《太上老君說常清靜經註(一)》

Oto komentarz do otwierającej części taoistycznej klasyki "Księgi Wiecznej Czystości i Spokoju Najwyższego Starca Lao", napisany przez mistrza Li Daochuna (znanego jako Yingchanzi) z okresu Yuan. Tekst wyjaśnia istotę i cechy charakterystyczne Dao:

Laozi naucza: Wielkie Dao nie ma określonej formy, a jednak zrodziło niebo i ziemię; nie posiada emocji, a jednak wprawia w ruch słońce i księżyc; jest bezimienne, a jednak karmi wszystkie istoty. Ponieważ nie znamy jego prawdziwego imienia, z konieczności nazywamy je "Dao".

Gdy tylko wypowiemy słowo "Dao", które można wyrazić słowami, przestaje ono być wiecznym Dao. Skoro jest niewyrażalne, dlaczego w ogóle nadajemy mu nazwę? Samo słowo "Dao" już jest pewnym jego określeniem. Nie można go zobaczyć, usłyszeć, dotknąć ani w żaden sposób wykorzystać. Jest mgliste i nieuchwytne, wykracza poza dźwięk i formę. Jeśli uporczywie próbujemy je pojąć poprzez zmysły, nie zdołamy poznać prawdziwego Dao; jeśli traktujemy je jako coś stałego i niezmiennego, nie zdołamy odpowiedzieć na przemiany.

Choć Dao nie ma kształtu, jego formę możemy dostrzec w rodzeniu się nieba i ziemi; choć nie ma uczuć, jego działanie obserwujemy w ruchu słońca i księżyca; choć nie ma imienia, jego nazwa ujawnia się w rozwoju wszystkich istot. "Księga Przemian" mówi: Na niebie tworzy obrazy, na ziemi kształtuje formy, a poprzez przemiany się objawia - czyż nie jest to forma Dao? Dodaje także: Grzmoty rozbrzmiewają, wiatry i deszcze nawilżają, słońce i księżyc krążą, zimno i gorąco się zmieniają - czyż nie jest to działanie Dao? Mówi również: Dao Nieba (Qian) kształtuje męskość, Dao Ziemi (Kun) kształtuje kobiecość - czyż nie są to imiona Dao? Dao z natury jest bezimienne, ale Mędrcy nadali mu nazwę "Dao", by wyrazić przemiany wszystkich rzeczy pod niebem i zjednoczyć różnorodne ścieżki, niczym prostą i równą drogę.

Dao przejawia się jako czyste i mętne, ruchome i spokojne: niebo jest czyste, ziemia mętna; niebo jest w ruchu, ziemia w spoczynku; mężczyzna jest czysty, kobieta mętna; mężczyzna jest ruchliwy, kobieta spokojna. Od korzenia po gałęzie, Dao przekształca się we wszystkie istoty. Czystość jest źródłem mętności, ruch podstawą spokoju. Jeśli człowiek potrafi zachować czystość i spokój, niebo i ziemia wraz z wszystkimi istotami powrócą do Dao.

Zanim powstał chaos, zasada ruchu i spokoju już istniała; gdy oddzieliła się czystość od mętności, mechanizm ruchu i spokoju zaczął działać. Czyste i lekkie wzniosło się, stając się niebem, mętne i ciężkie opadło, tworząc ziemię. Niebo i ziemia otwierają się i zamykają, Yin i Yang oddziałują wzajemnie, ruch i spokój nieustannie się zmieniają, tworząc cztery pory roku i rodząc wszystkie istoty. Wśród wszystkich stworzeń nieba i ziemi, człowiek jest najszlachetniejszy, obdarzony największą duchowością (Shen).

Ten fragment pisma mówi o znaczeniu "czystości i spokoju" (qingjing) w taoistycznej praktyce duchowej oraz o tym, jak poprzez kontrolę pragnień osiągnąć jedność z Dao.

