《太上老君說常清靜經註(一)》

Hier volgt een natuurlijke Nederlandse vertaling van de taoïstische tekst met academische doch toegankelijke toon:

De Dao (de Weg) waar Laozi over spreekt, kent geen vaste vorm, toch brengt zij hemel en aarde voort. Zij heeft geen emoties, maar doet zon en maan bewegen. Zonder naam voedt zij alle dingen. Omdat we haar ware naam niet kennen, noemen we haar noodgedwongen "Dao".

Al bij het uitspreken van "de Dao die onder woorden gebracht kan worden", hebben we het niet meer over de eeuwige Dao. Als ze onuitsprekelijk is, waarom dan toch de naam "Dao" geven? Het karakter 'Dao' zelf is reeds een beperkte uitdrukking. Je kunt haar niet zien, niet horen, niet aanraken, noch gebruiken. Ze is vaag en ongrijpbaar, behoort niet tot geluid of vorm. Wie vasthoudt aan waarneembare kenmerken, kan de ware Dao niet begrijpen. Wie haar als iets statisch ziet, kan haar veranderlijke aard niet bevatten.

Hoewel de Dao vormloos is, openbaart haar gestalte zich in de geboorte van hemel en aarde. Zonder emoties toont haar werking zich in de beweging van zon en maan. Naamloos bevestigt haar identiteit zich in de groei der dingen. Het Boek der Veranderingen (Yijing) zegt: "In de hemel vormt zij de verschijnselen, op aarde de gestalten - in verandering manifesteert zij zich. Is dit niet de gedaante van de Dao?" En ook: "Donder rolt, wind en regen bevochtigen, zon en maan cirkelen, kou en hitte wisselen af - is dit niet de functie van de Dao?" Verder: "De Dao van Qian (het Scheppende) voltooit het mannelijke, de Dao van Kun (het Ontvangende) voltooit het vrouwelijke - is dit niet de benaming van de Dao?" Oorspronkelijk naamloos, noemden de wijzen haar "Dao" om de veranderingen van alle dingen te verbinden en verschillende paden te verenigen, zoals een rechte, effen weg.

De Dao kent helderheid en troebelheid, beweging en stilte: de hemel is helder, de aarde troebel; de hemel beweegt, de aarde is stil. Mannen zijn helder, vrouwen troebel; mannen bewegen, vrouwen zijn stil. Van wortel tot tak brengt zij alle dingen voort. Helderheid is de oorsprong van troebelheid, beweging de basis van stilte. Als de mens zuiver en stil kan blijven, keren hemel, aarde en alle dingen terug naar de Dao.

Reeds vóór de schepping van chaos bestond het principe van beweging en stilte. Na de scheiding van helder en troebel begon het mechanisme te werken. Het heldere en lichte steeg op en werd hemel, het troebele en zware daalde neer en werd aarde. Hemel en aarde openen en sluiten, Yin-Yang werken op elkaar in, beweging en stilte wisselen eindeloos af - zo vormen zich de vier seizoenen en ontstaan alle dingen. Van alle schepselen onder hemel en aarde is de mens het edelste, het meest bezielde wezen.

Deze passage behandelt het fundamentele belang van 'zuiverheid en stilte' (qingjing) in de taoïstische cultivatie, en hoe men door het beheersen van verlangens de staat van eenheid met de Dao (de Weg) kan bereiken.

Mannen volgen het voorbeeld van de hemel (yang), vrouwen volgen het voorbeeld van de aarde (yin). Mannen behoren tot het zuivere, vrouwen tot het troebele, net zoals de opstijgende en neerdalende bewegingen van hemel en aarde; mannen zijn actief, vrouwen zijn stil, zoals de openende en sluitende transformaties van hemel en aarde. Wanneer hemel en aarde samensmelten, ontstaan alle dingen, van wortel tot tak, in een eindeloze cyclus van leven. De Oppermeester Lao (Laozi, de hoogste god in het taoïsme) verklaarde eerst dat "vormloos, gevoelloos en naamloos" de oorsprong van hemel en aarde is, en vervolgens dat "beweging en stilte" de moeder van alle dingen zijn. Wie begrijpt dat deze twee in essentie hetzelfde zijn maar slechts verschillen in naam, kan inzien dat zuiverheid en troebelheid één geheel vormen, en dat beweging en stilte fundamenteel niet gescheiden zijn.

