gromadzi złe następstwa. Otaczanie życia troską rozwija natomiast życzliwość i przynosi zasługę.