Mężczyźni naśladują Niebo (yang), kobiety naśladują Ziemię (yin). Mężczyźni przynależą do czystości, kobiety do mętności, podobnie jak ruchy wznoszenia i opadania Nieba i Ziemi; mężczyźni reprezentują aktywność, kobiety spokój, niczym przemiany otwierania i zamykania się Niebios i Ziemi. Gdy Niebo i Ziemia się łączą, wszystkie istoty rodzą się i rozwijają, od korzenia po gałęzie, w nieustannym cyklu życia. Najwyższy Pan Lao (Tai Shang Lao Jun, najwyższe bóstwo taoizmu) najpierw mówi, że "brak formy, uczuć i nazwy" to początek Nieba i Ziemi, a następnie, że "ruch i spokój" są matką wszystkich rzeczy. Zrozumienie, że te dwie zasady są w istocie tym samym, choć różnie nazwanym, pozwala pojąć, że czystość i mętność stanowią jedność, a ruch i spokój nie są oddzielone.

Ludzki pierwotny duch (yuanshen, wrodzona świadomość) z natury kocha czystość i spokój, lecz zostaje zakłócony przez późniejsze myśli; ludzkie serce z natury kocha spokój, lecz jest ciągnięte przez pragnienia. Jeśli uda się wyeliminować pragnienia, serce naturalnie osiągnie spokój; gdy myśli się oczyszczą, duch naturalnie stanie się czysty. W ten sposób sześć pragnień (związanych z oczami, uszami, nosem, językiem, ciałem i umysłem) nie powstaje, a trzy trucizny (chciwość, gniew i ignorancja) zostają zniszczone.

Praktykujący Dao używają Drogi, by kontrolować pragnienia, zamiast pozwalać pragnieniom sobą rządzić. W ten sposób pierwotny duch staje się przejrzysty, umysł osiąga spokój, a Wielkie Dao łączy się z duchem i energią (shenqi), krążąc swobodnie między triadą Nieba, Ziemi i Człowieka, odpowiadając na nieskończone przemiany wszystkich rzeczy. Jeśli pozwolimy pragnieniom nami rządzić, stracimy serce Dao, stając się zależni od sławy, bogactwa i zewnętrznych przedmiotów, co spowoduje wewnętrzne udręki i nieczystość ducha.

Kto stale potrafi kontrolować pragnienia, może powrócić do nieruchomego pierwotnego serca; gdy pierwotne serce pozostaje nieruchome, naturalnie staje się przejrzyste i czyste, powracając do swojego wrodzonego stanu czystości. Jak mówi "Księga Przemian" (Yijing): "U podnóża góry jest jezioro" - mędrzec musi powściągać gniew i powstrzymywać pragnienia.

Ci, którzy nie potrafią tego osiągnąć, mają umysł nieoczyszczony i pragnienia nieusunięte. Kto potrafi wyeliminować pragnienia, spoglądając do wewnątrz, widzi umysł wolny od rozproszeń; patrząc na zewnątrz, widzi formę wolną od przywiązań; obserwując z daleka wszystkie rzeczy, widzi je pozbawione podziałów. Zrozumienie tych trzech aspektów pozwala ujrzeć stan pustki i jasności.

Najwyższy Pan Lao mówi: "Czystość i spokój są prawidłowym stanem świata" - to "prawidłowy" oznacza całkowitą bezstronność. Tylko bezstronność niebiańskiego porządku może pokonać skrajny egoizm ludzkich pragnień. Ludzie nie osiągają Dao nie dlatego, że nie mogą, ale dlatego, że nie chcą.

Ten fragment pisma opisuje praktykę osiągania stanu czystości i spokoju poprzez "zapomnienie siebie". Kluczowa idea polega na uwolnieniu się od iluzji materialnych pragnień, co wymaga spełnienia trzech warunków:

Po pierwsze, należy zapomnieć o swoim "ja". Wewnętrznie trzeba porzucić rozproszone myśli, zewnętrznie – zapomnieć o fizycznej egzystencji ciała, a także odciąć się od pokus świata materialnego. Gdy osiągnie się zapomnienie tych trzech aspektów, powraca się do Niebiańskiego Porządku (naturalnych praw), co wyraża znaczenie trygramu Gen (symbolizującego zatrzymanie) w "Księdze Przemian". Jak mówi tekst: "Zatrzymując się na plecach" (metafora zaprzestania zewnętrznego pożądania), nie przywiązuje się do ciała; "chodząc po dziedzińcu, jakby nie widząc innych" (metafora transcendencji nad zewnętrznymi zakłóceniami) – w ten sposób unika się błędów.