De oorspronkelijke Shen (geest, aangeboren bewustzijn) van de mens houdt van zuiverheid, maar wordt verstoord door latere gedachten; het menselijk hart verlangt van nature naar rust, maar wordt meegetrokken door verlangens. Als men de verlangens kan uitsluiten, wordt het hart vanzelf stil; door gedachten te zuiveren, wordt de Shen van nature helder. Zo ontstaan de zes verlangens (van ogen, oren, neus, tong, lichaam en geest) niet, en worden de drie vergiften (hebzucht, woede en onwetendheid) vernietigd.

Een daoïstische beoefenaar gebruikt de Dao om verlangens te beteugelen, in plaats van door verlangens beheerst te worden. Zo blijft de Shen helder en het hart vredig, de Grote Dao smelt samen met de Shen en Qi (levensenergie), stroomt door de drie vermogens (hemel, aarde en mens) en reageert oneindig op de veranderingen van alle dingen. Wie zich door verlangens laat beheersen, verliest het daoïstische hart, wordt beheerst door roem, winst en uiterlijke zaken, en lijdt innerlijke kwelling met een onzuivere Shen.

Wie voortdurend zijn verlangens kan beheersen, keert terug naar het onbeweeglijke oorspronkelijke hart; dit onbeweeglijke hart is van nature helder en zuiver, en herstelt de oorspronkelijke staat van zuiverheid. Zoals de Yi Jing (Boek der Veranderingen) stelt: "Onder de berg ligt een meer" - de edele mens beteugelt woede en remt verlangens.

Wie dit niet kan bereiken, heeft een hart dat nog niet gezuiverd is en verlangens die nog niet geëlimineerd zijn. Wie verlangens kan uitsluiten, observeert innerlijk zijn hart zonder afleidende gedachten; observeert uiterlijk zijn vorm zonder gehechtheid; en observeert in de verte alle dingen zonder onderscheid. Wie deze drie begrijpt, bereikt de staat van leegte en helderheid.

De Oppermeester Lao zei: "Zuiverheid en stilte zijn de norm voor de wereld." Deze 'norm' is grootse onpartijdigheid zonder eigenbelang. Alleen de grootse onpartijdigheid van de hemelse principes kan het extreme egoïsme van menselijke verlangens overwinnen. Dat mensen de Dao niet kunnen bereiken, komt niet omdat ze het niet kunnen, maar omdat ze het niet willen.

Deze passage beschrijft een oefenmethode om door "zelfvergetelheid" een staat van zuivere rust te bereiken. De kernidee is bevrijding uit de misleiding van materiële verlangens, wat concreet drie aspecten omvat:

Ten eerste moet men het zelf vergeten. Naar binnen toe dient men gedachten en mentale verstrooiing los te laten, naar buiten toe het besef van het fysieke lichaam, terwijl men ook de verleiding van externe objecten vermijdt. Wanneer deze drie zijn vergeten, kan men terugkeren tot de hemelse principes (natuurwetten) - dit is de betekenis van het "Gen-gram" (symbool voor stoppen) in de I Jing. Zoals de I Jing zegt: "Stop bij de rug" (metaforisch voor stoppen met extern najagen), dan hecht men zich niet aan het lichaam; "Wandelend in de binnenplaats alsof men niemand ziet" (metaforisch voor transcendentie van externe storingen), zo maakt men geen fouten.

De Opperste Oude Heer (Taishang Laojun) zei: "De grootste fout is begeerte" - dit is precies dit principe. Wanneer men doorziet dat materiële verlangens illusoir zijn, manifesteert zich de zuivere aard.