Najwyższy Pan Laozi mówi: "Największym błędem jest pożądanie" – o to właśnie chodzi. Gdy zrozumiesz, że materialne pragnienia są iluzoryczne, objawia się twoja prawdziwa, czysta natura.

Idąc dalej, nawet obserwacja "pustki" jest sama w sobie pusta. Gdy zniknie pojęcie "pustki", a nawet koncepcja "braku", umysł wkracza w stan krystalicznej przejrzystości i spokoju. Ten spokój nie jest martwą stagnacją, lecz stanem, w którym Shen (duch) jednoczy się z pustką, a jednocześnie ją przekracza. Prawdziwy spokój nie oznacza bezruchu, lecz zachowanie nienaruszonej natury wobec zewnętrznych zjawisk. Osiągając ten stan, zachowuje się stałą czystość wobec wszystkich spraw świata.

Kontynuując taką praktykę, stopniowo wchodzi się w prawdziwe Dao. Choć mówi się o "osiągnięciu Dao", w rzeczywistości nic się nie zyskuje – to wyrażenie stosuje się jedynie dla wskazania drogi istotom. Tylko ten, kto naprawdę zrozumie tę zasadę, może przekazywać mądrość świętych.

Podsumowując: przyjmując absolutny spokój za fundament, a dostosowaną reakcję za subtelne zastosowanie, osiąga się prawdziwy spokój. Istota i funkcja są jednością, a opisany stan jest jej manifestacją.

Ten fragment klasycznego tekstu taoistycznego wyjaśnia różne poziomy praktyki duchowej i kluczowe zasady doskonalenia:

Prawdziwe znaczenie "osiągnięcia Dao": Autentyczne "zdobycie Drogi" to stan wykraczający poza słowa. Sam termin "de Dao" (得道) jest jedynie przybliżonym określeniem - jeśli uporczywie szukamy konkretnego przedmiotu do zdobycia, oddalamy się od prawdziwej istoty Wielkiej Drogi. Mędrcy używali tego pojęcia jako środka dydaktycznego, obawiając się, że ludzie nie zrozumieją zasady wzajemnego przekształcania się "bytu" (you) i "nicości" (wu). Najwyższe oświecenie osiąga się w milczeniu, bez potrzeby werbalizacji.

Trzy poziomy praktykujących:

1. Najwyższy adept (shangshi) nie współzawodniczy z innymi, a jego prawdziwa Cnota (De) manifestuje się naturalnie, bez wysiłku. Przechowuje swoją doskonałość w ukryciu, zachowując pokorę i powstrzymując się od samochwalstwa. Paradoksalnie, właśnie dzięki nie-walczeniu, nikt w świecie nie może z nim rywalizować. To jest prawdziwe znaczenie maksymy "najwyższa cnota nie manifestuje się jako cnota" (shang De bu De).

2. Średniozaawansowany praktykujący (xiashi) lubi rywalizację i przechwałki, przywiązując się do swoich drobnych osiągnięć moralnych jako do osobistych zasług. Taka postawa wyraźnie wskazuje na brak zrozumienia prawdziwej natury Dao i De.

Zagrożenia płynące z iluzorycznego umysłu:

Główną przeszkodą w osiągnięciu Dao jest tzw. "zwodniczy umysł" (wangxin) - umysł pełen fałszywych rozróżnień. Gdy się pojawi, powoduje:

• Zakłócenie pierwotnego Shen (ducha)
• Przywiązanie do zewnętrznych przedmiotów
• Powstawanie pożądania
• Pojawienie się udręk
• Cierpienie ciała i umysłu

W rezultacie praktykujący tonie w morzu narodzin i śmierci, tracąc na zawsze kontakt z prawdziwym Dao.

Klucz do praktyki:

Starożytni mistrzowie nauczali: "zawsze unicestwiaj zwodniczy umysł, lecz nigdy nie gasząc umysłu świadomego":

• Wangxin (zwodniczy umysł): wszystkie niespokojne, niestabilne myśli
• Zhaoxin (oświecony umysł): nieporuszona świadomość

Gdy pojawiają się złudne myśli, rodzą się rozróżnienia między dobrem a złem; decydująca myśl determinuje zaszczyty i straty. Jeśli praktykujący nie poskromi wangxin, wpadnie w pułapkę dualistycznych przywiązań, co ostatecznie prowadzi na ścieżkę nieczystości, nieszczęść i złych przeznaczeń. Wszystko to bierze początek w pierwszej zwodniczej myśli.

Osoba praktykująca Dao musi szczególnie uważać na swoje pierwsze myśli. Jeśli od początku nie zachowa czujności, jak może osiągnąć dobre rezultaty? Gdy złudne myśli (pusty i nierzeczywisty strumień świadomości) dopiero się pojawiają, często sami nie jesteśmy ich świadomi. W tym momencie Nasz Prawdziwy Duch (Yuan Shen - pierwotna, wrodzona świadomość) zostaje zdominowany przez późniejszą, nabytą świadomość, która z kolei jest ciągnięta przez zewnętrzne przedmioty. Gdy pozwalamy, by trzy trupy (w taoizmie: trzy szkodliwe duchy w ciele: górny pożądający ozdób, środny smaków, dolny pożądania seksualnego) ulegały pragnieniom, a sześć pożądań (związanych z oczami, uszami, nosem, językiem, ciałem i umysłem) nami miota, jak możemy uniknąć uwikłania w zewnętrzne przedmioty?

Gdy raz ulegniemy wpływowi zewnętrznych przedmiotów, rodzi się w nas chciwość. Gdy pojawia się chciwość, podążają za nią udręki i złudzenia. Te złudne myśli splatają się ze sobą, uniemożliwiając wyzwolenie, co ostatecznie prowadzi do otoczenia cierpieniem, doświadczania brudu i hańby, wędrówki w kole narodzin i śmierci, wiecznego tonięcia w morzu cierpienia i utraty Prawdziwego Dao (wrodzonej Wielkiej Drogi). Jakże to smutne! Dlatego mówimy, że złudny umysł jest korzeniem samsary.

Powodem, dla którego istoty nie mogą osiągnąć Dao, jest właśnie nieustanne działanie złudnego umysłu. Prawdziwie wieczne Dao mogą osiągnąć tylko oświecone istoty. Ci, którzy osiągnęli Dao, mogą trwać w wiecznej czystości.

Nasze obecne ciała również powstały ze złudzeń. Gdy mamy to ciało, rodzą się różne emocjonalne przywiązania, a te z kolei niosą smutek i cierpienie. Złudzenia nieustannie rosną, przyczyny i skutki następują po sobie, prowadząc wprost do samsary. Ten stan samsary, który nie ma początku ani końca, jest udziałem wszystkich istot na świecie. Tylko ci, którzy przebudzili się do Dao, potrafią utrzymywać Świadomość Oświeconego Serca (Zhao Xin - mądrość obserwująca prawdziwą naturę), widząc, że wszystkie zjawiska są iluzorycznymi mirażami, i nie dają się nimi zanieczyścić ani zniewolić.

Gdy Świadomość Oświeconego Serca jest stale obecna, złudny umysł traci swoją moc. Praktykując w ten sposób przez długi czas, gdy osiągniemy biegłość, z pewnością dotrzemy do stanu krystalicznej czystości. Ten, kto potrafi w ten sposób postrzegać rzeczywistość, osiąga Prawdziwie Wieczne Dao. To, co nazywamy "Oświeconym Sercem", to w istocie Niebiańskie Serce (zjednoczone z Dao), a "Prawdziwie Wieczne" oznacza brak złudzeń. Pełne przebudzenie tego pierwotnego serca pozwala odzyskać umysł wolny od złudzeń i osiągnąć Drogę wolną od złudzeń. Jak mówi "Księga Przemian": "Powrót do widzenia serca Nieba i Ziemi" - oto jest ten stan. Gdy go osiągniemy, nawet najsubtelniejsze myśli możemy dostrzec z wyprzedzeniem.

Gdy osiągniemy stan nieruchomej stabilności (absolutny spokój wykraczający poza ruch i bezruch) i nieustannej, jasnej świadomości, gdy dotrzemy do najwyższego przebudzenia i najwyższej duchowości, do wiecznej czystości i wiecznego spokoju - wtedy Prawdziwie Wieczne Dao objawia się w pełni. Tylko święci mogą urzeczywistnić ten stan.