Verder dient men waar te nemen dat "leegte" zelf ook leeg is. Zelfs het concept van "leegte" verdwijnt, zelfs het idee van "niets" bestaat niet meer, en de geest betreedt een staat van kristalheldere rust. Deze rust is geen doodse stilstand, maar een toestand waarin de geest opgaat in de leegte en tegelijkertijd deze transcendeert. Ware rust is niet bewegingloosheid, maar het onverstoord bewaren van de oorspronkelijke aard temidden van externe prikkels. Wie deze staat bereikt, kan in alle omstandigheden constante zuiverheid handhaven.

Door zo voortdurend te oefenen, kan men geleidelijk de ware Dao (de Weg) realiseren. Hoewel men spreekt van "de Dao verkrijgen", wordt er in feite niets verkregen - deze uitdrukking dient slechts om levende wezens te begeleiden. Alleen wie dit principe werkelijk begrijpt, kan de weg van de wijzen overdragen.

Samengevat: Onbeweeglijke sereniteit vormt de basis, terwijl spontane responsiviteit de subtiele functie is - dit is ware rust. Essentie en functie zijn fundamenteel één, en manifesteren zich als deze staat.

Deze passage belicht de verschillende niveaus van cultivatie en essentiële punten in de Dao-beoefening:

Over de ware betekenis van "het verkrijgen van de Dao": Het echte "verkrijgen van de Dao" is een staat die moeilijk in woorden te vatten is. De term "verkrijgen van de Dao" wordt slechts als benadering gebruikt - wie denkt dat er concreet iets te verkrijgen valt, mist juist het wezen van de Grote Weg. De wijzen gebruikten deze term om mensen geleidelijk aan tot cultivatie te leiden, uit zorg dat men het principe van wederzijdse transformatie tussen "zijn" en "niet-zijn" niet zou begrijpen. De hoogste staat van verlichting wordt in stilte bereikt en spreekt voor zich.

Drie niveaus van cultivatie:

1. De hoogste beoefenaar (shangshi) wedijvert niet met anderen, ware De (deugd/kracht) manifesteert zich niet opzettelijk. Zij verbergen hun deugdzaamheid, blijven bescheiden en pochen niet. Juist door niet te wedijveren, kan niemand in de wereld met hen wedijveren. Dit is de ware betekenis van "hogere deugd is niet deugdzaam" - de hoogste deugd behoeft geen demonstratie.

2. De middelmatige beoefenaar (xiashi) houdt van competitie en is steeds zelfvoldaan. Bij de minste goede daad hechten zij hieraan als persoonlijke verdienste. Deze mentaliteit toont juist dat zij het ware morele principe nog niet begrijpen.

De schade van de waanachtige geest:

Het grootste obstakel voor wezens om de Dao te realiseren is de "waanachtige geest" (valse onderscheidende geest). Eenmaal ontstaan, veroorzaakt deze:

• Verstoring van het oorspronkelijke Shen (aangeboren spirit)
• Gehechtheid aan uiterlijke zaken
• Begeerte
• Lijden
• Lichamelijke en geestelijke pijn

Uiteindelijk dobberen zij in de zee van levenslijden, voorgoed het ware Pad verliezend.

Sleutels tot cultivatie:

Oude meesters leerden: "Doof voortdurend de waanachtige geest, maar niet het verlichtende bewustzijn":

• Waanachtige geest: alle rusteloze, onophoudelijke gedachten
• Verlichtende geest: het onbeweeglijke, waarnemende bewustzijn

Zodra waanideeën ontkiemen, raakt men verstrikt in dualiteiten van goed en kwaad; het initiële gedachtenmoment bepaalt eer of schande, winst of verlies. Beoefenaars die hun waanachtige geest niet beteugelen, ontwikkelen allerlei onderscheidingen en gehechtheden, belanden op het pad van bezoedeling, trekken rampen aan en vervallen tot lagere bestaansvormen. Dit alles vindt zijn oorsprong in die eerste waanachtige gedachte.

Een beoefenaar van de Dao moet uiterst zorgvuldig omgaan met de eerste opwellende gedachten. Als men niet vanaf het begin waakzaam is, hoe kan men dan ooit een goed resultaat bereiken? Wanneer dwalende gedachten (illusoire en onware gedachten) net ontluiken, merkt men dit vaak zelf niet op. Op zo'n moment wordt de oorspronkelijke Shen (de aangeboren ware bewustzijn) overheerst door het alledaagse bewustzijn, dat op zijn beurt weer wordt meegesleurd door uiterlijke prikkels. Als men de begeerten van de Drie Kadavergeesten (in de taoïstische leer drie storende entiteiten in het lichaam: de bovenste houdt van pracht en praal, de middelste van smakelijk eten, de onderste van lust) de vrije teugel geeft en zich laat verstoren door de Zes Verlangens (gekoppeld aan oog, oor, neus, tong, lichaam en geest), hoe kan men dan niet verstrikt raken in uiterlijke zaken?

Eenmaal verstrikt in wereldse zaken, ontstaat er een hart vol begeerte. Zodra dit begerige hart opkomt, volgen zorgen en illusoire gedachten vanzelf. Deze dwalende gedachten verstrengelen zich met elkaar, waardoor men zich niet kan bevrijden. Uiteindelijk leidt dit tot een bestaan vol zorgen en lijden, men ondergaat smaad en schande, dwaalt rond in de cyclus van leven en dood, zinkt voor eeuwig weg in de zee van ellende en verliest de ware Dao (de oorspronkelijke Weg). Wat een treurig lot! Daarom zeggen we dat dwalende gedachten de wortel zijn van wedergeboorte.

De reden waarom levende wezens de Dao niet kunnen realiseren, is dat hun dwalende gedachten niet uitdoven. De eeuwige, ware Dao kan alleen worden verkregen door verlichte wezens. Wie de Dao verwerft, kan voortdurend in zuiverheid verblijven.

Ons huidige lichaam is ook voortgekomen uit dwalende gedachten. Met dit lichaam ontstaan allerlei emotionele gehechtheden, en deze gehechtheden brengen weer zorgen en lijden met zich mee. De dwalende gedachten groeien gestaag, oorzaak en gevolg volgen elkaar op, en men valt rechtstreeks in de cyclus van wedergeboorte. Deze toestand van wedergeboorte zonder begin of einde is het lot van alle levende wezens in deze wereld. Alleen wie de Dao doorzien heeft, kan zijn oorspronkelijke hart (Zhaoxin, de wijze geest die de eigen aard aanschouwt) behouden en inzien dat alle verschijnselen slechts illusoire schijn zijn, zonder zich erdoor te laten besmetten of meeslepen.

Wanneer het aanschouwende hart voortdurend aanwezig is, kan het dwalende hart niets uitrichten. Wie zo langdurig oefent en volkomen bedreven raakt, zal zeker een staat van kristalheldere zuiverheid bereiken. Wie dit zo kan ervaren, heeft de ware, eeuwige Dao verkregen. Wat we "Zhaoxin" noemen, is in feite het Hemelse Hart (het met de Dao verenigde oorspronkelijke hart), en "ware eeuwigheid" betekent vrij van illusies. Wie dit oorspronkelijke hart volledig doorziet, kan zijn hart zonder illusies herstellen en de illusieloze Dao voltooien. De "I Jing" zegt: "Het hart van hemel en aarde opnieuw aanschouwen" – dit is precies die staat. Wanneer men dit niveau bereikt, kan men zelfs de meest subtiele gedachten vooraf waarnemen.

Bij het bereiken van de staat van absolute stilte (voorbij beweging en rust) en constant helder bewustzijn, waar het hoogste inzicht en de grootste gevoeligheid samengaan met voortdurende zuiverheid en kalmte, manifesteert de ware, eeuwige Dao zich volledig. Alleen de Wijzen kunnen deze staat realiseren.